Ормутскиот теснец претставува еден од најзначајните поморски нафтени коридори во светот и има исклучително геостратешко значење. Светската економија во голема мера зависи од протокот на нафта низ овој морски премин, бидејќи тука поминува приближно една петтина од глобалната потрошувачка на нафта, како и значителни количини течен природен гас.

Теснецот се наоѓа меѓу Оман и Иран и овој тесен морски коридор го поврзува Персискиот Залив на север со Оманскиот Залив на југ, Арапското Море и Индискиот Океан. На најтесниот дел е широк само 33 километри, додека самата пловна рута за бродови изнесува околу 3 километри.

На северната страна на теснецот се наоѓа Иран, додека на југ се Оман и Обединетите Арапски Емирати. Контролата врз оваа рута има директно влијание врз глобалното снабдување со енергенси, цените на нафтата и гасот и финансиската стабилност на пазарите.

Според податоците на аналитичката компанија „Вортекса“, од почетокот на 2022 година до минатиот месец, низ теснецот дневно поминувале меѓу 17,8 и 20,8 милиони барели сурова нафта, кондензат и нафтени деривати.

Последните тензии во регионот предизвикаа сериозна загриженост меѓу бродските компании, осигурителите и инвеститорите. Дел од танкерите веќе го избегнуваат коридорот по заканите за можност од затворање на теснецот. Иран претходно предупреди дека би можел да го блокира преминот доколку биде нападнат, а најновите изјави од Техеран најавуваат решителен одговор на воените дејствија во регионот.

Земјите-членки на ОПЕК – Саудиска Арабија, Иран, Обединетите Арапски Емирати, Кувајт и Ирак, најголемиот дел од својата сурова нафта ја извезуваат токму преку овој правец, претежно кон азиските пазари. За безбедноста на поморската трговија во овој регион е задолжена Петтата флота на американската морнарица, со седиште во Бахреин.

Што ќе се случи доколку Иран го затвори теснецот?

Иако формално теснецот останува отворен, секоја потенцијална блокада би имала сериозни последици – брзо и значајно зголемување на цените на нафтата, раст на транспортните трошоци, инфлаторни притисоци и дополнителна нестабилност на глобалните пазари.

Но, таквиот потег би бил и сериозен чин на економска самодеструкција за Иран. Иранската нафта, исто така, излегува на светските пазари преку истиот премин. Затворањето на теснецот би можело да предизвика интервенција од страна на арапските земји од Персискиот Залив, кои веќе остро реагираа на израелските напади и би можеле да преземат мерки за заштита на сопствените интереси.

Особено погодена би била Кина, втората најголема светска економија која купува речиси 90 проценти од иранскиот извоз на нафта и покрај меѓународните санкции.

Погодена ќе биде и Европа, бидејќи и во Европа огромни количини на нафта и природен гас стигнуваат преку оваа рута, а тоа ќе значи и нов инфлаторен притисок и дополнителна стагнација на и онака кревката економија во Еврозоната.

Токму затоа Ормутскиот теснец не е само регионално безбедносно прашање, туку фактор од глобално економско значење.

Фото: bloompakistan.com

По извршната уредба на американскиот претседател Доналд Трамп од 2025 година за воспоставување стратешка резерва во биткоин, дебатата околу улогата на криптовалутите во официјалните девизни резерви доби нов интензитет. Дел од инвестициските банки, приватни компании и академици ги повикуваат големите централни банки да размислат за сличен чекор. Кандидатот на Трамп за претседател на ФЕД, Кевин Ворш, дури го опиша биткоинот како „ново злато“.

Во позадина на оваа расправа стои сè поголемата загриженост кај Кина и голем број земји во развој поради прекумерната зависност од американскиот долар. Настојувањата за диверзификација веќе придонесоа за силен раст на цената на златото, која во изминатата година порасна за околу 65 проценти. Во таков контекст, прашањето е зошто централните банки, покрај златото, не би додале и биткоин во своите резерви, како дополнителен штит од геополитички ризици и финансиски санкции.

Поддржувачите на оваа идеја тврдат дека во сè пофрагментиран глобален поредок, каде што растат тензиите меѓу големите сили, биткоинот може да се наметне како политички неутрална актива. Особено во услови кога Кина и Европа се обидуваат да изградат посамостојни и поотпорни платни системи за јуанот и еврото.

Но, аргументите „за“ се судираат со сериозни ризици. Биткоинот останува исклучително волатилна актива. Неговата цена се намали од над 124.000 долари во октомври 2025 година на под 65.000 долари денес, додека златото продолжи со раст. За разлика од златото, кое служи како монетарна актива илјадници години, биткоинот постои помалку од две децении, што го прави тешко предвидлив во долгорочна перспектива.

Најоптимистичките сценарија предвидуваат дека пазарната капитализација на биткоинот би можела еден ден да ја достигне вредноста на глобалните златни резерви, проценета на 30 до 35 билиони долари. Со оглед дека понудата е ограничена на 21 милион монети, цената би морала да надмине 1,5 милиони долари по биткоин за да се постигне такво ниво.

Од друга страна, бројни истакнати економисти предупредуваат дека сегашната вредност на биткоинот е во голема мера шпекулативна. Според нив, бидејќи нема внатрешна вредност или фундаментална употреба како традиционалните валути, неговата долгорочна рамнотежна цена би можела да биде значително пониска од сегашната.

Сепак, биткоинот има одредена улога во глобалната сива економија, која опфаќа активности како перење пари, трговија со дрога и даночна евазија, а се проценува на повеќе од 20 билиони долари. Дури и ако криптовалутите преземат дел од тој обем, тоа би можело да оправда значителна пазарна вредност.

Дополнителен фактор се таканаречените стабилни криптовалути (stablecoins), најчесто врзани за американскиот долар, кои во моментов доминираат во крипто-трансакциите. Но, со зголемената регулација, тие би можеле да станат подложни на сличен надзор како традиционалните банкарски инструменти, што би ја намалило нивната привлечност за одредени корисници.

За централните банки, особено во земјите во развој, дилемата е комплексна. Диверзификацијата со мал удел во биткоин би можела да понуди дополнителна заштита од геополитички притисоци. Но, широко прифаќање на криптовалутите може да ја ослабне способноста на државите да собираат даноци и да спроведуваат финансиска контрола.

Доколку големите економии воведат строги забрани за крипто-активности, вредноста на биткоинот би можела значително да се намали. Засега, силната поддршка од делови од американската администрација и честата употреба на доларот како инструмент на санкции можат да ги охрабрат некои централни банки да експериментираат.

Сепак, и покрај сите шпекулации за „новото злато“, традиционалното злато засега останува најсигурното засолниште во време на глобална неизвесност.

Официјалните претставници на американските Федерални резерви (ФЕД), кои во голема мера прифаќаат дека вештачката интелигенција ќе донесе длабоки економски промени, сè поинтензивно анализираат со какво темпо и во каков обем тие трансформации ќе се одразат врз пазарот на труд и инфлацијата.

Во рамки на централната банка станува сè поочигледна поделбата околу тоа како AI ќе влијае врз невработеноста и ценовните притисоци. Симболичен пресврт претставуваше одлуката на технолошката компанија Block да отпушти околу 40 отсто од своите вработени, односно приближно 4.000 лица, со образложение дека начинот на користење на работната сила суштински се менува поради вештачката интелигенција. Овој потег отвори дилема дали економијата се наоѓа пред масовна трансформација на трудот.

Во класично економско сценарио, растот на отпуштањата би бил сигнал за олеснување на монетарната политика. Но транзицијата кон економија заснована на AI носи покомплексна слика. Дел од креаторите на политиката предупредуваат дека повисоката стапка на невработеност може да стане „нова нормалност“, бидејќи на работниците погодени од автоматизацијата ќе им биде потребно повеќе време за да се пренасочат кон нови професии. Истовремено, повисоките приноси на капитал и растот на платите кај оние што ќе останат вработени би можеле да ги одржат инфлаторните притисоци.

Според економистот Адам Посен од Институтот Петерсон, станува збор за позитивен реален шок што ги зголемува приходите и вредноста на имотот, но не гарантира автоматско намалување на инфлацијата. Растот на цените на акциите го зголемува богатството на домаќинствата, додека масовните инвестиции во инфраструктура за AI ги зголемуваат трошоците за енергија и изградба. Очекувањето дека вештачката интелигенција краткорочно ќе ја намали инфлацијата, според него, е погрешна проценка.

Спротивен став има Кеви Ворш, кандидат за претседател на ФЕД, кој смета дека порастот на продуктивноста поттикнат од AI може да има дезинфлаторно дејство и да оправда пониски каматни стапки. Во авторски текст за Волстрит Журнал, тој посочува дека вештачката интелигенција ја зголемува продуктивноста и конкурентноста на американската економија и дека Фед треба да одговори со поблага монетарна политика.

Сепак, сè повеќе креатори на монетарната политика заземаат повнимателен пристап. Клучното прашање е колку брзо технолошкиот напредок ќе се преточи во нови модели на вработување и дали ќе важи историското правило според кое новите технологии на почетокот уништуваат работни места, но на долг рок создаваат уште повеќе.

Стравувањата дополнително се засилени од анализи кои предупредуваат на можност од „апокалипса на работните места“, што неодамна предизвика краткотраен, но забележителен пад на берзите. За разлика од претходните бранови автоматизација, кои најмногу ги погодуваа физичките работни места, новата генерација на вештачка интелигенција продира во канцелариските професии, програмирањето, анализата на податоци и други интелектуални занимања.

Истражување на Институтот Брукингс од 2024 година проценува дека повеќе од 30 отсто од американските работници би можеле да доживеат нарушување на најмалку половина од своите работни задачи, процент кој веројатно дополнително пораснал во меѓувреме.

Федералните резерви се обидуваат да го следат темпото на овие промени. Бројот на истражувачки трудови и говори на официјални претставници за AI нагло се зголеми по лансирањето на ChatGPT кон крајот на 2022 година. Записниците од јануарскиот состанок на Фед покажуваат детална расправа за продуктивноста и можните импликации врз монетарната политика.

И покрај тоа, централната банка засега не ја гледа вештачката интелигенција како причина за брзо намалување на каматните стапки. Иако се бележи раст на продуктивноста, не е јасно колку од него произлегува од технолошкиот напредок, а колку од организациските прилагодувања направени за време на пандемијата.

Во основата на пристапот на ФЕД е концептот на „природна“ стапка на невработеност, проценета на околу 4,2 отсто, ниво под кое инфлаторните притисоци почнуваат да се засилуваат. Гувернерката Лиза Кук предупреди дека во услови на силен раст на продуктивноста, невработеноста може да порасне без создавање класичен економски „вишок капацитет“, што значи дека намалувањето на каматните стапки не би било нужно решение и би можело дополнително да ја поттикне инфлацијата.

Од друга страна, дел од аналитичарите сметаат дека слабеењето на преговарачката моќ на работниците може да ја намали природната стапка на невработеност, бидејќи вработените би биле подготвени да прифатат поскромен раст на платите, со што би се ублажиле инфлаторните притисоци, аргумент кој исто така води кон заклучок за потреба од пониски каматни стапки, но врз основа на поинаква логика.