Најголемите светски технолошки компании, како Google, Apple, Microsoft, Amazon и Tesla, сè повеќе ја менуваат природата на глобалната економија, при што според дел од економистите тие создаваат систем што наликува на поранешниот Советски Сојуз, но во модерна, дигитална форма.

Овие компании, познати како „Величествената седумка“, располагаат со огромна пазарна вредност и инвестираат трилиони долари во развој на вештачка интелигенција. Додека дел од јавноста во тоа гледа технолошки напредок, други предупредуваат на сериозни последици, од губење работни места до зголемена зависност од алгоритми.

Според анализите, класичниот капитализам заснован на слободен пазар и конкуренција постепено се трансформира. Наместо отворена конкуренција, доминираат дигитални платформи кои ги контролираат и купувачите и продавачите преку алгоритми.

Економистите посочуваат дека ваквите системи потсетуваат на централно планираната економија на Советскиот Сојуз, особено преку концептот на Госплан, кој некогаш ја регулирал понудата и побарувачката без вистински пазарни механизми.

Денес, велат тие, слична улога играат алгоритмите на компаниите како Amazon, кои врз основа на податоци за корисниците ги насочуваат нивните одлуки за купување и ги поврзуваат со продавачите, при што цените не се резултат на класична пазарна конкуренција, туку на оптимизација за профит.

Авторот на анализата, Јанис Варуфакис, оценува дека станува збор за нов вид „cloud капитал“, кој не произведува традиционални добра, туку создава дигитални екосистеми во кои корисниците и компаниите стануваат зависни од платформите.

Дополнително, се нагласува дека државите сè повеќе се потпираат на овие технолошки гиганти, особено во области како безбедноста, податоците и вештачката интелигенција, што отвора прашања за нивната растечка моќ и влијание врз глобалната политика.

Заклучокот на дел од експертите е дека светот влегува во нов економски модел, „технофеудализам“, во кој наместо слободен пазар доминираат дигитални платформи и алгоритми што ја контролираат економската активност.

Европската економија во 2026 година се очекува да забележи умерен раст, со просечен пораст на бруто домашниот производ (БДП) од околу 2,3%, покажуваат проекциите на Меѓународниот монетарен фонд. Главна причина за ваквото темпо се слабите економски перформанси на најголемите економии во еврозоната, како Германија, Франција и Италија.

Економскиот раст на континентот е ограничен од комбинација на фактори, меѓу кои високата регулација, слабата домашна побарувачка и неизвесната глобална економска средина. Особено погодени се извозно ориентираните економии, предводени од Германија, која и натаму се соочува со сериозни структурни предизвици.

По две години рецесија, германската економија едвај забележа раст во 2025 година, а за 2026 се прогнозира скромно зголемување од само 0,9%. Порастот на цените на енергијата, засилен по војната во Украина, како и зголемениот притисок од американските царини и кинеската конкуренција, дополнително ја отежнуваат состојбата на германската индустрија.

Слична динамика се очекува и кај другите големи европски економии. Франција се предвидува да оствари раст од 0,9%, додека Италија и Австрија ќе бидат на дното со 0,8%. Обединетото Кралство се очекува да забележи умерен раст од 1,3%, додека Русија останува ограничена со стапка од околу 1%.

За разлика од нив, Шпанија се издвојува како една од најдинамичните економии во еврозоната, со очекуван раст од околу 2%, поттикнат од јавни инвестиции и развој на обновливи извори на енергија.

Поголема економска динамика се забележува во источна и јужна Европа. Полска се позиционира како растечка економска сила со проектиран раст од 3,1%, додека Малта се очекува да оствари највисок раст во Европската унија од 3,9%.

Надвор од ЕУ, највисоки стапки на раст се прогнозираат за Грузија (5,3%), Ерменија (4,9%) и Украина (4,5%), и покрај тековните геополитички предизвици.

Во источниот Медитеран, Турција се очекува да оствари раст од 3,7%, иако економијата останува под притисок од висока инфлација.

Според прогнозите на ММФ, Црна Гора во 2026 година ќе оствари раст на БДП од 3,2%, што ја позиционира меѓу побрзо растечките економии во регионот.

Светската економија би можела да се соочи со сериозни последици доколку дојде до ескалација на конфликтот меѓу САД и Иран, а најголем удар се очекува врз американската економија, покажуваат најновите анализи.

Според проценките, САД во моментов не се доволно подготвени да се справат со евентуален шок предизвикан од раст на цените на енергенсите и храната. Дополнителен ризик претставува и состојбата на финансискиот сектор, кој се смета за особено ранлив.

Клучен фактор е можноста за нарушување на глобалните енергетски текови, особено доколку дојде до блокада на Ормускиот теснец, преку кој поминува значителен дел од светската нафта и ѓубрива. Такво сценарио би можело да предизвика сериозни нарушувања на пазарите и дополнителен раст на цените.

Аналитичарите предупредуваат дека евентуални напади врз енергетската инфраструктура во регионот на Персискиот Залив дополнително би го продлабочиле кризниот ефект. Веќе се посочува на штети во секторот за течен природен гас, што може да има долгорочни последици врз снабдувањето.

Покрај енергетскиот шок, сериозна загриженост предизвикува и состојбата на американските финансиски пазари. Особено ризично се оценува брзорастечкиот пазар на приватни кредити, кој функционира надвор од традиционалниот банкарски систем и е тежок околу три трилиони долари. Експертите предупредуваат дека потенцијален пад во овој сегмент би можел да предизвика бран банкроти.

Дополнителен ризик претставуваат и високите вреднувања на акциите на американските берзи, кои според повеќе показатели се на историски максимум. Концентрацијата на вредноста во мал број технолошки компании, особено поврзани со вештачката интелигенција, ја зголемува опасноста од корекција или пукање на пазарен „балон“.

Во вакви услови, растот на каматните стапки дополнително ја усложнува ситуацијата. Зголемените стапки го отежнуваат рефинансирањето на долговите за компаниите и ја намалуваат атрактивноста на акциите за инвеститорите.

Американската централна банка засега ги задржа каматните стапки непроменети, но сигнализира дека инфлаторните притисоци растат. Финансиските пазари веќе очекуваат зголемување на каматите, наместо нивно намалување.

Во меѓувреме, јавниот долг и буџетскиот дефицит на САД продолжуваат да растат, а дополнителните воени трошоци поврзани со евентуален конфликт би можеле уште повеќе да ја влошат фискалната состојба.

Аналитичарите предупредуваат дека комбинацијата од енергетски шок, нестабилни финансиски пазари и зголемени каматни стапки може да доведе до нова економска криза, споредлива со онаа од 2008 година.