Македонската економија доби подобра прогноза за раст во 2026 година, но новиот извештај на Светската банка отвора многу поважно прашање од тоа колку ќе порасне БДП годинава. Колку економски потенцијал губат компаниите поради административните процедури, трошоците за трговија и ограничениот пристап до странските пазари? Податоците покажуваат дека дел од најголемите пречки за економскиот развој не се видливи во царинските тарифи, туку се скриени во времето, документацијата, инспекциите и сложените регулаторни барања.

Подобра прогноза, но сè уште умерен економски раст

Светската банка на 27 октомври го објави новиот Редовен економски извештај за Западен Балкан, во кој ја подобри прогнозата за економскиот раст на Македонија во 2026 година.

Според новите проценки, македонската економија годинава ќе порасне за 3,2%, што е за 0,3 процентни поени повеќе од пролетната прогноза.

За 2027 и 2028 година се очекува раст од по 3%.

Овие бројки претставуваат позитивен сигнал, особено во период на зголемена геополитичка неизвесност и економски предизвици кај европските трговски партнери.

Но раст од околу 3% годишно не е доволен сам по себе за брзо приближување на животниот стандард кон просекот на Европската Унија.

За тоа се потребни поголема продуктивност, повисока додадена вредност и компании што можат да конкурираат на поголеми пазари.

Токму тука се појавува еден од најголемите предизвици за македонската економија.

Трошоците што не се гледаат во царинската тарифа

Во новиот извештај Светската банка посочува дека просечните царински стапки на увозот во Западен Балкан изнесуваат околу 6%.

На прв поглед, тоа може да создаде впечаток дека трговските ограничувања се релативно ниски.

Меѓутоа, вистинската цена на трговијата е значително повисока.

Според анализата, нетарифните мерки создаваат дополнителни трошоци проценети на околу 10% од вредноста на увозот.

Во одредени земјоделско-прехранбени сектори тие надминуваат 20%, додека ограничувањата во прекуграничната трговија со услуги создаваат проценети трошоци од 29%.

Овие бројки се регионални проценки, а не посебно измерени стапки за Македонија.

Сепак, тие покажуваат колку големо економско значење можат да имаат административните процедури.

Компанијата може да има ниска царинска стапка, но истовремено да плаќа дополнителни трошоци за документација, сертификација, инспекциски проверки, складирање и транспорт.

Особено проблематични се непредвидливите доцнења.

За извозник што работи со кратки рокови, времето може да биде исто толку важен трошок колку и самата царина.

Зошто малите компании се најпогодени?

Големите компании обично располагаат со посебни сектори за логистика, царинско работење, правни прашања и меѓународна трговија.

Тие можат полесно да ги распределат фиксните административни трошоци врз поголем обем производство и продажба.

Кај малите и средните претпријатија ситуацијата е поинаква.

Компанија што извезува помала количина производи може да има речиси исти административни обврски како значително поголем извозник.

Разликата е во тоа што тие трошоци претставуваат поголем процент од вредноста на нејзината продажба.

Затоа сложените процедури можат да претставуваат сериозна пречка за влез на странските пазари.

Ова е особено значајно за Македонија, каде што развојот на домашните мали и средни претпријатија е важен предуслов за диверзификација на економијата.

Намалувањето на административните трошоци може да им овозможи на повеќе компании да извезуваат, без нужно да се воведуваат нови субвенции.

Само мал дел од новите извозници опстануваат долгорочно

Еден од највпечатливите податоци во извештајот на Светската банка се однесува на опстанокот на новите извозни активности.

Според регионалната анализа, приближно една третина од новите извозни потфати успеваат да ја преживеат првата година.

До петтата година опстануваат само околу 1% до 4%.

Ова е сериозен сигнал за ограничувањата со кои се соочуваат компаниите при обидите да изградат стабилно присуство на меѓународните пазари.

Причините можат да бидат различни.

Недоволната конкурентност, ограничениот производствен капацитет, недостигот од финансирање и слабата поврзаност со странските купувачи се дел од можните фактори.

Но административните бариери дополнително ја усложнуваат ситуацијата.

За компаниите, успешниот извоз не значи само една реализирана продажба во странство.

Потребно е континуирано исполнување на договорите, одржување на квалитетот, стабилна логистика и финансиски капацитет за финансирање на производството.

Затоа вистинската мерка за успех не треба да биде само бројот на нови извозници, туку и нивната способност да останат конкурентни во подолг период.

Колку економски раст се губи поради трговските бариери?

Светската банка проценува дека отстранувањето на половина од преостанатите трговски ограничувања би можело да го зголеми регионалниот БДП за најмногу 12,5% на среден рок.

Ова е моделска проценка на потенцијалниот ефект од реформите.

Не станува збор за прогноза дека економиите автоматски ќе пораснат за 12,5%, ниту дека таков раст ќе се реализира во една година.

Сепак, проценката покажува дека регулаторните реформи можат да имаат значајни економски придобивки.

Особено важни се дигитализацијата на административните постапки, меѓусебното признавање на стандарди, намалувањето на повторените инспекции и подобрата координација меѓу институциите.

Но реформите не треба да се сведат на едноставно укинување на контролите.

Потребно е да се зачуваат правилата што ги штитат здравјето, безбедноста, потрошувачите и животната средина.

Целта треба да биде подобра регулација, а не отсуство на регулација.

Што значи ова за македонските банки?

Развојот на извозот е директно поврзан со потребата од финансиски услуги.

Компаниите што работат со странски купувачи често имаат потреба од кредити за обртни средства, банкарски гаранции, документарни акредитиви и осигурување на извозните побарувања.

Кога извозот се зголемува, може да се зголеми и побарувачката за вакви финансиски инструменти.

Но банките мора внимателно да ги проценуваат ризиците.

Извозник што има нестабилни нарачки или високи логистички трошоци може да претставува поголем кредитен ризик од компанија со долгорочни договори и предвидливи парични текови.

Затоа намалувањето на трговските бариери може индиректно да придонесе и за подобрување на условите за финансирање.

Компаниите со постабилни приходи и подобра наплата на побарувањата потенцијално можат полесно да ги исполнуваат кредитните обврски.

Ова не значи дека секоја регулаторна реформа автоматски ќе доведе до пониски каматни стапки.

Но поефикасното работење и намалувањето на деловните ризици можат да создадат поповолни предуслови за кредитирање.

Дали Македонија има доволно конкурентни извозни компании?

Еден од главните предизвици за домашната економија е зголемувањето на домашната додадена вредност.

Самото зголемување на извозот не е доволно ако голем дел од производството зависи од увезени компоненти и создава ограничена вредност во земјата.

Потребно е поголемо вклучување на домашните добавувачи, развој на сопствени производи и вложување во технологија и знаење.

Особено важни се инвестициите во продуктивноста.

Компанија што произведува повеќе вредност со истите ресурси може полесно да конкурира на меѓународниот пазар.

Тоа може да создаде простор и за повисоки плати.

Но за ваква трансформација се потребни стабилни деловни услови, квалификувана работна сила и долгорочна инвестициска предвидливост.

Административните реформи се важен дел од решението, но не можат да ги заменат инвестициите во човечки капитал, инфраструктура и технолошки развој.

Регионалната интеграција како економска можност

Според Светската банка, трговијата со стоки и услуги во Западен Балкан во 2025 година достигнала вредност еквивалентна на 107% од регионалниот БДП.

За споредба, соодветниот показател за Европската Унија изнесувал околу 90%.

Ова покажува дека економиите од регионот се значително поврзани со меѓународната трговија.

Сепак, високата трговска отвореност не значи автоматски висока конкурентност.

Значајно е какви производи се извезуваат, колкава додадена вредност создаваат и колку стабилно компаниите успеваат да се задржат на странските пазари.

За Македонија, регионалната интеграција може да создаде дополнителни можности за производствена соработка, логистика и услуги.

Особено важна може да биде подобрата поврзаност на домашните компании со регионалните синџири на снабдување.

Каде треба да бидат насочени реформите?

Најголемата вредност на новиот извештај е што покажува дека економскиот раст не зависи исклучиво од висината на инвестициите.

Важна е и ефикасноста на институциите.

За Македонија, приоритетите треба да бидат насочени кон намалување на непотребните административни процедури, дигитализација на трговските документи и подобрување на предвидливоста на инспекциските постапки.

Истовремено, потребно е да се зајакне поддршката за компаниите што првпат излегуваат на странските пазари.

Оваа поддршка не мора секогаш да биде финансиска.

Понекогаш пристапот до информации за странските пазари, помошта при исполнување стандарди и подобрата деловна поврзаност можат да имаат значително влијание.

За институциите, успехот на реформите треба да се мери преку конкретни резултати: пократко време за постапување, пониски административни трошоци и поголем број компании што успешно извезуваат во подолг период.

Подобрената прогноза на Светската банка е позитивна информација за македонската економија.

Но растот од 3,2% во 2026 година не треба да го одвлече вниманието од структурните предизвици.

Новите регионални податоци покажуваат дека значителен економски потенцијал останува неискористен поради трошоци што не се секогаш видливи во официјалните царински стапки.

За Македонија, намалувањето на овие пречки може да претставува важна можност за развој на извозот, подобрување на конкурентноста и создавање нови работни места.

Истовремено, посилните компании можат да создадат поголема побарувачка за банкарски услуги, инвестиции и долгорочно финансирање.

Вистинскиот економски предизвик не е само Македонија да оствари повисок раст во една година, туку да создаде услови тој раст да биде одржлив, да се темели врз поголема продуктивност и да донесе конкретни придобивки за компаниите и граѓаните.

Буџетскиот дефицит на Северна Македонија достигна 39,7 милијарди денари за девет месеци, додека расходите растат значително побрзо од приходите. Но вистинското економско прашање не е само колку троши државата, туку какви резултати создава со тие средства. Капиталните инвестиции, ефикасноста на институциите и трошоците за задолжување стануваат клучни за долгорочната одржливост на јавните финансии.

Растот на расходите отвора прашање за квалитетот на трошењето

Јавните финансии на Северна Македонија влегуваат во последното тримесечје од 2026 година со зголемен притисок врз буџетската рамнотежа.

Според податоците за извршувањето на Буџетот, пренесени на 26 октомври, во првите девет месеци од годината се остварени приходи од 261,1 милијарда денари, додека расходите достигнале 300,7 милијарди денари.

Разликата меѓу приходите и расходите изнесува приближно 39,7 милијарди денари, односно околу 645 милиони евра.

Во споредба со истиот период минатата година, буџетските приходи пораснале за околу 7,1%, додека расходите се зголемиле за 10,4%.

Овие податоци укажуваат на побрзо зголемување на државната потрошувачка во однос на приливите во Буџетот.

Сепак, растот на расходите сам по себе не значи дека јавните средства се користат неефикасно.

Државната потрошувачка опфаќа различни економски категории, од плати, пензии и социјални трансфери до инфраструктурни проекти, опрема и други капитални вложувања.

Секоја од нив има различна функција и различни последици за економијата.

Затоа најважното прашање не е само колку пари се потрошени, туку и дали тие средства придонесуваат за подобри јавни услуги, поголема продуктивност и одржлив економски раст.

Зошто структурата на Буџетот е поважна од неговата големина?

При анализирањето на јавната потрошувачка неопходно е да се направи разлика меѓу тековните и капиталните расходи.

Тековните расходи овозможуваат секојдневно функционирање на јавниот сектор.

Тие опфаќаат плати, социјални права, пензии, набавка на стоки и услуги, трансфери и други законски обврски.

Капиталните расходи, пак, се поврзани со создавање или набавка на долгорочни средства, како патишта, училишта, болници, водоводи, опрема и друга јавна инфраструктура.

Оваа разлика има важно економско значење.

Добро испланираните капитални инвестиции можат да ја подобрат продуктивноста на економијата и да создадат придобивки што траат со години.

На пример, подобрата транспортна инфраструктура може да ги намали логистичките трошоци на компаниите.

Инвестициите во образованието и здравството можат да придонесат за подобрување на човечкиот капитал и квалитетот на јавните услуги.

Но не секој капитален проект автоматски носи позитивен економски резултат.

Неговата оправданост зависи од реалните потреби, квалитетот на подготовката, трошоците за изградба и одржување и очекуваните придобивки.

Истовремено, не треба да се потценува значењето на тековните расходи. Финансирањето на наставници, лекари и основни јавни услуги исто така може да создава долгорочна економска вредност.

Затоа вистинската оценка на јавната потрошувачка бара анализа на нејзините резултати, а не едноставно делење на расходите на добри и лоши.

Капиталните инвестиции остануваат важен тест за институциите

За 2026 година, првично усвоениот Буџет предвидуваше капитални инвестиции од приближно 40,1 милијарда денари.

Средствата беа наменети за инфраструктурни, енергетски и други развојни проекти.

Но планирањето средства не значи дека тие автоматски ќе бидат искористени.

Реализацијата на капиталните расходи зависи од подготовката на проектите, тендерските постапки, склучувањето договори, техничката документација и изведувањето на работите.

Според јавно достапниот преглед на платформата на Министерството за финансии за капиталните расходи, заклучно со 31 август 2026 година биле реализирани околу 366,8 милиони евра, или 49,23% од износот прикажан како планиран на платформата.

Овој показател отвора прашање за динамиката на реализацијата во преостанатиот дел од годината.

Сепак, од податокот за август не може автоматски да се заклучи колкава ќе биде конечната годишна реализација.

Капиталните расходи често имаат нерамномерна динамика, а дел од исплатите можат да бидат концентрирани во последните месеци од годината.

За целосна проценка е неопходно да се анализираат и септемвриските и подоцнежните податоци, како и евентуалните промени во буџетските планови.

Потребна е и проверка дали прикажаните износи се однесуваат на ист опфат и иста верзија на буџетот.

Сепак, ова не го намалува значењето на клучното прашање: дали институциите успеваат навремено да ги претворат планираните средства во реални проекти и јавни услуги?

Зад секоја нереализирана инвестиција може да стои економски трошок

Кога капиталните проекти се одложуваат, последиците можат да бидат пошироки од самото неискористување на буџетските средства.

Компаниите што очекуваат реализација на инфраструктурни проекти можат да се соочат со неизвесност во планирањето.

Граѓаните можат подолго да чекаат подобрување на јавните услуги.

Постојната инфраструктура може да продолжи да создава високи трошоци за транспорт, одржување или снабдување.

Но одложувањето не е секогаш негативно.

Ако одреден проект не е доволно подготвен или има сериозни недостатоци, неговото привремено запирање може да спречи нерационално трошење јавни средства.

Затоа брзината на реализацијата не смее да биде единствениот критериум за успешност.

Подеднакво важни се квалитетот на изведбата, транспарентноста на постапките и оправданоста на трошоците.

Добрата јавна инвестиција не е само проект што е завршен во рок, туку проект што создава мерлива економска или општествена вредност.

Дефицитот не е автоматски проблем, но неговото финансирање има цена

Буџетскиот дефицит настанува кога јавните расходи ги надминуваат расположливите приходи во определен период.

Во одредени околности, дефицитното финансирање може да биде економски оправдано.

Државата може да се задолжува за реализација на важни инфраструктурни проекти, стабилизирање на економијата или финансирање неопходни јавни потреби.

Но секое дополнително задолжување создава идни финансиски обврски.

Тие вклучуваат отплата на главницата и плаќање камати, во зависност од условите на финансирањето.

Колку повисоки се трошоците за задолжување, толку поголем дел од идните јавни приходи може да биде потребен за сервисирање на долгот.

Тоа потенцијално го намалува просторот за нови инвестиции и јавни програми.

Затоа одржливоста на дефицитот не може да се проценува само преку неговиот апсолутен износ.

Потребно е да се анализираат односот кон БДП, динамиката на јавниот долг, каматните трошоци, роковите за отплата и економскиот раст.

Особено важно е дали задолжувањето финансира активности што ќе ја подобрат идната способност на економијата да создава приходи.

Како јавната потрошувачка влијае врз банките?

Фискалната политика е значајна и за банкарскиот сектор.

Државните хартии од вредност претставуваат еден од инструментите преку кои финансиските институции можат да ги пласираат своите средства.

Кога државата има поголеми потреби за финансирање, може да се зголеми и нејзината активност на пазарот на државни обврзници и записи.

Но тоа не значи дека секое зголемување на буџетскиот дефицит автоматски ќе предизвика раст на каматните стапки или намалување на кредитирањето на компаниите.

Ефектот зависи од условите на финансиските пазари, ликвидноста на банките, побарувачката за кредити и структурата на државното финансирање.

За домашните банки, важна е рамнотежата меѓу инвестирањето во државни хартии од вредност, кредитирањето на приватниот сектор и управувањето со ликвидноста.

За компаниите, стабилните јавни финансии можат да придонесат за попредвидлива деловна средина.

Но за прецизна анализа на влијанието на буџетскиот дефицит врз банкарското кредитирање потребни се дополнителни податоци за државните емисии, банкарските портфолија и каматните стапки.

Колку е реална планираната фискална консолидација?

Во првично усвоениот Буџет за 2026 година беше предвиден дефицит од околу 39,2 милијарди денари, односно 3,5% од планираниот БДП.

Но според најновите информации, буџетскиот дефицит во првите девет месеци достигнал околу 39,7 милијарди денари.

Тоа значи дека деветмесечниот минус номинално го надминува износот предвиден во првичниот годишен план.

Сепак, оваа споредба бара важна методолошка претпазливост.

Првичниот Буџет не мора да биде идентичен со последната важечка буџетска рамка, особено доколку во меѓувреме се направени ребаланси или други законски измени.

Дополнително, деветмесечниот резултат не ја определува конечната годишна состојба.

Во последното тримесечје можат да се променат и наплатата на приходите и динамиката на расходите.

Затоа не може да се заклучи дека годишната фискална цел веќе е промашена без увид во последната важечка буџетска проекција.

Но бројките отвораат оправдано прашање за реалноста на фискалните очекувања и потребните мерки до крајот на годината.

Клучно ќе биде дали расходите ќе продолжат да растат побрзо од приходите и каква ќе биде структурата на преостанатата јавна потрошувачка.

Што треба да се следи во последните месеци од годината?

За да се добие целосна слика за јавните финансии, неопходно е паралелно да се следат неколку показатели.

Првиот е реализацијата на буџетските приходи, особено нивната динамика во однос на економската активност.

Вториот е структурата на расходите и разликата меѓу тековните обврски и капиталните вложувања.

Третиот е извршувањето на капиталните проекти, не само според исплатените средства, туку и според физичката реализација и резултатите.

Четвртиот е финансирањето на дефицитот и неговото влијание врз јавниот долг и идните каматни расходи.

Петтиот е квалитетот на буџетското планирање, односно усогласеноста меѓу поставените цели и реалните институционални капацитети.

Овие показатели се меѓусебно поврзани.

На пример, високата реализација на капиталните расходи може да биде позитивна, но само доколку проектите се економски оправдани и финансиски одржливи.

Од друга страна, намалувањето на дефицитот може да биде позитивно за јавните финансии, но неговото економско значење зависи и од тоа кои расходи се намалени.

Затоа фискалната дисциплина не треба да се оценува само преку краткорочно намалување на буџетскиот минус.

Заклучок: На Македонија ѝ треба повеќе вредност од секој потрошен денар

Најновите податоци за буџетското извршување покажуваат дека Македонија се соочува со предизвик да ја усогласи динамиката на јавните приходи и расходи.

Но поширокото прашање за економскиот развој оди подалеку од годишниот дефицит.

За одржлив раст е важно јавните средства да се користат на начин што ја подобрува продуктивноста, ја зајакнува инфраструктурата и создава подобри услови за граѓаните и компаниите.

Тоа бара реално планирање, навремена подготовка на инвестициите, транспарентни постапки и следење на постигнатите резултати.

Во исто време, јавниот долг мора да остане управуван така што идните финансиски обврски нема прекумерно да го ограничат просторот за развојни политики.

Главниот предизвик за Македонија не е само да го намали буџетскиот дефицит, туку да обезбеди јавната потрошувачка да создава доволно долгорочна економска вредност за да ги оправда трошоците и преземените финансиски обврски.

Токму тоа ќе биде најважниот тест за квалитетот на фискалната политика во последните месеци од 2026 година.

Банкарската стабилност не се мери само преку профитот, капиталот и ликвидноста. Подеднакво важна е способноста на институциите да реагираат кога некоја банка ќе се соочи со сериозни проблеми. Новите активности на европските регулатори и централните банки во регионот отвораат важни прашања за заштитата на штедачите, управувањето со кризите и отпорноста на финансискиот систем.

Банкарската стабилност се проверува пред да започне кризата

Банкарските системи најчесто се оценуваат преку финансиски показатели: капитална адекватност, ликвидност, профитабилност и квалитет на кредитното портфолио.

Овие индикатори се неопходни за разбирање на финансиската состојба на банките.

Но постои уште еден важен аспект на стабилноста што поретко го привлекува вниманието на јавноста: подготвеноста на институциите да реагираат доколку некоја банка западне во сериозни финансиски тешкотии.

Токму ова прашање беше во фокусот на активноста што Централната банка на Црна Гора ја спроведе во соработка со Светската банка.

На 23 октомври 2026 година, црногорската централна банка објави дека организирала симулација на санација на фиктивна кредитна институција.

Во активноста учествувале околу 50 претставници на институции одговорни за различни сегменти на финансискиот систем.

Симулацијата имала цел да провери колку брзо и ефикасно институциите можат да разменуваат информации, да подготвуваат одлуки и да дејствуваат координирано во услови на временски притисок.

Ова е важен пример за превентивно управување со финансиските ризици.

Наместо институциите да ги тестираат своите процедури дури кога ќе се појави вистински проблем, тие можат однапред да ги идентификуваат слабостите и да ги подобрат механизмите за реагирање.

Зошто банкарските кризи бараат координација?

Кога една банка се соочува со сериозни финансиски проблеми, последиците не мора да бидат ограничени само на нејзините акционери.

Проблемите можат да влијаат врз депонентите, кредитокорисниците, компаниите што извршуваат плаќања и другите финансиски институции.

Затоа управувањето со банкарските кризи не е задача само на една институција.

Во зависност од националната регулатива, во процесот можат да бидат вклучени централната банка, органите надлежни за санација, фондовите за гарантирање депозити, министерството за финансии и други регулаторни тела.

Клучно прашање е како овие институции ги распределуваат одговорностите.

На пример, доколку постои ризик од сериозно нарушување на работењето на една банка, потребно е навремено да се процени нејзината финансиска состојба.

Истовремено, мора да се разгледаат можните последици за депонентите и за поширокиот финансиски систем.

Одлуките треба да се донесуваат врз основа на проверени информации, јасни законски овластувања и однапред дефинирани процедури.

Недоволната координација може да го забави реагирањето.

Поради тоа, симулациите се корисна алатка за институционална подготовка.

Сепак, успешно спроведена симулација не е гаранција дека сите идни кризни ситуации ќе бидат решени без проблеми.

Реалните финансиски кризи можат да содржат непредвидливи фактори, вклучително и нагли промени во однесувањето на депонентите или нарушувања на финансиските пазари.

Заштитата на депозитите е основа на довербата

Една од најважните функции на финансиската заштитна мрежа е обезбедувањето доверба кај штедачите.

Граѓаните што ги чуваат своите средства во банка очекуваат дека финансискиот систем располага со механизми за заштита во случај на сериозни проблеми.

Системите за гарантирање депозити имаат важна улога во исполнувањето на ова очекување.

Но нивната ефикасност не зависи само од тоа колкав износ на депозити е законски заштитен.

Подеднакво важни се достапноста на средствата, квалитетот на податоците за депонентите и оперативната способност за навремено спроведување на исплатите.

Ова е една од причините поради кои Европската банкарска агенција работи на дополнително усогласување на правилата за заштита на депозитите.

Во јули 2026 година агенцијата започна четири јавни консултации за предложени регулаторни стандарди.

Објавениот рок за доставување коментари истече на 23 октомври.

Предлозите се однесуваат на повеќе важни области, меѓу кои информирањето на депонентите, размената на податоци и управувањето со средствата на системите за гарантирање депозити.

Ова покажува дека европските регулатори не се фокусираат само на формалното постоење на гаранциските механизми.

Внимание се посветува и на нивната практична функционалност.

За депонентите, навремената и точна информација е особено важна во услови на неизвесност.

Ликвидноста на гаранциските фондови е критична

Средствата на системите за гарантирање депозити мора да бидат управувани на начин што овозможува нивно користење кога ќе се појави потреба.

Тоа отвора важни прашања за ликвидноста, сигурноста и диверзификацијата на инвестициите.

Ако средствата се вложени во инструменти што тешко можат брзо да се претворат во готовина, може да се појави оперативен проблем во момент кога е потребна итна исплата.

Од друга страна, целосното избегнување на инвестиции може да има сопствени финансиски трошоци.

Затоа управувањето со средствата бара внимателна рамнотежа меѓу сигурноста, ликвидноста и приносот.

Европската банкарска агенција во предложените насоки посветува внимание токму на овие аспекти.

Целта е фондовите да можат навремено да ги мобилизираат расположливите средства за исполнување на своите законски обврски.

Ова е значајно и за финансиската стабилност.

Доколку депонентите имаат доверба дека заштитните механизми можат ефикасно да функционираат, тоа може да придонесе за ограничување на паничните реакции.

Сепак, ниту еден гаранциски систем не може да се оценува само според големината на расположливите средства.

Потребно е да се разгледаат и структурата на банкарскиот систем, обемот на покриените депозити, законските правила и можностите за дополнително финансирање.

Дигиталните ризици стануваат дел од финансиската стабилност

Современите банки функционираат преку сложени дигитални системи.

Електронското банкарство, платежните услуги, обработката на податоци и комуникацијата со клиентите зависат од технолошка инфраструктура.

Поради тоа, финансиската стабилност повеќе не може да се разгледува одвоено од сајбер-безбедноста.

Настанот со веб-страницата на Европската банкарска агенција од 21 октомври е пример за важноста на превентивното управување со технолошките ризици.

По предупредување за критични софтверски слабости, агенцијата превентивно ја исклучила својата веб-страница додека се применувале неопходните безбедносни ажурирања.

Ова не е доказ за успешен сајбер-напад.

Но покажува дека дури и институциите што го надгледуваат финансискиот сектор мора постојано да ја проверуваат сопствената технолошка инфраструктура.

За комерцијалните банки, ваквите ризици можат да бидат уште посложени.

Прекин на одредени дигитални услуги може да влијае врз пристапот на клиентите до информации и финансиски трансакции.

Затоа плановите за непрекинато работење, резервните системи и процедурите за справување со инциденти се важен дел од оперативната отпорност.

Посебно внимание заслужуваат и надворешните технолошки добавувачи.

Кога повеќе финансиски институции користат исти технолошки услуги, проблем кај еден добавувач може да создаде поширок оперативен ризик.

Ова не значи дека секоја заедничка технологија е опасна, туку дека концентрацијата на технолошките зависности треба внимателно да се проценува.

Банкарскиот сектор мора да биде подготвен за повеќе видови ризици

Традиционалните банкарски ризици најчесто се поврзуваат со кредитите, ликвидноста и движењето на каматните стапки.

Но современата финансиска стабилност опфаќа многу поширок спектар на предизвици.

Банката може да има солидна капитална позиција, а сепак да се соочи со сериозен оперативен проблем.

Може да располага со доволна ликвидност, но да има слабости во управувањето со податоците.

Може да остварува добивка, но истовремено да биде изложена на концентрација на кредитен ризик во одредени економски дејности.

Затоа целосната проценка на банкарската отпорност мора да опфати повеќе меѓусебно поврзани области.

Особено е важно финансиските институции да можат да ги препознаат ризиците навреме.

Превентивните механизми можат да бидат поефикасни и помалку скапи од мерките што се преземаат откако проблемот веќе ќе се продлабочи.

Симулацијата во Црна Гора е пример за тестирање на институционалната подготвеност.

Европските консултации за гарантирањето на депозитите претставуваат пример за унапредување на регулаторната рамка.

А превентивните сајбер-мерки на ЕБА покажуваат дека оперативната безбедност е неопходен дел од работењето на финансиските институции.

Станува збор за три различни активности, но сите се поврзани со истата поширока цел: намалување на последиците од потенцијални нарушувања.

Што може да научи Македонија?

За Македонија, регионалните и европските искуства се важни при оценувањето на сопствената институционална подготвеност.

Домашниот банкарски сектор функционира во специфична економска и регулаторна средина.

Затоа не би било правилно европските модели механички да се пренесуваат без анализа на националните околности.

Сепак, постојат неколку универзални принципи што заслужуваат внимание.

Првиот е јасна распределба на институционалните одговорности.

Во кризни ситуации, времето е важен фактор.

Институциите треба однапред да знаат кои информации се потребни, кој е надлежен за нивната обработка и како се донесуваат одлуките.

Вториот принцип е навремена комуникација со јавноста.

Недоволните или нејасни информации можат да ја зголемат неизвесноста.

Третиот е оперативната подготвеност.

Законските процедури имаат вистинска вредност кога институциите располагаат со капацитети за нивно спроведување.

Четвртиот принцип е редовното тестирање на системите.

Тоа може да вклучува симулации на банкарски кризи, проверки на технолошката инфраструктура и тестирање на механизмите за размена на податоци.

Овие принципи се релевантни за финансиските регулатори, но и за самите банки.

Сепак, од достапните извори во оваа анализа не може да се утврди дали, колку често и со какви резултати се спроведуваат споредливи симулации во Македонија.

За таква оценка се потребни дополнителни официјални информации од надлежните домашни институции.

Довербата е финансиски ресурс

Банкарството во голема мера се темели на доверба.

Депонентите им ги доверуваат своите средства на банките, кредитокорисниците склучуваат долгорочни финансиски договори, а компаниите зависат од стабилното функционирање на платежните системи.

Оваа доверба не може да се одржува само преку позитивни финансиски резултати.

Потребни се транспарентност, ефикасен надзор, соодветна заштита на клиентите и подготвеност за справување со неочекувани настани.

Во таа смисла, превентивните активности имаат вредност дури и кога не постои непосредна криза.

Тие можат да помогнат во идентификувањето слабости што во нормални услови остануваат незабележани.

Но истовремено е важно институционалната подготвеност да не се претставува како гаранција дека финансискиот систем никогаш нема да се соочи со проблеми.

Целта на доброто управување со ризиците не е целосно елиминирање на неизвесноста.

Целта е намалување на веројатноста за сериозни нарушувања и ограничување на нивните последици.

Стабилноста се гради пред кризата

Најновите активности на европските регулатори и централните банки во регионот покажуваат дека финансиската стабилност останува континуиран институционален приоритет.

Црна Гора ја тестира подготвеноста за постапување при банкарска криза.

Европската банкарска агенција работи на дополнително усогласување на механизмите за заштита на депозитите.

Истовремено, сајбер-безбедноста станува сè поважен дел од оперативната отпорност на финансиските институции.

За Македонија, овие случувања претставуваат можност за споредување на институционалните практики и идентификување области што заслужуваат дополнителна анализа.

Најважната порака е дека стабилен банкарски систем не е само оној што успешно работи во нормални услови, туку и оној што располага со јасни, проверени и функционални механизми за постапување кога условите ќе се влошат.