Вештачката интелигенција сè подлабоко навлегува во еден од најчувствителните сегменти на банкарството – обработката на плаќањата. Новото решение на финансиско-технолошката компанија Finastra покажува како AI во иднина може да им помогне на банките побрзо да ги откриваат причините за неуспешни или проблематични трансакции и да предлага корекции усогласени со правилата на платежните системи.

Темата е особено актуелна и за Македонија, која веќе е интегрирана во SEPA кредитните трансфери и се подготвува за следната голема фаза – инстант плаќањата.

Finastra на конференцијата Sibos 2026 во Мајами го претстави Repair Recommendations, нова AI функционалност во рамките на платформата AI OperatorAssist. Системот може да идентификува неправилност во платежната трансакција, да ја анализира причината и да предложи решение проверено според правилата на платежни мрежи и шеми како SWIFT, SEPA, Fedwire, UPI и Nexus.

Важно е дека системот не ја носи конечната одлука самостојно. Предложената корекција треба да биде разгледана и одобрена од човек, што значи дека AI функционира како алатка за поддршка на банкарските операции, а не како целосно автономен механизам.

Зошто платежните грешки стануваат сè поголем предизвик?

Со зголемувањето на бројот на дигитални, прекугранични и инстант плаќања, банките мора да обработуваат сè поголем број трансакции за сè пократко време.

Но не секое плаќање поминува непречено.

Проблем може да се појави поради неточни податоци, несоодветен формат на платежната порака, неусогласеност со правилата на определена платежна шема или друг оперативен проблем.

Во традиционален модел, таквите случаи често бараат интервенција од специјализирани банкарски тимови кои мора да ја идентификуваат причината, да ги проверат правилата и потоа да ја коригираат трансакцијата.

Finastra проценува дека грешките и прекините во обработката на плаќањата создаваат милијарди долари трошоци за финансиската индустрија годишно и генерираат значителен обем рачна работа.

Токму тука AI може да има практична примена – не само како chatbot или алатка за анализа, туку директно во банкарската платежна инфраструктура.

Македонија веќе е целосно интегрирана во SEPA кредитните трансфери

За македонскиот банкарски сектор оваа технологија доаѓа во интересен момент.

Од март 2026 година целиот домашен банкарски сектор е интегриран во SEPA Credit Transfer, откако и последната банка се приклучи кон шемата.

Тоа им овозможува на банките во земјава да извршуваат плаќања во евра во рамките на единствени европски правила, со цел поефикасни, побрзи и потранспарентни прекугранични трансакции.

Но поголемата интеграција со европскиот платежен простор носи и поголеми оперативни барања.

Колку повеќе платежни пораки се обработуваат и колку пократок станува рокот во кој мора да се реализира трансакцијата, толку помал простор има за долги рачни проверки и интервенции.

Следниот чекор се инстант плаќањата

Народната банка веќе го посочи воспоставувањето систем за инстант плаќања заснован на TIPS clone како следниот значаен чекор во модернизацијата на домашниот платежен систем.

Решението се развива во рамките на иницијативата на Европската централна банка за земјите од Западен Балкан.

Кај инстант плаќањата времето станува уште поважно.

Европската SEPA Instant Credit Transfer шема предвидува средствата да бидат ставени на располагање на сметката на примачот за помалку од десет секунди, при што системот функционира 24 часа дневно, седум дена во неделата.

Во таков систем класичниот модел во кој проблематична трансакција може долго да чека на рачна проверка станува сè помалку практичен.

Токму затоа технологии што автоматски ја препознаваат причината за проблемот и веднаш предлагаат корекција можат да станат важен дел од идната платежна инфраструктура.

Што би значело ова за македонските банки?

AI автоматизацијата на платежните грешки потенцијално може да донесе неколку значајни промени за банките.

Најочигледната е намалување на времето потребно за решавање проблематични трансакции. Наместо операторот рачно да пребарува низ повеќе системи и правила, AI може да ги собере релевантните информации и да предложи решение.

Вториот ефект е можноста банките да обработуваат поголем број трансакции без пропорционално да го зголемуваат бројот на вработени во оперативните тимови.

Дополнително, стандардизираното толкување на SEPA, SWIFT и други платежни правила може да помогне да се намали ризикот од различни интерпретации и човечки грешки.

Но ваквиот модел отвора и нови прашања.

Банките ќе мора да обезбедат дека AI препораките се проверливи, дека постои јасна трага кој донел конечна одлука и дека чувствителните платежни податоци се обработуваат во согласност со регулаторните и безбедносните стандарди.

AI нема да го тргне банкарскиот оператор – ќе му ја менува работата

Интересен аспект на решението на Finastra е што компанијата не предлага целосна автоматизација без човечки надзор.

Секоја препорака треба да биде проверена и одобрена од оператор.

Тоа покажува како најверојатно ќе изгледа првата фаза на масовното воведување AI во критичните банкарски процеси: алгоритмот ја презема анализата и пребарувањето низ голем број правила и податоци, додека човекот ја задржува конечната одговорност.

За македонските банки ова може да биде особено важно во периодот кога истовремено треба да се приспособуваат кон SEPA, инстант плаќањата, новите европски стандарди и сè поголем број дигитални трансакции.

Следната fintech револуција можеби нема да биде видлива за клиентот

Најголем дел од fintech иновациите што ги забележуваат клиентите досега се поврзани со мобилни апликации, дигитални картички и побрзо отворање сметки.

Но следната фаза може да се случува целосно „зад сцената“.

AI системите за откривање грешки, спречување измами, проверка на платежните пораки и автоматизирано управување со исклучоци можат да станат дел од инфраструктурата која клиентот никогаш нема директно да ја види.

Резултатот, сепак, би требало да го почувствува – помалку одбиени трансакции, пократко време за решавање проблеми и посигурни плаќања.

Со целосната интеграција на македонските банки во SEPA и претстојното воведување инстант плаќања, прашањето повеќе не е само колку брзо ќе се движат парите.

Сè поважно ќе биде и колку брзо банкарските системи можат да препознаат и поправат проблем кога нешто во платежниот процес ќе тргне наопаку.

NLB продолжува со консолидацијата на домашниот банкарски пазар, а планираното преземање на Deželna banka Slovenije (DBS) дополнително ќе ја зацврсти позицијата на најголемата банка во Словенија. Според анализата објавена на 30 септември, по реализацијата на трансакцијата пазарниот удел на NLB би можел да се приближи до 37 проценти, ниво што повторно го отвора прашањето колкава концентрација е оптимална за еден национален банкарски систем.

NLB во септември потпиша договори за стекнување повеќе од 55 проценти од гласачките права во DBS. Самата DBS на крајот од 2025 година располагала со актива од 1,6 милијарди евра и со околу 2,8 проценти од словенечкиот банкарски пазар. Банката има 65 експозитури, што е третата најголема банкарска мрежа во земјата. Завршувањето на трансакцијата зависи од добивањето на регулаторните одобренија и според NLB се очекува во втората половина од 2027 година.

38 експозитури се преклопуваат

Еден од најинтересните аспекти на преземањето не е само билансната големина на DBS, туку нејзината физичка инфраструктура.

Анализата на Bloomberg Adria покажува дека дури 38 експозитури на DBS се наоѓаат на локации каде што веќе постои присуство на NLB. Тоа значи дека по завршувањето на интеграцијата ќе се појави сериозно прашање за економската оправданост на паралелното функционирање на дел од мрежата.

NLB засега нагласува дека сака да ја задржи мрежата на DBS, особено на локациите каде што групацијата моментално нема физичко присуство. DBS има традиционално силна позиција во земјоделството, агро-прехранбениот сектор и руралните средини, сегменти кои за NLB можат да претставуваат дополнителен стратешки канал за раст.

Сепак, преклопувањето на 38 локации покажува дека интеграцијата може да донесе рационализација на дел од мрежата. Тоа не мора автоматски да значи затворање на сите преклопени експозитури, но создава простор за оптимизација на трошоците, преместување на вработени, спојување на деловни единици и понатамошно насочување на клиентите кон дигиталните канали.

Словенија веќе има високо концентриран банкарски систем

Преземањето доаѓа во момент кога Банката на Словенија веќе регистрира постепено зголемување на концентрацијата во домашниот банкарски сектор.

На крајот од 2025 година во Словенија работеле девет банки, три штедилници и две филијали на банки од други земји членки на ЕУ. Вкупната актива на банкарскиот сектор изнесувала 57,7 милијарди евра. Централната банка посочува дека во последните години бројот на банки се намалува, а Herfindahl-Hirschman индексот, еден од стандардните показатели за пазарна концентрација, расте.

Тоа значи дека преземањето на DBS не е изолиран настан, туку дел од подолгорочниот процес на консолидација на словенечкиот банкарски сектор.

Уште пред оваа трансакција, NLB беше далеку поголем играч на домашниот пазар отколку нејзините банки од групацијата во поголемиот дел од регионот. Според податоците на NLB Group за крајот на 2024 година, NLB Ljubljana имала околу 31,3 проценти од словенечкиот пазар мерено според актива.

Македонија: NLB е голема банка, но пазарот е пораспределен

Споредбата со Македонија покажува поинаква структура.

NLB Банка Скопје денес наведува пазарен удел од околу 17 проценти, а на крајот од 2025 година нејзината актива достигнала 156,9 милијарди денари.

Тоа значи дека NLB има значајна позиција на македонскиот пазар, но далеку од нивото кон кое се движи матичната банка во Словенија.

Податоците на NLB Group за 2024 година ја прикажуваа македонската структура како релативно распределена меѓу неколку големи банки: Комерцијална банка со 22,1 проценти, Стопанска банка со 17,8 проценти, NLB Банка со 15,7 проценти, Halkbank со 13,4 проценти и Sparkasse со 12,7 проценти од вкупната актива.

Со други зборови, македонскиот банкарски пазар има неколку системски значајни конкуренти со релативно блиски позиции, наместо една банка со удел близу 40 проценти.

Србија: уште пофрагментиран пазар

Слична е сликата и во Србија.

NLB Komercijalna banka на 30 јуни 2026 година имала актива од околу 764 милијарди српски динари, додека вкупната актива на банкарскиот систем била околу 7.288 милијарди динари. Тоа имплицира удел од приближно 10,5 проценти според актива.

Во Србија истовремено постојат повеќе големи системски значајни банки. Народната банка на Србија во 2026 година како системски значајни ги наведува, меѓу другите, Banca Intesa, OTP banka, UniCredit, AikBank, Raiffeisen, NLB Komercijalna, Poštanska štedionica и Erste Bank.

Оттука, словенечкиот модел сè повеќе се издвојува од структурата во Македонија и Србија: една институција може да се приближи до повеќе од една третина од целиот домашен пазар.

Поголема банка значи и поголема ефикасност – но и поголема концентрација

За NLB, логиката на преземањето е јасна. DBS носи дополнителни клиенти, депозити, кредити, експозитури и силна позиција во земјоделскиот и руралниот сегмент. Интеграцијата истовремено создава можност за намалување на дуплираните оперативни трошоци и подобро користење на инфраструктурата.

Од аспект на системот, сепак, растот кон пазарен удел од околу 37 проценти отвора поширока дискусија.

Поголемите банки можат да имаат економии од обем, поголеми инвестициони капацитети за дигитализација и пониски единечни оперативни трошоци. Од друга страна, натамошното намалување на бројот на конкуренти може да ја зголеми концентрацијата на депозитите, кредитирањето и платежниот промет кај неколку институции.

Токму затоа регулаторната постапка ќе биде важен дел од процесот. Трансакцијата сè уште не е завршена и конечната структура ќе зависи од потребните одобренија.

Регионална консолидација со словенечки центар

Преземањето на DBS затоа може да се гледа како нешто повеќе од домашна словенечка трансакција.

NLB Group веќе има значајни банкарски позиции во Македонија, Србија, Косово, Црна Гора и Босна и Херцеговина. Но токму во Словенија концентрацијата на групацијата е најголема, а со DBS таа разлика дополнително ќе се зголеми.

Ако проценката за удел близу 37 проценти се реализира, NLB ќе биде речиси двојно подоминантна на својот домашен пазар отколку NLB Банка во Македонија и повеќе од трипати поголема според релативен пазарен удел од NLB Komercijalna во Србија.

Затоа клучното прашање по преземањето нема да биде само колку ќе порасне NLB, туку како новото ниво на концентрација ќе влијае врз конкуренцијата, цените на банкарските услуги и физичката достапност на банкарската мрежа во Словенија.

Албанија отвори голема кредитна линија за малите и средните претпријатија со услови што значително отстапуваат од стандардното банкарско финансирање: каматни стапки од само 2% до 3%, државна гаранција до 70% и можност една компанија да добие финансирање до околу 2 милиони евра.

Станува збор за програмата „Dyfisho Sipërmarrjen Tënde“ – „Двојно зголеми го својот бизнис“, која ја спроведуваат албанската влада, Банката на Албанија и комерцијалните банки.

За програмата првично е ставена на располагање кредитна линија од 250 милиони евра, а властите најавуваат можност вкупниот обем на финансирање во иднина да се прошири до 1 милијарда евра.

Програмата е интересна не само поради нејзината големина, туку и поради тоа што првите бројки покажуваат силен интерес од компаниите.

Само во првите десет дена по стартот на дигиталната платформа биле поднесени 241 апликација, од кои 222 веќе се разгледуваат од комерцијалните банки, додека 20 компании добиле одобрение за кредитирање.

Повеќе од 1.700 бизниси досега изразиле интерес за програмата, а околу 800 се во различна фаза на обработка.

Компаниите можат да аплицираат за средства за проширување на производството, набавка на опрема, модернизација, зголемување на капацитетите и други инвестиции.

Официјалната платформа на програмата наведува дека државната гаранција може да покрие до 70% од кредитниот ризик, додека проценката на конкретниот бизнис и одлуката за кредитирање остануваат кај банките.

Каматата од 2–3% е клучниот дел од моделот

Најсилниот елемент на програмата е цената на финансирањето.

Каматна стапка од 2% до 3% за деловен кредит е исклучително поволна во споредба со редовното комерцијално кредитирање.

И самата Банка на Албанија претходно објасни дека идејата на механизмот е банките да добијат пристап до поевтино финансирање, а конечната каматна стапка за компаниите да биде ограничена. Кај кредити покриени со државна гаранција беше посочена камата од околу 2%, а кај други кредити максималната стапка може да биде нешто повисока.

За споредба, официјалните податоци на Банката на Албанија покажуваат дека редовните банкарски камати за одредени деловни кредити и пречекорувања за мали и средни компании можат да бидат значително повисоки – во одделни понуди и околу 7,5%, 8%, 9% или повеќе, зависно од банката, рокот и производот.

Тоа значи дека субвенционираната шема не претставува само дополнителна ликвидност, туку потенцијално значително ја намалува и цената на инвестицијата.

Зошто државната гаранција е толку важна?

За малите и средните компании проблемот честопати не е само каматата.

Дел од фирмите имаат одржлив бизнис, но немаат доволно квалитетен колатерал, долг кредитен историјат или имот што банката би го прифатила како обезбедување.

Тука се вклучува суверената гаранција.

Кога државата презема дел од ризикот – во овој случај до 70% – банката има поголем простор да одобри кредит и на компанија која во нормални услови би била оценета како поризична.

Тоа не значи дека државата едноставно ги дели парите или дека банките немаат ризик. Комерцијалните банки и натаму ја оценуваат кредитоспособноста и одлучуваат дали компанијата е способна да го сервисира долгот. Но, делумната државна гаранција го намалува потенцијалниот губиток на банката ако кредитот не се враќа.

Затоа ваквите шеми најчесто се користат за сектори или компании кои имаат потенцијал за раст, но потешко доаѓаат до финансирање.

Албанија го насочува капиталот кон инвестиции, не само кон ликвидност

Официјалната програма ги вклучува микро, малите и средните претпријатија, како и земјоделците.

Меѓу приоритетните области се земјоделството и агропреработката, производството, ИКТ и софтверот, туризмот, трговијата и логистиката.

Токму тоа е важната разлика меѓу обичен евтин кредит и економска политика.

Ако евтиното финансирање оди во купување нова машина, проширување фабрика, автоматизација, извозен капацитет или дигитализација, тогаш ефектот не завршува само кај една компанија.

Може да се зголемат продуктивноста, вработувањето, извозот и даночните приходи.

Банката на Албанија веќе регистрира силно кредитирање на приватниот сектор. Во првата половина од 2026 година кредитите кон приватниот сектор пораснале за 14,3% на годишно ниво, а нивното учество во БДП достигнало околу 35%, највисоко ниво во последната деценија.

Новата кредитна програма практично треба дополнително да го засили тој тренд.

А колку би чинел ваков кредит во Македонија?

Деловните кредити кај нас во редовни банкарски услови генерално се поскапи од 2–3%, иако конкретната камата значително зависи од компанијата, обезбедувањето, валутата, рокот и банката.

Народната банка води детална статистика за пондерираните каматни стапки на новоодобрените кредити на корпоративниот сектор.

Како ориентација, во август 2024 година каматата на новоодобрените денарски кредити за претпријатијата изнесувала околу 4,9%, а кај девизните околу 4,6%. Во ноември истата година просечната камата на новоодобрените корпоративни кредити била 4,68%.

Овие бројки не треба директно да се споредуваат со албанската програма како да станува збор за идентичен производ – албанската шема е специјална субвенционирана програма со државна гаранција, додека македонските бројки се просечни комерцијални стапки.

Но разликата покажува колкава може да биде користа од евтина гарантна линија.

Колкава би била разликата за компанија што позајмува еден милион евра?

Едноставен пример ја покажува економската тежина на каматната разлика.

Ако компанија земе кредит од 1 милион евра, разликата меѓу камата од 2,5% и 5% изнесува приближно 25.000 евра годишно само по основ на камата, пред да се земат предвид отплатата на главницата, трошоците и конкретната структура на кредитот.

Кај петгодишна или десетгодишна инвестиција, ефектот може да стане значителен.

За мала или средна фабрика, тие средства можат да бидат една дополнителна машина, нова производна линија, неколку нови вработувања или буџет за излез на нов пазар.

Токму затоа каматната стапка не е само банкарска бројка – таа директно влијае врз тоа дали одредена инвестиција воопшто ќе биде профитабилна.

Но евтиниот кредит не е бесплатен ручек. Ваквите програми имаат и ризици.

Кога државата гарантира голем дел од кредитот, дел од приватниот кредитен ризик практично се префрла врз јавниот сектор.

Ако голем број компании не ги отплатат кредитите, гаранцијата може да стане реален буџетски трошок.

Постои и ризик од таканаречен морален хазард – банки или компании да преземаат поголем ризик затоа што знаат дека дел од евентуалната загуба е покриен од државата.

Затоа успехот на програмата не треба да се мери само според тоа колку кредити биле одобрени.

Поважно ќе биде да се види колку од финансираните инвестиции создаваат ново производство, извоз, продуктивност и работни места – и колкав ќе биде процентот на проблематични кредити по неколку години.

Македонија веќе има инструменти, но прашањето е обемот и цената

И во Македонија постојат развојни и гарантни инструменти за компаниите, особено преку Развојната банка, кредитни линии обезбедени со поддршка од меѓународни финансиски институции и гарантни механизми.

Но албанскиот пример отвора едно пошироко прашање: дали домашниот бизнис би имал посилен инвестициски циклус доколку на располагање има многу поголема кредитна линија со камата во зоната од 2–3% и државна гаранција што покрива значителен дел од ризикот?

Одговорот не зависи само од цената на кредитот.

Македонските компании во повеќе сектори се соочуваат и со недостиг на квалификувана работна сила, високи трошоци, ограничен домашен пазар, потреба од технолошка модернизација и сè поголем притисок да ги исполнат европските стандарди.

Но пристапот до евтин долгорочен капитал може значително да го олесни токму процесот на модернизација.

Албанскиот тест допрва почнува

Првичните бројки од програмата се впечатливи – над 1.700 заинтересирани компании и 241 формална апликација во првите десет дена.

Сепак, 20 одобрени кредити се само почеток.

Вистинскиот резултат ќе може да се оцени по една или две години, кога ќе стане јасно колку средства навистина се пласирани, во кои сектори завршиле, колкав дел од компаниите ги реализирале инвестициите и каков е ефектот врз продуктивноста и вработувањето.

Но една работа веќе е јасна: Албанија се обидува преку комбинација од евтин капитал, банкарска селекција и државна гаранција да поттикне поголем инвестициски циклус кај малите и средните компании.

За Македонија, тоа е интересен пример токму во момент кога прашањето за продуктивноста, конкурентноста и пристапот на фирмите до капитал станува сè поважно.

Најважното прашање затоа не е дали Македонија треба едноставно да го копира албанскиот модел, туку каква цена на капитал и каков обем на гарантна поддршка би биле потребни за домашните компании да инвестираат повеќе и побрзо.

Извори: Банка на Албанија, Министерство за економија и иновации на Албанија, Министерство за финансии на Албанија, Народна банка на Република Северна Македонија и податоци објавени на 30 септември 2026 година.