Регулаторната комисија за енергетика ги зголеми малопродажните цени на нафтените производи во просек за 14,27% во споредба со одлуката од 2 март.

Од полноќ дизелот поскапува за 14,5 денари. Од 71 денар за литар цената се качува на 85,5 денари. Бензините поскапуваат за 5 денари и ќе се продаваат по цена од 79,5 за БС 95 и  81,5 денари за литар за БС 98.

Метеж и зголемената фреквенција на возила беа првата реакција на ценовниот удар кој го донесе новата одлука на Регулаторната комисија за енергетика (РКЕ).

Денешното големо поскапување, посебно на дизелот, е резултат на одлуката на Регулаторната комисија за енергетика да ја укине одлуката донесена во време на енергетската криза во 2022 година според која цените се менуваа секогаш кога промената требаше да биде поголема од два денари за литар. Со бришењето на кризната одлука, РКЕ во иднина ќе одржува седници само во понеделник што значи дека не е исклучено да има и нови ценовни шокови.

Ова значајно поскапување дополнително го оптоварува семејниот буџет, како и компаниите и превозниците, бидејќи секое ново покачување директно се прелева врз цените на превозот, храната и услугите.

Владата најави дека е подготвена да усвои мерки за заштита на животниот стандард на граѓаните.

„Доколку има драматичен скок на цената на нафтата и нафтените деривати, Владата веднаш ќе интервенира, уште на следната седница. Имаме неколку опции – намалување на акцизата или на ДДВ. Апсолутно ќе застанеме во одбрана на стандардот на граѓаните“, изјави премиерот Христијан Мицкоски.

Во 2022 година кога земјата исто така се соочуваше со сериозна енергетска криза. Тогаш ДДВ за горивата се намали од 18% на 10%, а акцизата се намали за 1,2–4,7 денари по литар.

Цените на дериватите во 2022 година беа една од главните причини инфлацијата да забрза и да стигне до близу 20 проценти. До крајот на 2025 година инфлацијата не се врати на посакуваните два проценти. Минатата година таа изнесуваше 4,1%. Според Државниот завод за статистика, во февруари годинава инфлацијата забави на 2,9 проценти, но уште сега е јасно дека овој тренд ќе биде многу краток.

Граѓаните и експертите предупредуваат дека новите цени ќе создадат ефект на „доминантно поскапување“ низ сите сектори, што уште повеќе ќе го почувствуваат оние со пониски примања.

Дали следува нов ценовен шок и повторно зголемување на сите производи и услуги?

Годишната инфлација во февруари изнесува 2,9 проценти, покажуваат најновите податоци на Државниот завод за статистика. Во однос на јануари, трошоците на живот се зголемиле за 0,2 проценти.

Според статистичките податоци, цените на мало на годишно ниво бележат раст од 1,6 проценти. Во споредба со претходниот месец, пак, тие се намалени за 0,3 проценти.

Месечното движење на индексот на трошоците на живот во февруари покажува раст кај повеќе категории. Најголемо зголемување е забележано кај услугите за образование, каде цените се повисоки за 4 проценти. Следуваат облеката и обувките со раст од 1,1 процент, како и личната нега, социјалната заштита и разновидните стоки и услуги со пораст од 0,9 проценти.

Пораст е регистриран и кај рекреацијата, спортот и културата, како и кај алкохолните пијалаци, тутунот и наркотиците за 0,3 проценти. За 0,2 проценти се зголемени и трошоците во категориите домување, вода, електрична енергија, гас и други горива, како и храната и безалкохолните пијалаци.

Од друга страна, дел од категориите бележат намалување на трошоците на живот во однос на јануари. Најголем пад има кај транспортот, каде цените се намалени за 0,8 проценти. Намалување е регистрирано и кај здравствената заштита за 0,6 проценти, како и кај покуќнината, опремата за домаќинствата и редовното одржување на домаќинствата за 0,5 проценти.

Пониски цени се забележани и во категориите информации и комуникации, каде намалувањето изнесува 0,2 проценти, како и кај рестораните и услугите за сместување со пад од 0,1 процент.

Во меѓувреме, трошоците на живот во групата осигурување и финансиски услуги остануваат непроменети во однос на претходниот месец.

Ескалацијата на тензиите на Блискиот Исток повторно предизвика силни потреси на глобалните енергетски пазари и може значително да влијае врз инфлацијата во Европа. По координираните напади на Израел и Соединетите Американски Држави врз Иран на 28 февруари 2026 година, цените на нафтата и природниот гас нагло се зголемија поради стравувањата од можни прекини во снабдувањето.

Цената на нафтата „Брент“ се искачи над 84 долари за барел, од околу 70 долари претходно, додека цените на природниот гас во Европа и Обединетото Кралство пораснаа уште поостро. Европа е особено ранлива бидејќи во голема мера зависи од увоз на енергија и од стратешки транспортни тесни грла како Ормутскиот теснец и Суецкиот канал.

Фјучерсите за природен гас, како што се холандскиот TTF и британскиот NBP, речиси се удвоија по првите напади врз Иран. Овие показатели служат како рано предупредување за пазарот, сигнализирајќи можен недостиг на гас поради нарушувања во синџирите на снабдување и зголемени транспортни трошоци.

Иако многу европски земји имаат механизми за ограничување на цените на енергијата со цел да ги заштитат домаќинствата од краткорочни шокови, сегашните движења на пазарот сепак можат да влијаат врз идните нивоа на тие ограничувања и со тоа врз инфлацијата во наредниот период.

Економските последици не се ограничени само на енергетските пазари. Конфликтот предизвика значителни нарушувања и во транспортот. Податоците на Eurocontrol покажуваат нагло намалување на бројот на летови на авиокомпаниите од Блискиот Исток, поради затворањето на делови од воздушниот простор. Во исто време, во Индија и Кина се забележани падови на меѓународните пристигнувања и масовни откажувања на летови.

Проблеми се појавуваат и во поморскиот транспорт. Пристаништата во Бахреин, Кувајт, Катар, Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати бележат значително намалување на движењето на танкери, особено за нафта и течен природен гас. Истовремено, трошоците за превоз и осигурување на бродовите растат поради повисокиот ризик и можните доцнења во испораките.

Најранливи на енергетски шок се економиите кои зависат од увоз на енергија. Меѓу нив се големи индустриски економии како Германија, Италија, Јапонија, Јужна Кореја и Турција. Наспроти тоа, земјите богати со енергетски ресурси, како Австралија, Канада и Саудиска Арабија, можат дури и да профитираат од повисоките цени.

Ризикот е особено голем за државите кои покрај зависноста од увоз имаат и слаби надворешни финансиски позиции. Турција и Обединетото Кралство се издвојуваат како примери на економии каде повисоките цени на енергијата можат да го влошат трговскиот биланс и да создадат дополнителен притисок врз валутите и финансирањето од странство.

Во Европа дополнителен проблем претставуваат и ниските резерви на природен гас. Нивото на складирање во Европската Унија моментално е нешто под 10 проценти од годишната потрошувачка, што е пониско отколку во истиот период во последните три години. Франција, Германија и Обединетото Кралство се меѓу земјите каде резервите се приближуваат до нивото од почетокот на енергетската криза по руската инвазија врз Украина во 2022 година.

Економските модели покажуваат дека трајно зголемување на цените на нафтата и гасот од околу 10 долари може да ја зголеми годишната инфлација во развиените економии за околу 0,5 до 0,7 процентни поени. Ако на тоа се додадат и повисоките трошоци за транспорт и осигурување, вкупното влијание во Западна Европа би можело да достигне околу еден процентен поен.

Овој развој значително ја комплицира и монетарната политика. Европската централна банка веќе го заврши циклусот на намалување на каматните стапки во 2025 година, но новиот раст на цените на енергијата може да го одложи евентуалното понатамошно олеснување на политиката. Слична ситуација се очекува и во Обединетото Кралство, каде пазарите претходно очекуваа намалување на каматните стапки, но новите инфлациски ризици можат да ги променат тие очекувања.

И покрај тоа, економистите предупредуваат дека централните банки имаат ограничени алатки за справување со вакви шокови од страната на понудата. Зголемувањето на каматните стапки би можело дополнително да ја забави економијата без директно да го реши проблемот со високите цени на енергијата. Затоа, многу институции најверојатно внимателно ќе го следат развојот на настаните, особено дали поскапувањето на енергијата ќе почне да се прелева во платите и пошироките цени во економијата.