Поскапувањето на нафтата и гасот повторно ја турка инфлацијата нагоре, но Европската централна банка сигнализира дека нов енергетски шок не бара автоматски ново зголемување на каматните стапки.

Инфлацијата во еврозоната би можела повторно да се доближи до 4% до крајот на годината, предупреди претседателката на Европската централна банка, Кристин Лагард, во момент кога високите цени на енергијата повторно стануваат еден од најголемите ризици за европската економија.

Лагард, во обраќање пред Европскиот парламент на 28 септември, посочи дека актуелниот раст на цените во голема мера е резултат на поскапувањето на нафтата и гасот, а не на силен раст на домашната побарувачка или на платите. Токму таа разлика е важна за следните чекори на ЕЦБ.

Според септемвриските проекции на ЕЦБ, инфлацијата се очекува да достигне врв од околу 3,6% во последниот квартал од 2026 година, пред сè поради повисоките цени на енергијата. Централната банка очекува инфлацијата постепено да се намалува во текот на 2027 година и подоцна повторно да се приближува до целта од 2%.

Зошто ЕЦБ не сака автоматски да ги зголемува каматите?

Вообичаено, кога инфлацијата расте, централните банки одговараат со повисоки каматни стапки. Но проблемот овојпат е што причината за поскапувањата доаѓа главно однадвор.

Повисоките камати можат да ја намалат потрошувачката, кредитирањето и инвестициите, но не можат директно да ја намалат цената на нафтата или гасот на светските пазари.

Затоа Лагард нагласи дека каматните стапки на ЕЦБ не се движат автоматски заедно со цените на енергијата. За централната банка поважно е дали првичниот енергетски шок ќе почне да се прелева во остатокот од економијата — преку повисоки плати, повисоки цени на услугите и трајно зголемени инфлациски очекувања.

Засега, според Лагард, нема јасни знаци за силни таканаречени „вторични ефекти“, односно спирала во која повисоките цени водат до повисоки барања за плати, а тие потоа до нов бран поскапувања.

ЕЦБ веќе ги зголеми каматите во септември

На состанокот на 10 септември, ЕЦБ ги зголеми трите клучни каматни стапки за 0,25 процентни поени, образложувајќи дека конфликтот на Блискиот Исток продолжува да создава инфлациски притисоци и дека инфлацијата подолго време ќе остане над целта од 2%.

Но тоа не значи дека следува серија автоматски зголемувања.

Пораката од Франкфурт сега е повнимателна: ЕЦБ ќе гледа колку долго ќе трае енергетскиот шок и, уште поважно, дали тој ќе се прошири кон цените и платите во остатокот од економијата.

Според економистите цитирани од Reuters, ЕЦБ би можела да ја прескокне можноста за ново зголемување на каматите на состанокот на 29 октомври и да почека нови економски проекции во декември.

Европа повторно се соочува со старото прашање: инфлација или раст?

Ако каматите се зголемат премногу агресивно, дополнително ќе поскапат кредитите за компании и домаќинства и може да се забават инвестициите и економскиот раст.

Ако, пак, централната банка реагира премногу бавно, постои ризик привремениот енергетски шок да се претвори во подолготрајна инфлација.

Дополнителен проблем е што европската економија сè уште во голема мера зависи од увоз на енергија, што значи дека геополитичките потреси релативно брзо можат да се почувствуваат преку цените на горивата, транспортот, производството и сметките за енергија.

Зошто ова е важно и за Македонија?

Иако одлуките ги носи Европската централна банка за земјите од еврозоната, нивното влијание не останува само таму.

Еврозоната е клучен трговски и финансиски партнер за земјите од регионот. Повисоките европски каматни стапки значат поскапи извори на финансирање, додека поскапувањето на енергијата може директно да се пренесе преку увозните цени.

Истовремено, евентуално забавување на европската економија може да значи и послаба побарувачка за производите и услугите што регионот ги пласира на европските пазари.

Затоа следната одлука на ЕЦБ нема да биде само прашање за банкарите и инвеститорите во Франкфурт.

Прашањето е дали новиот бран на инфлација ќе остане ограничен главно на енергијата — или повторно ќе почне да се шири низ целата европска економија.

Од одговорот на тоа прашање во голема мера ќе зависи и дали 4% инфлација ќе биде краткорочен пик или почеток на уште еден потежок циклус за европските потрошувачи и компании.

Извор: Reuters, European Central Bank

Целосен поврат на платениот данок на личен доход за вработените мајки, како и нови механизми за професионализација, транспарентност и примена на вештачка интелигенција во јавните набавки, предвидуваат два законски предлога што се разгледуваат на седницата на собраниската Комисија за финансирање и буџет.

Со предложените измени на Законот за данокот на личен доход се предвидува вработените мајки да добиваат 100% поврат на платениот персонален данок од плата, при што периодот на користење на мерката ќе зависи од редоследот на раѓање на детето.

Така, за првородено дете се предвидува поврат на данокот во период од 12 месеци, за второродено дете во период од 24 месеци, додека за третородено дете повратот би се користел до полнолетството, односно до наполнување на 18 години.

Според образложението на предлогот, целта е да се обезбеди дополнителна финансиска поддршка за семејствата преку зголемување на расположливиот доход, без воведување нови надоместоци или директни буџетски исплати.

Предлагачот мерката ја поврзува и со пошироките демографски политики, како и со потребата за подобро усогласување на професионалните и семејните обврски и поттикнување на наталитетот.

Истовремено, со предложените измени на Законот за јавните набавки се предвидува модернизација на системот за професионално усовршување на службениците за јавни набавки. Наместо досегашната ресертификација преку повторно полагање испит, се предлага континуирано професионално усовршување.

Дополнително, се прошируваат надлежностите на Бирото за јавни набавки во делот на дигиталните алатки и примената на вештачката интелигенција, со цел унапредување на процесите, подобрување на контролата и намалување на ризиците од корупција.

Предлог-измените предвидуваат и нови механизми за размена на податоци и зголемување на транспарентноста во постапките за јавни набавки.

Двата законски предлога се дел од дневниот ред на собраниската Комисија за финансирање и буџет, каде што треба да бидат разгледани нивните предложени решенија и образложенија.

До крајот на годинава не се очекуваат позначајни промени во проекциите за економскиот раст и буџетскиот дефицит, изјави министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска.

Според неа, економските движења засега се во рамките на проекциите предвидени со Ребалансот на Буџетот, а Министерството за финансии продолжува да ги следи состојбите и на домашен и на глобален план.

„До крајот на годината не очекуваме позначајни промени и остануваме на проекцијата што ја имавме, особено имајќи предвид дека стапката на раст во вториот квартал е 4,3 проценти“, рече Димитриеска-Кочоска во интервју за Македонската телевизија од Њујорк.

Таа посочи дека и буџетскиот дефицит треба да остане во предвидените рамки, независно од тоа дали до крајот на годината ќе има нов ребаланс на Буџетот.

Доколку биде донесена одлука за ребаланс, според министерката, ќе се интервенира и на приходната и на расходната страна. Во спротивно, Министерството очекува дефицитот и задолжувањето да останат во рамките веќе одобрени од Собранието.

Димитриеска-Кочоска информираше дека Министерството неодамна одржало состанок со Управата за јавни приходи и Царинската управа, на кој биле анализирани наплатата на приходите и очекувањата до крајот на годината.

Според неа, полнењето на Буџетот во најголем дел се одвива согласно планираното, додека отстапување има кај приходите од акцизи поради мерките што се применуваат.

Министерката оцени дека глобалната неизвесност и натаму останува еден од главните ризици и дека идните одлуки ќе зависат и од развојот на состојбите на меѓународните пазари.

Таа во Њујорк учествува на работната сесија „Поттикнување на растот во новата економија“, во рамки на „Состаноците за влијанието врз одржливиот развој 2026“ на Светскиот економски форум.

Како што посочи Димитриеска-Кочоска, во дискусиите бил нагласен фокусот на долгорочен економски раст базиран на продуктивност, како и потребата од пониски трошоци за енергенси и други влезни параметри за подобрување на конкурентноста на економијата.

Таа додаде дека мерките што досега биле преземени како одговор на кризата имаат влијание врз Буџетот, особено врз приходите од акцизи, но нагласи дека Министерството ќе продолжи да ги приспособува политиките во зависност од глобалните економски движења.