Европската централна банка (ЕЦБ) во октомври 2026 година спроведува нова анкета меѓу монетарните аналитичари, со која ги испитува очекувањата за движењето на каматните стапки, инфлацијата, економскиот раст и финансиските пазари во еврозоната. Истражувањето опфаќа прогнози до 2029 година, како и долгорочни очекувања, а посебно внимание се посветува на можните промени на каматните стапки на претстојните состаноци на ЕЦБ.

Октомвриската анкета, позната како Survey of Monetary Analysts (SMA), е дел од редовното следење на очекувањата на финансиските експерти за монетарната политика и економските движења во еврозоната.

Документот на ЕЦБ опфаќа неколку клучни области: каматните стапки и пазарните услови, програмите за купување обврзници, операциите за рефинансирање на банките, како и прогнозите за инфлацијата, невработеноста и економскиот раст.

Ќе ги зголеми или намали ЕЦБ каматните стапки?

Едно од централните прашања во октомвриското истражување се однесува на очекувањата за каматните стапки на Европската централна банка.

Од аналитичарите се бара да ги проценат идните движења на каматната стапка на депозитните олеснувања, каматата на главните операции за рефинансирање и каматната стапка на маргиналните кредитни олеснувања.

Истражувањето ги опфаќа претстојните состаноци на Управниот совет во октомври и декември 2026 година, како и состаноците во текот на 2027 година.

Посебен дел од анкетата бара аналитичарите да ја проценат веројатноста за различни одлуки на ЕЦБ, вклучително и намалување, задржување или зголемување на депозитната каматна стапка.

Меѓу разгледуваните можности се промени од 10, 25, 50 и 75 базични поени, како и поголеми поместувања.

Ова покажува дека централната банка сака да добие подетална слика не само за најверојатната идна одлука, туку и за ризиците што финансиските пазари ги поврзуваат со различните сценарија.

Под лупа и ЕУРИБОР – важен показател за кредитите

Во октомвриската анкета се бараат и очекувања за тримесечниот ЕУРИБОР, една од најважните референтни каматни стапки на европскиот финансиски пазар.

ЕУРИБОР има особено значење за кредитите со променлива каматна стапка, бидејќи кај дел од кредитните договори се користи како основа за пресметка на каматата.

Промените на овој показател можат да влијаат врз месечните обврски на граѓаните и компаниите кои отплаќаат кредити поврзани со ЕУРИБОР.

Затоа, очекувањата за неговото движење се важни не само за европските банки, туку и за финансиските пазари надвор од еврозоната.

Инфлацијата во фокусот – ЕЦБ бара прогнози до 2029 година

Голем дел од октомвриското истражување е посветен на инфлацијата и економските изгледи во еврозоната.

Во анкетниот документ е наведена инфлација од 3,3 проценти за третиот квартал од 2026 година, додека показателот за базичната инфлација, без енергија и храна, изнесува 2,5 проценти.

Аналитичарите треба да достават прогнози за инфлацијата, економскиот раст и стапката на невработеност за наредните квартали, заклучно со 2029 година.

Посебно се бараат проценки за веројатноста годишната инфлација во 2026, 2027, 2028 и 2029 година да биде над или под нивото од два проценти.

Ова е особено значајно бидејќи среднорочната инфлациска цел на Европската централна банка изнесува два проценти.

Во истражувањето се анализираат и долгорочните инфлациски очекувања, при што аналитичарите треба да ги проценат веројатностите за различни нивоа на инфлацијата.

ЕЦБ ги следи и ризиците од економско забавување

Покрај инфлацијата, Европската централна банка бара проценка за можните ризици врз економскиот раст.

Аналитичарите треба да оценат дали ризиците во периодот од 2026 до 2029 година се насочени кон послаб раст, посилен раст или се релативно избалансирани.

Дополнително, во анкетата се бараат проценки за разликата меѓу реалниот и потенцијалниот економски раст на еврозоната.

Ваквите показатели помагаат да се процени дали економијата работи под своите можности, дали постои ризик од прегревање или дали активноста е блиску до потенцијалното ниво.

Од аналитичарите се бара и да ги наведат најважните ризици што би можеле да влијаат врз нивните прогнози за инфлацијата и економскиот раст.

Под надзор и пазарите на државни обврзници

Октомвриското истражување ги опфаќа и очекувањата за приносите на десетгодишните државни обврзници на Германија, Франција, Италија и Шпанија.

Овие показатели имаат значење за трошоците за задолжување на европските држави и за состојбата на финансиските пазари.

ЕЦБ бара прогнози за октомври 2027 и октомври 2028 година, со што настојува да добие увид во среднорочните очекувања за финансирањето и пазарните ризици.

Истовремено, истражувањето ги следи очекувањата за програмите за купување обврзници APP и PEPP, како и можноста за активирање на инструментот за заштита на преносот на монетарната политика (TPI).

Според почетните податоци наведени во документот, на крајот од третиот квартал на 2026 година вредноста на обврзниците во рамките на APP изнесувала 2.285 милијарди евра, додека кај PEPP изнесувала 1.352 милијарди евра.

Што значат европските камати за Македонија?

Одлуките на Европската централна банка имаат значење и за македонската економија поради трговската и финансиската поврзаност со еврозоната.

Промените на европските каматни стапки можат да влијаат врз трошоците за финансирање на банките, условите за кредитирање на компаниите и движењата на каматните стапки кај кредитите поврзани со европски референтни показатели.

Особено важни се очекувањата за ЕУРИБОР, бидејќи неговите промени можат да се одразат врз дел од кредитите со променлива камата.

Сепак, одлуките на ЕЦБ не се пренесуваат автоматски врз сите кредити во Македонија. Ефектите зависат од домашната монетарна политика, условите на финансискиот пазар и одредбите на поединечните кредитни договори.

Што ќе покажат октомвриските очекувања?

Октомвриската анкета на Европската централна банка претставува важен инструмент за следење на очекувањата на монетарните аналитичари во период на економска неизвесност.

Резултатите од истражувањето можат да дадат дополнителен увид во тоа како финансиските експерти го оценуваат идното движење на инфлацијата, каматните стапки и економскиот раст.

Токму резултатите од истражувањето ќе бидат значајни за согледување на очекувањата на финансиските пазари во пресрет на следните одлуки за европската монетарна политика.

Еврото ја започна новата трговска недела со раст во однос на американскиот долар, закрепнувајќи од најниското ниво во последните 17 месеци. Европската валута во понеделникот, 12 октомври, зајакна за 0,2 проценти и достигна вредност од 1,1217 долари. Сепак, инвеститорите остануваат претпазливи поради политичката и фискалната неизвесност во Франција, високите трошоци за задолжување и очекувањата за нови одлуки на Европската централна банка (ЕЦБ).

Европската валута го започна тргувањето на ниво од 1,1197 долари, а во текот на утринските часови се спушти до 1,1184 долари, пред да закрепне и да достигне 1,1217 долари.

Растот следува по неколкунеделниот притисок врз еврото, кое претходно падна на најниското ниво во последните 17 месеци, од 1,1161 долар.

Во текот на минатата недела, еврото изгуби околу 0,5 проценти од вредноста во однос на американскиот долар, со што забележа пет последователни недели на пад. Ова е најдолгата серија на неделни загуби од 2023 година.

Последното закрепнување делумно се должи на зголемениот интерес за купување евра по пониски цени, но и на привременото смирување на состојбата на францускиот пазар на државни обврзници.

Француската должничка криза останува главен ризик за еврото

Еден од најголемите фактори што влијаат врз вредноста на европската валута е политичката и фискалната неизвесност во Франција, втората најголема економија во еврозоната.

Инвеститорите се загрижени поради високиот буџетски дефицит, растечкиот јавен долг и неизвесноста дали француската влада ќе успее да го усвои буџетот за 2027 година и да спроведе мерки за стабилизирање на јавните финансии.

Во изминатиот период, зголемената загриженост предизвика продажба на француски државни обврзници, што доведе до раст на приносите и поскапување на задолжувањето на државата.

Сепак, на почетокот на оваа недела се забележува одредено смирување на пазарот на обврзници, што придонесе за намалување на притисокот врз еврото.

И покрај тоа, трошоците за задолжување на Франција остануваат високи, а финансиските пазари внимателно ќе ги следат следните политички одлуки и буџетските преговори.

Аналитичарите предупредуваат дека сегашното закрепнување на еврото може да биде само привремено доколку не се постигне напредок во решавањето на француските фискални проблеми.

ЕЦБ пред нова одлука – пазарите очекуваат можно зголемување на каматите

Дополнителна неизвесност создаваат очекувањата за идната монетарна политика на Европската централна банка.

Според проценките на финансиските пазари, постои приближно 50-процентна веројатност ЕЦБ во октомври да ги зголеми каматните стапки за 0,25 процентни поени.

Главниот економист на ЕЦБ, Филип Лејн, неодамна изјави дека засега нема доволно силни докази дека повисоките цени на енергенсите предизвикуваат пошироки и подолготрајни инфлациски притисоци.

Сепак, економските последици од поскапувањето на енергијата остануваат неизвесни, особено во услови на геополитички тензии и нестабилност на светските пазари.

Инвеститорите ги очекуваат новите податоци за инфлацијата, економскиот раст, платите и невработеноста во еврозоната, кои ќе бидат важни за следните одлуки на ЕЦБ.

Евентуалното зголемување на каматните стапки би можело дополнително да го поддржи еврото, но истовремено би ги зголемило трошоците за задолжување на компаниите и граѓаните во еврозоната.

Американскиот долар ослабува, инвеститорите ги очекуваат податоците за инфлацијата

Закрепнувањето на еврото беше потпомогнато и од слабеењето на американскиот долар.

Индексот на доларот, кој ја следи неговата вредност во однос на кошница од водечки светски валути, во понеделникот се намали за 0,2 проценти, оддалечувајќи се од највисокото ниво во последната година и половина.

Слабеењето на американската валута се поврзува со намалениот притисок врз приносите на десетгодишните американски државни обврзници, како и со намалените очекувања за зголемување на каматните стапки од страна на Федералните резерви во октомври.

Во текот на оваа недела, вниманието на финансиските пазари ќе биде насочено кон објавувањето на американските податоци за инфлацијата во септември.

Овие показатели ќе бидат важни за проценката дали Федералните резерви ќе продолжат со рестриктивната монетарна политика или ќе задржат повнимателен пристап во наредниот период.

Што значат промените на еврото за Македонија?

Движењето на еврото во однос на американскиот долар има значење и за македонската економија, особено поради високата трговска поврзаност со Европската Унија и зависноста од увоз на енергенси и суровини.

Со оглед на тоа што денарот одржува стабилен курс во однос на еврото, промените во односот евро-долар влијаат и врз вредноста на денарот во однос на американската валута.

Кога еврото зајакнува во однос на доларот, тоа може да придонесе за намалување на денарската цена на увезените производи што се пресметуваат во долари, доколку останатите пазарни услови се непроменети.

Ова е особено значајно за нафтата и дел од суровините чија цена на меѓународните пазари се изразува во американски долари.

Од друга страна, евентуалното зголемување на каматните стапки од страна на ЕЦБ може да влијае врз условите за финансирање во Европа, а посредно и врз трошоците за задолжување на македонските компании и финансиски институции.

Сепак, промените на европските камати не значат автоматско зголемување на каматите на кредитите во Македонија, бидејќи тие зависат и од домашната монетарна политика и од условите на конкретните кредитни договори.

Ќе продолжи ли растот на еврото?

Иако европската валута ја започна неделата позитивно, финансиските пазари остануваат внимателни.

Понатамошното движење на курсот евро-долар ќе зависи од развојот на политичката и должничката криза во Франција, следните одлуки на ЕЦБ и Федералните резерви, како и од новите економски показатели од двете страни на Атлантикот.

Особено важни ќе бидат сигналите за инфлацијата и каматните стапки, бидејќи тие директно влијаат врз интересот на инвеститорите за двете валути.

Најавеното преземање на УНИ Банка АД Скопје од страна на австриската Steiermärkische Sparkasse отвора едно од најважните прашања за македонскиот банкарски сектор: кој одлучува дали странски инвеститор може да купи банка и колку може да трае постапката? Иако двете страни веќе ги објавија своите намери, реализацијата на трансакцијата зависи од повеќе регулаторни одобренија во Македонија и во странство.

Австриската Steiermärkische Bank und Sparkassen AG на 10 септември 2026 година објави дека потпишала договор за купување најмалку 72,9 проценти од акциите на УНИ Банка АД Скопје, со намера да спроведе понуда за преземање на сите обични акции со право на глас.

Планираната трансакција претставува значаен чекор кон понатамошна консолидација на домашниот банкарски сектор, бидејќи австриската групација веќе е присутна на македонскиот пазар преку Шпаркасе Банка АД Скопје.

Според проценките на австрискиот инвеститор, по завршувањето на преземањето и планираното спојување, обединетата банка би располагала со актива од околу три милијарди евра, додека нејзиниот пазарен удел би достигнал приближно 17 проценти.

Сепак, потпишувањето договор за купување акции не значи дека преземањето е автоматски одобрено или завршено.

Народната банка – клучниот регулатор при промена на сопственоста

Првата и една од најважните институции во постапката е Народната банка на Република Северна Македонија.

Согласно Законот за банките, секое лице кое има намера директно или индиректно да стекне акции со кои ќе достигне или надмине определен законски праг на учество во банка мора претходно да добие согласност од гувернерот.

Законот предвидува таква обврска при достигнување на праговите од 5, 10, 20, 33, 50 и 75 проценти од акциите, односно од акциите со право на глас.

Во конкретниот случај, бидејќи австрискиот инвеститор планира стекнување мнозински удел во УНИ Банка, согласноста од Народната банка е неопходен дел од постапката.

При одлучувањето, централната банка не ја разгледува само вредноста на трансакцијата, туку и финансиската и економската состојба на купувачот, неговиот углед, потеклото на средствата, сопственичката структура и можноста новата сопственост да влијае врз стабилноста на банката.

Особено се оценува дали идниот сопственик може да обезбеди стабилно работење на банката, да ги почитува регулаторните барања и да овозможи ефикасна супервизија.

Купувачот мора да докаже од каде потекнуваат парите

Еден од клучните елементи на регулаторната проверка е финансиската способност на инвеститорот.

Народната банка може да го одбие барањето ако оцени дека финансиската состојба на инвеститорот не е соодветна на вредноста на акциите што планира да ги купи.

Исто така, законската рамка предвидува можност за одбивање ако постои основано сомневање во законитоста на потеклото на средствата, вистинскиот идентитет на инвеститорот или поврзаните лица.

Тоа значи дека, покрај обезбедувањето средства за аквизицијата, купувачот треба да покаже дека неговото влегување во сопственичката структура нема да го загрози сигурното и стабилно работење на банката.

Комисијата за хартии од вредност ја контролира понудата за преземање

Втора важна институција е Комисијата за хартии од вредност (КХВ).

Нејзината улога е различна од онаа на Народната банка. Додека централната банка ја оценува соодветноста на инвеститорот како иден сопственик, КХВ ја контролира законитоста на постапката за преземање.

Според Законот за преземање на акционерските друштва, инвеститорот мора да добие дозвола од КХВ пред објавувањето на понудата за преземање.

Комисијата проверува дали понудата и проспектот се во согласност со прописите и дали се обезбедени потребните средства или соодветна банкарска гаранција за исплата на акционерите.

Ова е особено значајно за малцинските акционери на УНИ Банка, бидејќи јавната понуда треба да овозможи тие да донесат одлука дали ќе ги продадат своите акции под понудените услови.

Комисијата за заштита на конкуренцијата го оценува влијанието врз пазарот

Третиот важен аспект е заштитата на конкуренцијата.

Со оглед на тоа што групацијата Шпаркасе веќе има значајно присуство во македонскиот банкарски сектор, преземањето на УНИ Банка може да влијае врз пазарните удели и конкурентските односи.

Комисијата за заштита на конкуренцијата, кога трансакцијата ги исполнува законските услови за пријавување концентрација, оценува дали нејзината реализација би довела до значително нарушување на ефективната конкуренција.

Во ваква анализа може да бидат релевантни пазарните удели, концентрацијата на кредитите и депозитите, позицијата во определени банкарски сегменти и можностите за конкурирање на останатите банки.

Зголемувањето на пазарниот удел само по себе не значи дека преземањето ќе биде забрането. Надлежниот орган треба да оцени дали трансакцијата е во согласност со правилата за заштита на конкуренцијата.

Одобренија ќе се бараат и надвор од Македонија

Дополнителна сложеност на зделката ѝ дава фактот што станува збор за меѓународна банкарска групација.

Австриската Steiermärkische Sparkasse потврди дека завршувањето на аквизицијата зависи и од одобренија од Европската централна банка, покрај согласностите од надлежните институции во Македонија.

Во објавеното известување за преземањето се наведени и потребни одобренија од органите за заштита на конкуренцијата во Србија и Црна Гора.

Тоа значи дека постапката не зависи само од еден регулатор, туку од повеќе институции со различни надлежности.

Колку може да трае преземањето?

Едно од најважните прашања е временската рамка за завршување на трансакцијата.

Според Законот за преземање на акционерските друштва, по објавувањето на понудата акционерите имаат рок за нејзино прифаќање кој не смее да биде пократок од 28 ниту подолг од 60 дена.

Но, овој рок се однесува само на фазата на прифаќање на понудата, а не на целата постапка за преземање банка.

Претходно треба да се обезбедат релевантните регулаторни согласности, да се комплетира документацијата и да се завршат потребните проверки.

Дополнително, Законот за банките предвидува трансакцијата за стекнување акции да се изврши во рок од 180 дена од добивањето согласност од гувернерот. Доколку овој рок истече, потребно е повторно добивање согласност.

Затоа не може однапред да се утврди еден заеднички рок во кој преземањето на УНИ Банка мора да биде завршено.

Постапката може да трае повеќе месеци, особено кога се вклучени регулатори од различни држави.

Што ќе значи преземањето за клиентите на двете банки?

Покрај регулаторните согласности, интересот на јавноста е насочен и кон идното работење на банките.

Ако трансакцијата биде успешно завршена и се реализира најавеното спојување, ќе следуваат организациски и оперативни промени, чиј обем ќе зависи од одобрениот план за интеграција.

За граѓаните и компаниите, најважни ќе бидат условите за кредитирање, депозитните производи, достапноста на филијалите, дигиталните услуги и евентуалните промени во банкарските надоместоци.

Сепак, засега не може да се тврди дека преземањето автоматски ќе донесе пониски каматни стапки или промени во постојните договори на клиентите.

Нов тест за консолидацијата на македонскиот банкарски сектор

Планираното преземање на УНИ Банка претставува важен пример за тоа како функционира регулаторниот систем при големи сопственички промени во банките.

За разлика од вообичаената продажба на акции, банкарските аквизиции подлежат на повеќеслојна контрола, бидејќи промената на сопственоста може да има последици врз финансиската стабилност, конкуренцијата и интересите на депонентите.

Токму затоа конечната реализација на зделката со австриската Шпаркасе ќе зависи од регулаторните оценки, а не само од договорот постигнат меѓу инвеститорот и продавачите.

Додека не бидат обезбедени потребните согласности и не заврши постапката за преземање, УНИ Банка продолжува да функционира како посебна банкарска институција.