За само една година од приклучувањето кон Единствената област за плаќања во евра (СЕПА), Црна Гора реализирала повеќе од 237.000 меѓународни трансакции во вкупна вредност од 4,2 милијарди евра. Новиот систем донел значителни финансиски придобивки за граѓаните и компаниите, со директни заштеди што надминуваат 9 милиони евра.

Според податоците објавени по повод првата годишнина од оперативното приклучување на Црна Гора кон СЕПА, од 7 октомври 2025 година, земјата бележи значителен напредок во модернизацијата на платниот промет и намалувањето на трошоците за меѓународните плаќања.

Најголемите придобивки се забележуваат кај банкарските провизии. Просечниот надоместок за СЕПА трансакција изнесувал само 5,71 евро, наспроти 73,40 евра кај претходните плаќања преку SWIFT системот. Тоа претставува намалување на просечните трошоци за повеќе од 92%.

Граѓаните плаќаат дури 97% пониски провизии

Особено значајни се заштедите кај електронските плаќања на физичките лица. Додека преку SWIFT системот просечниот надоместок изнесувал 57,34 евра, со воведувањето на СЕПА тој се намалил на само 1,82 евра, што претставува намалување од околу 97%.

Позитивните ефекти се чувствуваат и во деловниот сектор. Просечната цена на електронските меѓународни плаќања за компаниите се намалила од 54,62 евра на 5,96 евра, односно за приближно 89%.

Овие промени им овозможуваат на компаниите поефикасно управување со финансиските текови, пониски оперативни трошоци и поедноставена соработка со деловните партнери низ Европа.

Модернизација на платниот систем и воведување инстант плаќања

Приклучувањето кон СЕПА претставува еден од најзначајните чекори во модернизацијата на финансиската инфраструктура на Црна Гора.

Дополнителен напредок е постигнат во јули 2026 година, кога за граѓаните и компаниите станале достапни инстант плаќања во домашниот платен промет, засновани на технологијата и стандардите на европската платформа TIPS Clone.

Комбинацијата од прекугранични СЕПА трансакции и домашни инстант плаќања овозможува премин од традиционалните, поскапи и побавни начини на плаќање кон современа, дигитална и европски поврзана платежна инфраструктура.

Со тоа, Црна Гора веќе имплементирала значаен дел од европските платни стандарди што ѝ се достапни и пред полноправното членство во Европската Унија.

Следен чекор – поврзување со европскиот платен систем TARGET

Централната банка на Црна Гора продолжува со подготовките за следната фаза од финансиската интеграција, која предвидува идно поврзување со инфраструктурата TARGET на Евросистемот.

Целта е земјата да биде целосно подготвена за функционирање во европскиот платен промет од првиот ден на евентуалното членство во Европската Унија.

Резултатите од првата година покажуваат дека интеграцијата во СЕПА носи конкретни економски придобивки, не само преку намалување на банкарските провизии, туку и преку олеснување на меѓународната трговија, подобрување на ефикасноста на плаќањата и зајакнување на финансиската поврзаност со европскиот пазар.

Сајберзаканите прераснуваат во еден од најзначајните ризици за глобалната финансиска стабилност. Новите анализи на Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) покажуваат дека бројот на сајберинциденти во финансискиот сектор се зголемил десеткратно во последната деценија, додека измамите овозможени преку дигитални технологии речиси се тројно зголемени. Овие трендови отвораат важни прашања и за безбедноста и отпорноста на банкарските системи во регионот, вклучително и во Македонија.

На растечките ризици беше укажано и за време на Годишните состаноци на ММФ и Светската банка во Бангкок, одржани во октомври 2026 година, каде што меѓу клучните предизвици беа издвоени геополитичката неизвесност, финансиските ризици и потребата од поголема отпорност на сајберзаканите.

Според официјалното соопштение на Централната банка на Црна Гора од 17 октомври, на состаноците биле разгледани глобалните економски перспективи и потребата од зајакнување на институциите и меѓународната соработка. Посебно внимание било посветено на улогата на централните банки во зачувувањето на финансиската стабилност во услови на забрзана дигитализација.

ММФ: Дигиталните измами речиси тројно зголемени

Истражувањето на ММФ „The Rise of Cyber Events and Digital Fraud in the Financial Sector“, објавено на 27 март 2026 година, укажува на значително зголемување на сајберинцидентите и дигиталните измами.

Анализата опфаќа податоци за сајберинциденти од 162 земји и 20 економски сектори. Во разгледуваниот период од 2014 до 2023 година биле евидентирани 14.055 сајбернастани, од кои 1.246 се однесувале на финансискиот сектор.

Според наодите, токму банките и институциите поврзани со пазарите на капитал се меѓу најизложените финансиски институции.

Истражувањето покажува дека дигиталните измами речиси тројно се зголемиле во текот на една деценија. ММФ предупредува и дека вистинските размери на проблемот веројатно се поголеми, бидејќи во многу земји постојат недостатоци во пријавувањето и евидентирањето на ваквите случаи.

Сајбернапад може да ја загрози и финансиската стабилност

Во најновиот извештај за глобалната финансиска стабилност, објавен во октомври 2026 година, ММФ ги издвојува сајберзаканите како еден од ризиците што можат да предизвикаат нарушувања на финансиските пазари.

Проблемот не се ограничува само на можните финансиски загуби на одредена банка. Поголем сајберинцидент би можел да предизвика прекини во платежните услуги, недостапност на дигиталните банкарски канали и нарушување на довербата кај клиентите.

Со зголемената поврзаност меѓу банките, платежните системи и надворешните технолошки компании, последиците од сериозен напад потенцијално можат да се пренесат и на други учесници во финансискиот систем.

Дополнителен предизвик претставува и вештачката интелигенција. Според посебната анализа на ММФ од јуни 2026 година, оваа технологија може да ја подобри заштитата на финансиските институции, но истовремено може да им овозможи на напаѓачите побрзо откривање и искористување на безбедносните слабости.

Колку се подготвени македонските банки?

Глобалните предупредувања го отвораат и прашањето за отпорноста на македонскиот банкарски сектор на сајберинциденти и оперативни прекини.

Македонската банкарска регулаторна рамка опфаќа барања за управување со сигурноста на информативните системи, заштита на податоците и обезбедување непрекинатост во работењето.

Народната банка има пропишано методологија за сигурност на информативниот систем на банките, која ги опфаќа доверливоста, интегритетот и расположливоста на информациите, како и управувањето со ризиците поврзани со информатичката технологија.

Сепак, постоењето регулаторни барања само по себе не дава целосна слика за реалната подготвеност на банкарскиот сектор за посложени сајбернапади.

За таква процена се потребни дополнителни информации за спроведените безбедносни тестирања, капацитетите за одговор на инциденти, времето потребно за обновување на критичните услуги и начинот на управување со ризиците од надворешните ИТ-добавувачи.

Во јавно достапните извори користени за оваа анализа нема доволно актуелни и споредливи податоци за да се утврди колку сајбернапади биле регистрирани во македонските банки во 2026 година или колкави финансиски штети предизвикале.

Довербата на клиентите станува клучен фактор

Зголеменото користење мобилно и електронско банкарство носи значителни придобивки за граѓаните и компаниите, но истовремено ја зголемува важноста на дигиталната безбедност.

Измамнички пораки, лажни интернет-страници, злоупотреба на лични податоци и обиди за преземање пристап до банкарски сметки се дел од ризиците со кои можат да се соочат корисниците на дигитални финансиски услуги.

Притоа, важно е да се прави разлика меѓу директен сајбернапад врз информациските системи на банка и измама насочена кон конкретен клиент, иако двата типа инциденти можат да предизвикаат финансиска штета.

Пораката од најновите анализи на ММФ е дека сајбербезбедноста повеќе не е само техничко прашање, туку составен дел од управувањето со финансиските ризици.

За банките, предизвикот не е само да спречат напад, туку и да обезбедат непречено функционирање на критичните услуги и брзо закрепнување доколку се случи сериозен безбедносен инцидент.

Европската централна банка (ЕЦБ) разви два нови индикатори за следење на финансиската ранливост на банките во еврозоната, со цел навремено откривање на потенцијалните ризици и процена на нивната способност да се справат со економски кризи. Новите алатки ќе овозможат почесто следење на стабилноста на банкарскиот сектор, без да се чекаат резултатите од редовните стрес-тестови.

Како што пренесува Cyprus Mail, повикувајќи се на нов работен документ на ЕЦБ, индикаторите ќе се ажурираат квартално, користејќи податоци од стрес-тестовите за солвентност што на секои две години ги спроведуваат Европската централна банка и Европската банкарска агенција (ЕБА).

Целта е супервизорските органи да добијат попрецизна и понавремена слика за тоа колку банките се отпорни на идни загуби и дали можат да останат профитабилни во услови на економско забавување.

Два индикатори за процена на банкарската стабилност

Првиот индикатор, наречен Индекс на ранливост при стрес (Stress Vulnerability Index – SVI), го проценува потенцијалното намалување на капиталот на банките во неповолни економски сценарија. Тој ги зема предвид ризиците од зголемени кредитни загуби, како и промените во ризично пондерираната актива.

Вториот, Индекс на ранливост на профитабилноста (Profitability Vulnerability Index – PVI), се фокусира на способноста на банките да генерираат приходи и самостојно да го зајакнуваат капиталот.

Овој индикатор особено го следи влијанието на економските услови врз нето-каматните приходи, односно разликата меѓу каматите што банките ги наплатуваат од кредитите и трошоците за камати на депозитите и другите извори на финансирање.

Новите индикатори ќе помогнат при одлучувањето за капиталните резерви

Истражувањето на ЕЦБ покажало дека двата индикатори бележеле зголемување за време на глобалната финансиска криза и европската должничка криза. Притоа, индикаторот за ранливост на профитабилноста реагирал поизразено во периоди на силни финансиски потреси.

Според истражувачите, двата индикатори не мора секогаш да се движат во иста насока. Така, ризикот од идни капитални загуби може да се намалува, додека профитабилноста на банките останува слаба. Можно е и обратното – банките да бележат подобри тековни приходи, но истовремено да бидат изложени на поголеми ризици од идно економско забавување.

Токму ваквите разлики можат да им помогнат на регулаторите да проценат кога е потребно воведување или зајакнување на превентивните мерки, кога треба да се задржат постојните капитални резерви и кога може да се пристапи кон нивно намалување.

Во документот се посочува дека, и покрај подобрувањето на профитабилноста, индикаторот за ранливост при стрес останал на релативно покачено ниво. Според авторите, ова укажува на потребата од внимателен пристап кон евентуалното намалување на капиталните заштитни резерви на банките.

Рано предупредување за можни банкарски проблеми

Анализата покажала и силна статистичка поврзаност меѓу двата индикатора и веројатноста банките да имаат потреба од државна финансиска поддршка по глобалната финансиска криза.

Ова се однесува како на програмите за докапитализација на поединечни банки, така и на пошироките национални програми за стабилизација на банкарските системи.

Според истражувачите, ваквите резултати укажуваат дека новите индикатори би можеле да бидат корисни алатки за рано идентификување на ранливи банки и банкарски системи, овозможувајќи им на супервизорските органи навремено да преземат мерки за зачувување на финансиската стабилност.