Војната со Иран и речиси целосната блокада на Ормутскиот Теснец предизвикаа сериозни потреси во глобалниот авионски сообраќај, а авиокомпаниите предупредуваат на можен бран откажувања на летови и нов раст на цените на билетите пред почетокот на летната сезона.

Кризата доведе до недостиг на авионско гориво на светските пазари, бидејќи нарушувањата во извозот на нафта од Персискиот Залив директно влијаат врз производството на керозин. Рафинериите на Блискиот Исток, кои обезбедуваат повеќе од 10 проценти од светското производство на авионско гориво, се соочуваат со големи проблеми во транспортот.

Според податоците на Блумберг, цените на авионското гориво растат побрзо и од цените на суровата нафта. Во Европа тие веќе надминале 200 долари за барел, што создава огромен финансиски притисок врз авиопревозниците.

Поради високите трошоци и ограничената достапност на гориво, голем број компании веќе откажале илјадници летови, приземјиле постари авиони и ги зголемиле цените на билетите. Аналитичарите предупредуваат дека можно е дополнително намалување на бројот на линии.

Најпогодени се Азија и Европа, кои во голема мера зависат од нафтата што поминува низ Ормутскиот Теснец. Производството на авионско гориво во азиските рафинерии во април паднало на 2,9 милиони барели дневно, што е за повеќе од 500.000 барели помалку во споредба со февруари.

Во Европа дополнителен проблем претставува затворањето на дел од рафинериите во последните години. European Union увезува околу 40 проценти од потребниот керозин, а половина од тие количини вообичаено минуваат низ Ормутскиот Теснец.

Компанијата Шел соопшти дека европските рафинерии работат со максимален капацитет, додека Европа се обидува да го зголеми увозот од Северна Америка и Африка. Сепак, International Energy Agency предупредува дека резервите на гориво би можеле да паднат на критично ниско ниво уште во јуни.

Американскиот претседател Доналд Трамп изјави дека САД располагаат со доволни резерви на авионско гориво, но експертите предупредуваат дека американските рафинерии веќе работат со рекордно високо производство.

Горивото е еден од најголемите трошоци за авиокомпаниите и може да учествува со до 30 проценти во оперативните расходи. Поради тоа, дел од компаниите веќе ги префрлаат трошоците врз патниците преку поскапи билети и дополнителни такси.

Во Хонг Конг, авиокомпанијата Катај Пасифик воведе дополнителни такси за гориво до 350 долари за долги меѓународни летови.

Според платформата Кајак, просечната цена на повратен меѓународен билет пораснала за 16 проценти во однос на минатата година и сега изнесува 1.101 долар, додека билетите за домашни летови во САД се поскапи за 24 проценти.

Аналитичката компанија Цириум проценува дека авиокомпаниите веќе го намалиле летниот капацитет за речиси четири проценти, што значи дека од распоредите се отстранети околу 9,3 милиони седишта.

Луфтханза веќе најави укинување на 20.000 летови на кратки европски релации во текот на летото.

Според правилата на ЕУ, авиокомпаниите не се должни да исплатат отштета во случаи на војна и вонредни околности, но ако лет во рамки на ЕУ биде откажан поради трошоци помалку од 14 дена пред поаѓање, патниците може да имаат право на компензација до 600 евра.

Годишната стапка на инфлација во САД во април достигна 3,8 проценти, што претставува најсилен раст од мај 2023 година, покажуваат податоците на американското Министерство за труд.

Во март инфлацијата изнесуваше 3,3 проценти, а најголемо влијание врз новото забрзување имале цените на енергенсите.

Цените на енергијата во април биле повисоки за 17,9 проценти во споредба со истиот месец лани, додека бензинот поскапел за 28,4 проценти на годишно ниво.

Зголемување е регистрирано и кај храната. Цените на прехранбените производи во април пораснале за 2,9 проценти на годишно ниво, наспроти 1,9 проценти во март.

Таканаречената базична инфлација, без храната и енергијата, достигнала 2,8 проценти, што е благо забрзување во однос на мартовските 2,6 проценти.

На месечно ниво, инфлацијата во април пораснала за 0,6 проценти, што сепак е помал раст во споредба со март, кога изнесуваше 0,9 проценти.

Според анализите, ваквите инфлаторни движења дополнително ја намалуваат можноста ФЕД да ги намали каматните стапки, и покрај повиците на американскиот претседател Доналд Трамп за олеснување на монетарната политика.

Дополнителен притисок врз цените создадоа и геополитичките тензии на Блискиот Исток, откако САД и Израел на 28 февруари го нападнаа Iran, што предизвика нов раст на цените на енергенсите на светските пазари.

Месечниот раст на цените на енергијата во март изнесуваше 10,9 проценти, а во април 3,5 проценти. Бензинот во април поскапел за 5,4 проценти на месечно ниво, по мартовскиот скок од 21,2 проценти.

Кај храната, месечниот раст на цените изнесувал 0,7 проценти, по падот од 0,2 проценти во претходниот месец.

Земјите членки на ЕУ до крајот на минатата година искористиле нешто повеќе од половина од средствата од европскиот инструмент за закрепнување и отпорност, формиран во 2021 година како одговор на економските последици од пандемијата.

Вкупниот пакет изнесува 577 милијарди евра, од кои 360 милијарди се неповратни средства, а 217 милијарди евра се кредити. Крајниот рок за поднесување барања за исплата на неискористените средства е септември годинава.

Според податоците на Евростат, до крајот на 2025 година биле потрошени околу 310 милијарди евра, што претставува околу 53 проценти од вкупно расположливите средства.

Најголеми средства добиле Италија, Шпанија и Полска, но степенот на искористеност значително се разликува. Италија искористила 56 проценти од доделените 194,4 милијарди евра, Шпанија 44 проценти од 102,6 милијарди, додека Полска реализирала само 26 проценти од 54,7 милијарди евра.

За Хрватсла биле предвидени 10,04 милијарди евра, од кои 5,78 милијарди се грантови, а 4,25 милијарди кредити. Досега на земјата ѝ биле исплатени 7,29 милијарди евра, што значи степен на повлекување од 72,6 проценти. Сепак, до крајот на минатата година биле реално потрошени 42,7 проценти од вкупно достапните средства.

Хрватска има најслаба реализација меѓу земјите од регионот, со искористеност од само 19,7 проценти, додека Словенија реализирала 64 проценти од доделените средства.

Економистот на Голдман Сакс, Филипо Тадеј, оценува дека побавната апсорпција на европските средства делумно се должи на војната во Украина, која предизвика проблеми во синџирите на снабдување и ги забави инфраструктурните проекти.

Според него, инструментот за закрепнување и отпорност придонел за раст на бруто-домашниот производ на ЕУ од околу 0,8 до 1 процент годишно во периодот од 2021 до 2026 година.