Инфлацијата повторно станува еден од најголемите економски предизвици за еврозоната. Најновите податоци од неколку од најголемите европски економии покажуваат дека ценовните притисоци во септември се засилиле повеќе од очекуваното, пред сè поради новиот раст на цените на енергијата.

Тоа ја става Европската централна банка пред нова сложена одлука: дали сегашниот инфлациски бран е доволно сериозен за да бара дополнително зголемување на каматните стапки или, пак, ЕЦБ треба да биде внимателна за да не ја оптовари дополнително европската економија.

Според податоците што ги објави Reuters, хармонизираната инфлација во Франција во септември достигнала 3,4% на годишно ниво, наспроти 2,6% во август. Во Италија растот е уште поизразен – од 3,2% на 4,1%. Германската инфлација забрзала од 2,9% на 3,3%, додека во Шпанија достигнала дури 5%, по 4,6% во август. Сите овие стапки се значително над среднорочната цел на ЕЦБ од 2%.

Енергијата повторно е главниот проблем

Она што особено ги загрижува економистите е причината за новиот ценовен бран.

За разлика од периодот по пандемијата, кога инфлацијата беше резултат на комбинација од нарушени синџири на снабдување, силна потрошувачка, фискални стимули и високи цени на енергијата, сегашниот раст во голема мера е поврзан со енергетскиот шок предизвикан од конфликтот на Блискиот Исток.

Цените на природниот гас, бензинот и дизелот значително пораснаа, а тоа постепено се пренесува и врз останатите трошоци во економијата.

Самата ЕЦБ оценува дека актуелниот инфлациски бран е доминантно поттикнат од енергетската страна, а не од прекумерна домашна побарувачка. Токму затоа централната банка внимателно анализира колку долго ќе трае енергетскиот шок и дали ќе почне посилно да се пренесува врз платите, услугите и цените на другите производи.

Инфлацијата во еврозоната може да се доближи до 4%

Очекувањата на економистите анкетирани од Reuters се дека инфлацијата во целата еврозона за септември би можела да достигне околу 3,6%, наспроти 3,2% претходниот месец.

Но, доколку високите енергетски цени продолжат, економистите предупредуваат дека врвот би можел да биде поблиску до 4%.

Ова е важно затоа што претходните проекции на Европската централна банка веќе предвидуваа инфлацијата да остане над целта подолг период.

Во своите септемвриски прогнози, ЕЦБ очекува просечна инфлација од 3,0% во 2026 година, 2,5% во 2027 година и 2,1% во 2028 година. Банката очекува инфлацијата постепено да се враќа кон целта од 2%, но новото поскапување на енергенсите го зголемува ризикот процесот да трае подолго од предвиденото.

И самата ЕЦБ на 30 септември посочи дека цените на нафтата и природниот гас веќе се движат поблиску до нејзиното неповолно сценарио отколку до основната прогноза. Тоа би значело поголемо и подолготрајно отстапување на инфлацијата од целта од 2%.

ЕЦБ веќе двапати ги зголеми каматите

Европската централна банка во текот на оваа година веќе започна со нов циклус на монетарно затегнување.

На 10 септември Управниот совет ги зголеми трите клучни каматни стапки за 0,25 процентни поени, објаснувајќи дека конфликтот на Блискиот Исток продолжува да создава инфлациски притисоци и дека растот на цените најверојатно ќе остане значително над целта од 2% подолг период. Тоа беше второто зголемување на каматите од јуни.

Финансиските пазари во меѓувреме дополнително ги зголемија очекувањата за идни потези на централната банка. Според Reuters, пазарните цени во моментов имплицираат очекувања за уште неколку зголемувања на каматните стапки во текот на следната година.

Тоа, сепак, не значи дека ЕЦБ автоматски ќе ги реализира тие очекувања. Одлуките ќе зависат од новите податоци за инфлацијата, платите, економскиот раст и движењето на енергетските пазари.

Зошто ЕЦБ не сака да реагира пребрзо?

Клучната дилема за централната банка е што зголемувањето на каматните стапки не може директно да произведе повеќе нафта или природен гас, ниту веднаш да ги намали светските цени на енергијата.

Повисоките камати функционираат на друг начин: кредитите стануваат поскапи, потрошувачката и инвестициите забавуваат, а со тоа се намалува можноста првичниот енергетски шок да се претвори во трајно општо зголемување на цените.

Токму затоа за ЕЦБ е особено важно дали се појавуваат таканаречени „ефекти од втор круг“.

Тоа би се случило доколку високата инфлација предизвика значително зголемување на платите, компаниите потоа ги зголемат цените за да ги покријат повисоките трошоци, а работниците повторно побараат повисоки плати. Таквата спирала би можела да ја направи инфлацијата многу потрајна.

Засега, според ЕЦБ, нема јасни докази дека таква спирала се вкоренила во еврозоната. Банката наведува дека растот на платите сè уште не покажува значителна реакција на енергетскиот шок и дека подолгорочните инфлациски очекувања остануваат околу 2%.

Претседателката на ЕЦБ, Кристин Лагард, поради тоа порача дека умерен и одмерен монетарен одговор останува соодветен, и покрај повторното забрзување на инфлацијата.

Базичната инфлација засега испраќа посмирен сигнал

Друг важен показател е базичната инфлација, од која се исклучуваат нестабилните цени на храната и енергијата.

Според најновите податоци, таа останала на 2,4% трет месец по ред. Тоа е над целта на ЕЦБ, но значително под стапките на вкупната инфлација во дел од најголемите европски економии.

Овој податок е важен затоа што покажува дека експлозијата на енергетските цени сè уште не е целосно пренесена во останатите делови на економијата.

Но токму тука се наоѓа и ризикот.

ЕЦБ предупредува дека колку подолго остануваат високи цените на енергијата, толку е поголема веројатноста компаниите да почнат да ги пренесуваат повисоките трошоци врз потрошувачите. Според последните проекции на Банката, базичната инфлација може да се искачи на 2,6% во 2027 година пред повторно да започне да се намалува.

Посилниот долар е дополнителен проблем за Европа

На инфлациската равенка се додава уште еден фактор – американскиот долар.

Голем дел од светската трговија со нафта, природен гас и други суровини се пресметува во долари. Кога американската валута зајакнува во однос на еврото, европските компании плаќаат повеќе во домашна валута дури и кога цената на конкретната суровина на светските пазари не се менува значително.

Reuters наведува дека неодамнешното јакнење на доларот дополнително го отежнува инфлацискиот проблем во Европа токму поради ваквиот девизен ефект.

Што значат повисоки камати за граѓаните?

Доколку ЕЦБ продолжи со зголемување на каматните стапки, последиците постепено ќе се чувствуваат и надвор од финансиските пазари.

Повисоките камати најчесто значат поскапо финансирање за банките, компаниите и државите, а тоа може да се пренесе и врз условите за станбени и потрошувачки кредити. Особено изложени се кредитите со променлива каматна стапка или оние чии камати се поврзани со пазарни референтни стапки.

Од друга страна, повисоките камати можат да донесат и подобри услови за штедење и депозити.

За компаниите, поскапото задолжување може да значи одложување на инвестиции или поголема внимателност при нови проекти, што пак може да влијае врз економскиот раст.

Токму тука се гледа колку е тесен просторот за маневрирање на ЕЦБ: ако реагира премногу слабо, ризикува инфлацијата да остане висока подолго време. Ако ги зголеми каматите премногу агресивно, може непотребно да ја притисне економијата и кредитирањето.

Зимата може да биде клучна

Во наредните месеци големо внимание ќе биде насочено кон цените на природниот гас и нафтата.

Со почетокот на зимата, европската побарувачка за енергија традиционално се зголемува. Доколку геополитичките тензии продолжат, а истовремено дојде до ново нарушување на снабдувањето или студена зима, цените на енергијата би можеле да останат високи подолг период.

ЕЦБ во септември експлицитно предупреди дека дополнителни нарушувања во снабдувањето со гас или комбинација од студена зима и ниско ниво на резерви би можеле дополнително да ја зголемат инфлацијата.

Од друга страна, евентуално смирување на геополитичките конфликти и пад на енергетските цени би можеле релативно брзо да го ублажат вкупниот инфлациски притисок.

ЕЦБ влегува во една од најчувствителните фази на монетарната политика

Сликата што се создава на почетокот на октомври е далеку од едноставна.

Инфлацијата повторно забрзува, а во некои од најголемите економии на еврозоната веќе е значително над целта на ЕЦБ. Енергетските цени остануваат главниот двигател, додека базичната инфлација и платите сè уште не покажуваат дека ценовниот шок целосно се проширил низ економијата.

Тоа значи дека ЕЦБ ќе мора внимателно да балансира меѓу две опасности – предолго висока инфлација и премногу рестриктивни каматни стапки.

Во следните месеци најважни ќе бидат три показатели: колку долго ќе останат високи цените на енергијата, дали базичната инфлација ќе почне дополнително да расте и дали повисоките трошоци ќе се пренесат врз платите и цените на услугите.

Доколку тие притисоци се засилат, аргументите за дополнително монетарно затегнување ќе стануваат посилни. Доколку енергетскиот шок почне да слабее без создавање поширока ценовна спирала, ЕЦБ ќе има повеќе простор за повнимателен пристап.

Во секој случај, периодот на релативно мирна инфлација во Европа повторно е ставен на тест, а одлуките на Европската централна банка во наредните месеци ќе имаат директно влијание врз цената на кредитите, штедењето, инвестициите и економската активност во еврозоната.

Извори: Reuters; European Central Bank (ECB), монетарни одлуки и проекции од септември 2026 година.

Вкупно 25.000 домаќинства на Западен Балкан досега ги подобриле своите домови преку кредити од Програмата за финансирање на зелена економија – GEFF, зад која стои Европската банка за обнова и развој (ЕБОР), со поддршка од Европската Унија и други донатори.

Од почетокот на програмата во 2017 година, ЕБОР има потпишано 280 милиони евра GEFF кредитни линии со 38 партнерски финансиски институции во регионот. Средствата се користат за финансирање соларни панели, топлински пумпи, енергетски ефикасни прозорци и врати, изолација и други технологии кои ја намалуваат потрошувачката на енергија во домаќинствата.

Но, колкав дел од овие 25.000 домаќинства се од Северна Македонија?

Во последната регионална објава на ЕБОР со која е одбележана бројката од 25.000 корисници не е објавена распределба на домаќинствата по држави, па од јавно достапните податоци не може прецизно да се утврди колку од нив се македонски домаќинства.

Претходните податоци, сепак, покажуваат дека интересот во земјава бил значителен.

ЕБОР во март 2022 година објави дека GEFF во Северна Македонија дотогаш опфатил речиси 2.700 домаќинства, на кои им биле обезбедени кредити во вкупна вредност од близу 20 милиони евра. Најчесто финансирани инвестиции биле енергетски ефикасни прозорци и врати, изолација и топлински пумпи.

Во друга информација од програмата се наведува дека во период кога GEFF имал опфатено околу 13.000 домаќинства во Западен Балкан, повеќе од 3.000 семејства биле од Северна Македонија.

Тоа покажува дека домашните домаќинства имаат значително учество во регионалната програма, но без понова официјална национална статистика не може едноставно да се пресмета колку од сегашните 25.000 корисници се од земјава.

Финансирањето во меѓувреме продолжува.

ЕБОР обезбедува до 4 милиони евра за НЛБ Банка преку програмата Western Balkans GEFF III REPower Residential. Парите се наменети за понатамошно кредитирање инвестиции во енергетска ефикасност, обновливи извори на енергија и енергетски ефикасни станбени објекти во Северна Македонија. Според ЕБОР, инвестициите финансирани преку оваа линија треба да придонесат за годишни заштеди на примарна енергија од повеќе од 7.100 гигаџули и намалување на емисиите на CO₂ за околу 636 тони годишно.

Дополнителни до 4 милиони евра се обезбедени и за Комерцијална банка АД Скопје преку GEFF III. Средствата се наменети за кредити за енергетска ефикасност, обновливи извори и подобрување на енергетските карактеристики на објектите во земјава.

Програмата во Македонија претходно се реализираше и преку финансиски институции како Комерцијална банка, НЛБ Банка, ПроКредит Банка и Шпаркасе Банка, покажуваат податоците на GEFF.

Една од причините за интересот за GEFF е што програмата не се сведува само на класичен банкарски кредит.

За квалификувани инвестиции домаќинствата може да добијат и инвестициски грантови, обезбедени со донаторска поддршка. Во претходните фази на програмата во Македонија, за успешно реализирани инвестиции беше достапен поврат до 20 проценти од инвестицијата, финансиран од Европската Унија.

Практичен пример е семејство од Скопје кое преку GEFF инвестирало 19.500 евра во топлинска пумпа, изолација на покривот и нови прозорци, а добило 3.900 евра грант од ЕУ. Според податоците на програмата, инвестицијата резултирала со заштеда на енергија и намалување на емисиите на CO₂.

Во мај 2024 година ЕБОР објави дека повеќе од 18.000 домаќинства во шесте земји од Западен Балкан преку GEFF инвестирале над 100 милиони евра во технологии за заштеда на енергија. Тогаш програмата имала придонесено и за намалување на емисиите на CO₂ за повеќе од 25.000 тони годишно и за околу 70.000 MWh годишна заштеда на енергија.

Сега бројката достигна 25.000 домаќинства, што значи дека базата на корисници продолжила значително да се проширува. Од 2017 година досега, ЕБОР има договорено 280 милиони евра GEFF кредитни линии со 38 финансиски институции во Западен Балкан.

За македонскиот пазар, следниот важен податок би бил ажурирана национална статистика: колку домаќинства досега добиле GEFF кредит во земјава, колкав износ е пласиран преку македонските банки и колку средства им се вратени на граѓаните преку грантови.

Токму тие бројки би покажале колку македонските домаќинства реално ја користат комбинацијата од банкарско финансирање и грантови за да ги намалат трошоците за енергија и да инвестираат во сопствено производство на електрична енергија и енергетска ефикасност.

Инфлацијата во Германија во септември би можела да се искачи над 3 проценти, под влијание на рекордно високите цени на горивата и нарушувањата во снабдувањето со нафта предизвикани од конфликтот на Блискиот Исток.

Во август, годишната стапка на инфлација во најголемата европска економија изнесуваше 2,9 проценти, а доколку во септември надмине 3 проценти, тоа би било највисоко ниво од декември 2023 година, кога инфлацијата достигна 3,7 проценти.

Горивата повторно го зголемуваат ценовниот притисок

Во текот на септември, загриженоста околу глобалното снабдување со нафта повторно се зголеми поради конфликтот во Иран и нестабилноста во регионот.

Цената на суровата нафта Брент привремено надмина 100 долари за барел, додека бензинот и дизелот достигнаа рекордни нивоа на германските бензински пумпи.

Високите цени на енергенсите директно влијаат врз трошоците за транспорт и производство, со што создаваат дополнителен притисок врз потрошувачките цени.

Германија го намалува данокот на горивата

Германската влада од 1 октомври планира привремено намалување на данокот на горивата до крајот на годината. Мерката треба да ги намали даночните давачки за околу 0,17 евра по литар, со цел да се ублажи ударот врз возачите и домашните буџети.

Слично намалување во текот на мај и јуни веќе имаше ефект врз инфлацијата, а се очекува и новата мерка да придонесе за нејзино постепено забавување до крајот на годината.

Сепак, среднорочно инфлацискиот притисок би можел да остане висок. Германските економски истражувачки институти очекуваат просечната инфлација да достигне 3,2 проценти во 2027 година, во споредба со 2,8 проценти годинава.

Новиот официјален податок за инфлацијата во Германија за септември денеска треба да го објави Сојузниот завод за статистика.