Европската централна банка (ЕЦБ) се соочува со сè поголема неизвесност околу најавеното зголемување на каматните стапки во декември. Иако растечката инфлација, поттикната од поскапувањето на енергенсите, бара дополнително затегнување на монетарната политика, превирањата на пазарот на обврзници веќе ги зголемуваат трошоците за задолжување и го забавуваат економскиот раст.

ЕЦБ двапати ги зголеми каматните стапки во изминатите четири месеци, а до неодамна се очекуваше уште едно зголемување во декември. Сепак, новите случувања на финансиските пазари би можеле да ја променат оваа одлука.

Распродажбата на обврзници и растот на нивните приноси доведуваат до поскапо задолжување за компаниите, домаќинствата и државите, дури и без дополнителна интервенција од централната банка. Ваквите услови веќе делуваат ограничувачки врз економската активност, што би можело да ја намали потребата од ново зголемување на каматите.

Според Карстен Бжески, глобален директор за макроекономски истражувања во ИНГ, економските услови значително се промениле од септемвриската седница на ЕЦБ.

Тој оценува дека растот на приносите на германските државни обврзници од септември досега веќе има приближно ист ефект врз економскиот раст и инфлацијата како дополнително зголемување на каматните стапки за 0,25 процентни поени.

Во случајот на Франција, ефектот е уште поизразен и одговара на зголемување на каматите за околу 0,50 процентни поени.

Според Бжески, бидејќи пазарите на обврзници практично преземаат дел од улогата на ЕЦБ во затегнувањето на финансиските услови, дел од претставниците на централната банка би можеле да бидат повоздржани кон ново зголемување на каматите.

На ваквите случувања се осврна и претседателката на ЕЦБ, Кристин Лагард, која на собир на централни банкари и министри за финансии во Бангкок предупреди дека растот на долгорочните каматни стапки дополнително ги заострува условите за финансирање во еврозоната.

Лагард истакна дека, и покрај отпорноста на економскиот раст, финансиските услови значително се влошиле од последниот состанок на ЕЦБ.

Според неа, ваквиот развој на настаните ќе придонесе за забавување на економската активност и ќе го намали пренесувањето на инфлаторните притисоци во пошироката економија, во поголема мера отколку што било предвидено во септемвриските проекции.

Доколку ЕЦБ сепак одлучи во декември да ги зголеми каматните стапки за дополнителни 0,25 процентни поени, референтната стапка би достигнала 2,75 отсто. Тоа е ниво кое се смета за рестриктивно, односно ниво што ја ограничува економската активност преку поскапи кредити и намалена потрошувачка.

Во наредниот период, вниманието на централната банка ќе биде насочено кон движењето на инфлацијата, особено кон можноста повисоките цени на енергенсите да предизвикаат дополнителни поскапувања на храната и другите производи и услуги.

Засега, ваквите секундарни инфлаторни ефекти сè уште не се забележани во значителна мера.

Одлуката во декември ќе зависи од тоа дали инфлаторните притисоци ќе продолжат да растат или заострените финансиски услови на пазарите ќе се покажат како доволни за забавување на инфлацијата без дополнително зголемување на каматните стапки.

Распродажбата на обврзници на светските финансиски пазари ги зголемува трошоците за задолжување во еврозоната, што може дополнително да го забави економскиот раст, но истовремено и да придонесе за намалување на инфлацијата. Ова го истакна претседателката на Европската централна банка (ЕЦБ), Кристин Лагард, на собирот на централните банкари и министрите за финансии во Бангкок.

Во изминатите недели, приносите на државните обврзници ширум светот бележат значителен раст, поттикнат од зголемената загриженост за јавниот долг, инфлациските притисоци и растечката побарувачка за капитал за инвестиции во вештачка интелигенција.

Меѓу најпогодените земји е Франција, која се соочува со висок јавен долг и дополнителен притисок врз трошоците за негово финансирање.

Поскапото задолжување создава нов притисок врз европската економија

Според Лагард, заострувањето на финансиските услови и растот на долгорочните каматни стапки ќе имаат посилно негативно влијание врз економската активност отколку што првично предвидувала ЕЦБ.

Иако европската економија досега покажала отпорност, повисоките трошоци за финансирање постепено ја ограничуваат потрошувачката и инвестициите.

Дополнителен предизвик претставува растот на цените на енергенсите поради конфликтот со Иран. Според претседателката на ЕЦБ, домаќинствата ќе имаат помал капацитет да ги апсорбираат повисоките цени на горивата отколку што се очекувало во септемвриските економски проекции.

Ваквите услови создаваат сложена економска ситуација во која поскапото финансирање го ограничува растот, но истовремено може да го намали пренесувањето на повисоките енергетски трошоци врз останатите цени во економијата.

ЕЦБ би можела повторно да ги зголеми каматните стапки во декември

Европската централна банка во последните четири месеци двапати ги зголеми каматните стапки, а аналитичарите очекуваат дополнително зголемување во декември.

Според актуелните очекувања, референтната каматна стапка би можела да достигне 2,75%, ниво кое економистите го оценуваат како рестриктивно, бидејќи може да ја ограничи кредитната активност и економскиот раст.

Претседателот на германската Бундесбанка, Јоахим Нагел, исто така сигнализираше дека борбата против инфлацијата сè уште не е завршена и дека може да биде потребно дополнително заострување на монетарната политика.

Сепак, тој нагласи дека секоја одлука ќе зависи од најновите економски показатели и ќе се носи на поединечните состаноци на ЕЦБ.

Цените на енергијата и платите остануваат под посебен надзор

На потребата од внимателно следење на инфлациските ризици укажа и гувернерот на Централната банка на Финска, Оли Рен.

Според него, ЕЦБ особено ќе ги анализира можните секундарни ефекти од поскапувањето на енергијата, односно дали повисоките енергетски трошоци ќе предизвикаат дополнителен раст на цените на другите производи и услуги, како и притисоци за зголемување на платите.

Ваквите движења се особено важни за идните одлуки на централната банка, бидејќи би можеле да влијаат врз времетраењето и интензитетот на рестриктивната монетарна политика.

Пораките од ЕЦБ покажуваат дека европската економија се наоѓа пред чувствителен период, во кој централната банка ќе мора да воспостави рамнотежа меѓу ограничувањето на инфлацијата и избегнувањето посилно забавување на економскиот раст.

Идните движења на пазарите на обврзници, цените на енергенсите и инфлациските очекувања ќе имаат клучна улога во определувањето на насоката на каматните стапки во еврозоната.

За само една година од приклучувањето кон Единствената област за плаќања во евра (СЕПА), Црна Гора реализирала повеќе од 237.000 меѓународни трансакции во вкупна вредност од 4,2 милијарди евра. Новиот систем донел значителни финансиски придобивки за граѓаните и компаниите, со директни заштеди што надминуваат 9 милиони евра.

Според податоците објавени по повод првата годишнина од оперативното приклучување на Црна Гора кон СЕПА, од 7 октомври 2025 година, земјата бележи значителен напредок во модернизацијата на платниот промет и намалувањето на трошоците за меѓународните плаќања.

Најголемите придобивки се забележуваат кај банкарските провизии. Просечниот надоместок за СЕПА трансакција изнесувал само 5,71 евро, наспроти 73,40 евра кај претходните плаќања преку SWIFT системот. Тоа претставува намалување на просечните трошоци за повеќе од 92%.

Граѓаните плаќаат дури 97% пониски провизии

Особено значајни се заштедите кај електронските плаќања на физичките лица. Додека преку SWIFT системот просечниот надоместок изнесувал 57,34 евра, со воведувањето на СЕПА тој се намалил на само 1,82 евра, што претставува намалување од околу 97%.

Позитивните ефекти се чувствуваат и во деловниот сектор. Просечната цена на електронските меѓународни плаќања за компаниите се намалила од 54,62 евра на 5,96 евра, односно за приближно 89%.

Овие промени им овозможуваат на компаниите поефикасно управување со финансиските текови, пониски оперативни трошоци и поедноставена соработка со деловните партнери низ Европа.

Модернизација на платниот систем и воведување инстант плаќања

Приклучувањето кон СЕПА претставува еден од најзначајните чекори во модернизацијата на финансиската инфраструктура на Црна Гора.

Дополнителен напредок е постигнат во јули 2026 година, кога за граѓаните и компаниите станале достапни инстант плаќања во домашниот платен промет, засновани на технологијата и стандардите на европската платформа TIPS Clone.

Комбинацијата од прекугранични СЕПА трансакции и домашни инстант плаќања овозможува премин од традиционалните, поскапи и побавни начини на плаќање кон современа, дигитална и европски поврзана платежна инфраструктура.

Со тоа, Црна Гора веќе имплементирала значаен дел од европските платни стандарди што ѝ се достапни и пред полноправното членство во Европската Унија.

Следен чекор – поврзување со европскиот платен систем TARGET

Централната банка на Црна Гора продолжува со подготовките за следната фаза од финансиската интеграција, која предвидува идно поврзување со инфраструктурата TARGET на Евросистемот.

Целта е земјата да биде целосно подготвена за функционирање во европскиот платен промет од првиот ден на евентуалното членство во Европската Унија.

Резултатите од првата година покажуваат дека интеграцијата во СЕПА носи конкретни економски придобивки, не само преку намалување на банкарските провизии, туку и преку олеснување на меѓународната трговија, подобрување на ефикасноста на плаќањата и зајакнување на финансиската поврзаност со европскиот пазар.