Инфлацијата на цените на храната во еврозоната се намали од 2,6 отсто во јануари на 1,1 отсто во август, што е најниско ниво од средината на 2021 година, по што во септември благо се зголеми на 1,3 отсто. Иако растот на цените на храната привремено забави, Европската централна банка (ЕЦБ) предупредува дека долж производствениот синџир веќе се акумулираат нови инфлаторни притисоци. Домаќинствата, истовремено, и понатаму ги чувствуваат последиците од претходниот силен бран поскапувања на основните прехранбени производи.

ЕЦБ предупредува на нови инфлаторни притисоци

Цените на храната во изминатиот период растеа побавно благодарение на поволните фактори кои постепено се пренесуваа врз потрошувачките цени, пишува „Вечерњи лист“, повикувајќи се на најновата анализа на Европската централна банка.

Минатогодишните земјоделски приноси во Европа генерално беа добри, со натпросечни количини на житни и маслодајни култури. Истовремено, на меѓународните пазари се намалија цените на клучните суровини, како кафето, чајот, какаото и шеќерот, кои претходно достигнуваа исклучително високи нивоа.

Благодарение на добрите приноси и пониските меѓународни цени, се намалија и производствените цени на земјоделските производи во еврозоната, што се одрази и врз цените на одредени прехранбени производи.

Кафето, чоколадото, овошјето и млечните производи, кои во текот на 2025 година бележеа силен раст на цените, во септември 2026 година речиси и да немаа придонес во вкупната инфлација на храната.

Сепак, и покрај неодамнешното стабилизирање, неколку показатели од почетните фази на производствениот синџир укажуваат на повторно засилување на притисоците врз цените.

ЕЦБ предупредува на можноста од двоен шок – зголемување на трошоците за енергија и екстремни временски услови – што во наредниот период би можело да предизвика нов бран поскапувања на прехранбените производи.

Поскапувањето на енергијата со задоцнување се пренесува врз цените на храната

Растот на цените на енергијата не се одразува веднаш врз цените на храната, туку неговите ефекти се пренесуваат постепено, во период од неколку месеци.

Поскапите енергенси директно ги зголемуваат трошоците за земјоделско производство, но влијаат и врз транспортот, производството на вештачки ѓубрива, амбалажата и преработката на храната.

Овие индиректни ефекти можат да станат видливи дури по неколку месеци.

Растот на цените на вештачките ѓубрива веќе е забележлив, а нивното значително поскапување следуваше по воведувањето на блокадата на Ормускиот Теснец.

За разлика од 2022 година, актуелното поскапување на ѓубривата не е поврзано само со повисоките цени на енергијата, туку и со директни нарушувања во снабдувањето.

Производствените цени на храната во подоцнежните фази од производството до август сè уште не покажуваа позначителен раст, бидејќи реагираат со одредено временско задоцнување на промените во трошоците за суровини и другите производствени фактори.

Најголемо влијание се очекува кај производите чие производство бара интензивна потрошувачка на енергија.

Ова пред сè се однесува на житните култури, како пченицата, пченката и јачменот, како и на производите од жито, вклучувајќи ги лебот, тестенините и другите пекарски производи.

Поскапувањето на житните култури би можело дополнително да ги зголеми трошоците за добиточна храна, што подоцна би се пренело и врз цените на млечните производи и месото.

Екстремните временски услови дополнително ја поттикнуваат инфлацијата

Втората значајна причина за загриженост се екстремните временски услови.

Високите температури и сушата ги погодија земјоделските култури во клучните фази од земјоделската сезона во 2026 година во големи делови од Европа, со што се влошија изгледите за земјоделското производство.

Според проценките на ЕЦБ, неповолните временски услови би можеле во текот на следната година да ја зголемат инфлацијата на цените на храната во еврозоната за 0,3 до 0,8 процентни поени, со значителни разлики меѓу земјите и видовите производи.

Првите показатели за ваквото влијание веќе беа видливи во септември.

Инфлацијата на храната се зголеми на 1,3 отсто, при што целокупниот раст произлезе од поскапувањето на непреработената храна, чија инфлација достигна четири отсто.

Особено изразено влијание имаа цените на зеленчукот, кои се многу чувствителни на временските услови.

Истовремено, инфлацијата на преработената храна, која сочинува поголем дел од потрошувачката кошница со прехранбени производи, благо забави на само 0,4 отсто.

ЕЦБ оценува дека врз цените на преработената храна сè уште влијаеле претходните поволни трендови, додека најновото зголемување на трошоците за енергија сè уште не се пренело во целост врз потрошувачите.

Според макроекономските проекции на ЕЦБ од септември 2026 година, инфлацијата на храната во еврозоната повторно би требало значително да забрза и да достигне 3,4 отсто во третиот квартал од 2027 година, по што се очекува нејзино постепено забавување.

Дополнителен притисок доаѓа и од актуелниот климатски феномен Ел Нињо, кој исто така влијае врз растот на цените на прехранбените суровини на светските пазари.

Сепак, ЕЦБ нагласува дека сегашниот енергетски шок се разликува од оној што ја погоди Европа во 2022 година.

Неговиот обем е помал, а растот на трошоците засега во поголема мера е поттикнат од цените на нафтата и нафтените деривати отколку од природниот гас.

Поради тоа се очекува инфлацијата на храната да биде значително поумерена отколку по почетокот на руската инвазија врз Украина.

Според проценките, нејзиниот очекуван врв би требало да изнесува приближно една петтина од нивото забележано за време на претходниот голем инфлаторен бран.

Дополнителна разлика е и послабата побарувачка во споредба со 2022 година, поради што производителите и трговците би можеле потешко во целост да ги пренесат зголемените трошоци врз крајните потрошувачи.

Храната и понатаму е значително поскапа отколку на крајот на 2021 година

Иако инфлацијата на цените на храната забави во текот на оваа година, тоа не значи дека цените се вратија на нивото пред големиот инфлаторен бран.

Напротив, цените на прехранбените производи во еврозоната во моментов се околу 30 отсто повисоки отколку на крајот на 2021 година.

Разликите меѓу земјите се значителни, па кумулативниот раст на цените на храната се движи од 24 отсто во Финска до дури 48 отсто во Естонија.

ЕЦБ во својата анализа не се осврнала посебно на Хрватска, но податоците покажуваат дека храната во оваа земја во септември 2026 година била само 0,2 отсто поскапа отколку во истиот месец претходната година.

Истовремено, енергенсите поскапеле за околу 20 отсто, додека цените на услугите пораснале за приближно осум отсто.

Сепак, забавувањето на инфлацијата не значи и враќање на старите цени.

Во Хрватска храната во последните пет години поскапела за околу 45 отсто, што претставува значително оптоварување за семејните буџети.

Бидејќи граѓаните издвојуваат голем дел од своите приходи за храна, долготрајниот раст на цените на прехранбените производи силно се одразува врз нивната куповна моќ.

Сличен проблем е присутен и во останатите земји од еврозоната.

Во Хрватска притисокот е особено изразен бидејќи значително поскапеле токму производите и услугите кои заземаат голем удел во потрошувачката на домаќинствата.

Гледано низ вкупната инфлација, реалните плати се вратиле на нивото пред големиот инфлаторен бран.

Меѓутоа, кога се анализира колку храна можат да купат граѓаните со своите примања, состојбата е поинаква.

Куповната моќ во однос на цените на храната и понатаму е под нивото забележано пред почетокот на силниот раст на цените.

Ова е особено забележливо кај производите кои често се купуваат, како кафето, слатките и чоколадото, млекото и млечните производи, како и месото.

Платите се опоравиле, но кошницата со основни прехранбени производи станала значително поскапа, се наведува во анализата.

Стопанска банка АД – Скопје ги предупредува граѓаните на опасностите од фишинг измамите, преку кои интернет измамниците се обидуваат да дојдат до лични и банкарски податоци. Банката апелира на зголемена внимателност при отворање сомнителни линкови и пораки, особено кога од корисниците се бара да споделат доверливи информации.

По повод месецот посветен на подигнување на свесноста за кибербезбедноста, Стопанска банка упати предупредување за дигиталните закани со кои граѓаните можат секојдневно да се соочат.

„Еден клик може да те чини повеќе отколку што мислиш“, предупредуваат од банката, посочувајќи дека фишинг измамите најчесто имаат цел да ги наведат корисниците да отворат лажни интернет-линкови и да ги откријат своите лични или банкарски податоци.

Измамничките пораки можат да изгледаат како да се испратени од банка или друга доверлива институција, поради што граѓаните треба внимателно да ја проверат нивната веродостојност пред да преземат каква било активност.

„Застанете. Проверете. Па продолжете“, е пораката што Стопанска банка ја упатува до своите клиенти.

Од банката особено нагласуваат дека граѓаните не треба да ги споделуваат своите ПИН-кодови, лозинки или кодови за потврда, дури и кога добиената порака изгледа како да потекнува од самата банка.

Со ова предупредување, Стопанска банка настојува да ја подигне свесноста за ризиците од интернет измамите и да ги поттикне граѓаните на повнимателно користење на дигиталните банкарски услуги.

Главната порака е дека проверката на сомнителните пораки и заштитата на доверливите податоци се клучни за спречување на финансиски измами и злоупотреба на банкарските сметки.

Европската централна банка (ЕЦБ) го проширува механизмот за обезбедување ликвидност во евра за централните банки надвор од еврозоната, со цел да спречи финансиски потреси и да ја зајакне меѓународната улога на европската валута. Во рамките на унапредениот механизам EUREP, поединечните централни банки ќе можат да добијат ликвидност во износ до 50 милијарди евра, под утврдени услови.

Ова го истакна членот на Извршниот одбор на ЕЦБ, Филип Лејн, во обраќањето на форумот „Монетарниот систем надвор од доларот“, одржан на 21 октомври 2026 година во Шангај.

Според Лејн, глобалната економија во последните години се соочува со длабоки структурни промени, предизвикани од геополитичките случувања и трансформациите во меѓународниот финансиски систем. Ваквите промени ја зголемуваат неизвесноста и ризикот од финансиски нарушувања, кои можат да се пренесат и врз пазарите во еврозоната.

Токму затоа, ЕЦБ годинава одлучила да го унапреди механизмот EUREP, преку кој на централните банки надвор од еврозоната им се обезбедува пристап до евра во замена за висококвалитетни хартии од вредност деноминирани во евра.

Повеќе од 30 централни банки заинтересирани за новиот механизам

Со измените, пристапот до механизмот во принцип ќе биде отворен за сите централни банки, освен за оние за кои постојат ограничувања поврзани со перење пари, финансирање тероризам или меѓународни санкции.

Максималниот износ на ликвидност што може да го добие една централна банка е 50 милијарди евра, а рокот на поединечните трансакции ќе се движи од еден ден до една недела, со можност за продолжување.

Средствата ќе се обезбедуваат по каматна стапка што се пресметува врз основа на стапката на главните операции за рефинансирање на ЕЦБ, зголемена за дополнителна маржа утврдена од Управниот совет.

Според Лејн, повеќе од 30 централни банки изразиле интерес за овој механизам во последните шест месеци, додека вклучувањето на првите странски централни банки било завршено на почетокот на октомври.

По завршувањето на потребните процедури, централните банки ќе можат да го користат унапредениот механизам почнувајќи од четвртиот квартал на 2026 година.

ЕЦБ сака да спречи финансиските кризи да се прелеат во еврозоната

Лејн нагласи дека меѓународните линии за ликвидност имаат важна улога во спречувањето финансиски кризи и заштитата на стабилноста на еврозоната.

Нивната основна цел е да обезбедат пристап до евра во ситуации кога на странските финансиски пазари ќе се појави недостиг од ликвидност.

Во спротивно, зголемената побарувачка за евра надвор од еврозоната би можела да предизвика притисок врз каматните стапки на европските парични пазари, нарушувања на пазарите на хартии од вредност и проблеми во банкарскиот систем.

Покрај механизмот EUREP, ЕЦБ располага и со валутни своп-линии, преку кои може да обезбеди ликвидност во евра на одредени странски централни банки.

За разлика од EUREP, кој се потпира на обезбедување во форма на хартии од вредност деноминирани во евра, своп-линиите овозможуваат пристап до евра и без таков вид обезбедување.

Сепак, поради повисоките ризици, овие линии се наменети за внимателно избрани партнери со силна способност за отплата.

Зајакнување на еврото во меѓународниот финансиски систем

Според оценките на ЕЦБ, проширувањето на пристапот до евро-ликвидност може да ја зголеми привлечноста на европската валута на глобално ниво.

Механизмот EUREP може да ги поттикне странските централни банки да поседуваат повеќе должнички хартии од вредност деноминирани во евра, вклучително и државни обврзници на земјите од еврозоната и обврзници издадени од европските институции.

Истовремено, поголемата достапност на евра во кризни ситуации може да ја зголеми употребата на европската валута во меѓународната трговија, финансиските трансакции и кредитирањето.

Лејн посочи дека посилната меѓународна улога на еврото може дополнително да ја подобри ефикасноста на монетарната политика на ЕЦБ, но и да ја намали чувствителноста на увозните цени во еврозоната на надворешни економски шокови.

Со овие мерки, Европската централна банка настојува истовремено да ја заштити финансиската стабилност на еврозоната и да ја зацврсти позицијата на еврото во глобалниот монетарен систем.