Албанија отвори голема кредитна линија за малите и средните претпријатија со услови што значително отстапуваат од стандардното банкарско финансирање: каматни стапки од само 2% до 3%, државна гаранција до 70% и можност една компанија да добие финансирање до околу 2 милиони евра.

Станува збор за програмата „Dyfisho Sipërmarrjen Tënde“ – „Двојно зголеми го својот бизнис“, која ја спроведуваат албанската влада, Банката на Албанија и комерцијалните банки.

За програмата првично е ставена на располагање кредитна линија од 250 милиони евра, а властите најавуваат можност вкупниот обем на финансирање во иднина да се прошири до 1 милијарда евра.

Програмата е интересна не само поради нејзината големина, туку и поради тоа што првите бројки покажуваат силен интерес од компаниите.

Само во првите десет дена по стартот на дигиталната платформа биле поднесени 241 апликација, од кои 222 веќе се разгледуваат од комерцијалните банки, додека 20 компании добиле одобрение за кредитирање.

Повеќе од 1.700 бизниси досега изразиле интерес за програмата, а околу 800 се во различна фаза на обработка.

Компаниите можат да аплицираат за средства за проширување на производството, набавка на опрема, модернизација, зголемување на капацитетите и други инвестиции.

Официјалната платформа на програмата наведува дека државната гаранција може да покрие до 70% од кредитниот ризик, додека проценката на конкретниот бизнис и одлуката за кредитирање остануваат кај банките.

Каматата од 2–3% е клучниот дел од моделот

Најсилниот елемент на програмата е цената на финансирањето.

Каматна стапка од 2% до 3% за деловен кредит е исклучително поволна во споредба со редовното комерцијално кредитирање.

И самата Банка на Албанија претходно објасни дека идејата на механизмот е банките да добијат пристап до поевтино финансирање, а конечната каматна стапка за компаниите да биде ограничена. Кај кредити покриени со државна гаранција беше посочена камата од околу 2%, а кај други кредити максималната стапка може да биде нешто повисока.

За споредба, официјалните податоци на Банката на Албанија покажуваат дека редовните банкарски камати за одредени деловни кредити и пречекорувања за мали и средни компании можат да бидат значително повисоки – во одделни понуди и околу 7,5%, 8%, 9% или повеќе, зависно од банката, рокот и производот.

Тоа значи дека субвенционираната шема не претставува само дополнителна ликвидност, туку потенцијално значително ја намалува и цената на инвестицијата.

Зошто државната гаранција е толку важна?

За малите и средните компании проблемот честопати не е само каматата.

Дел од фирмите имаат одржлив бизнис, но немаат доволно квалитетен колатерал, долг кредитен историјат или имот што банката би го прифатила како обезбедување.

Тука се вклучува суверената гаранција.

Кога државата презема дел од ризикот – во овој случај до 70% – банката има поголем простор да одобри кредит и на компанија која во нормални услови би била оценета како поризична.

Тоа не значи дека државата едноставно ги дели парите или дека банките немаат ризик. Комерцијалните банки и натаму ја оценуваат кредитоспособноста и одлучуваат дали компанијата е способна да го сервисира долгот. Но, делумната државна гаранција го намалува потенцијалниот губиток на банката ако кредитот не се враќа.

Затоа ваквите шеми најчесто се користат за сектори или компании кои имаат потенцијал за раст, но потешко доаѓаат до финансирање.

Албанија го насочува капиталот кон инвестиции, не само кон ликвидност

Официјалната програма ги вклучува микро, малите и средните претпријатија, како и земјоделците.

Меѓу приоритетните области се земјоделството и агропреработката, производството, ИКТ и софтверот, туризмот, трговијата и логистиката.

Токму тоа е важната разлика меѓу обичен евтин кредит и економска политика.

Ако евтиното финансирање оди во купување нова машина, проширување фабрика, автоматизација, извозен капацитет или дигитализација, тогаш ефектот не завршува само кај една компанија.

Може да се зголемат продуктивноста, вработувањето, извозот и даночните приходи.

Банката на Албанија веќе регистрира силно кредитирање на приватниот сектор. Во првата половина од 2026 година кредитите кон приватниот сектор пораснале за 14,3% на годишно ниво, а нивното учество во БДП достигнало околу 35%, највисоко ниво во последната деценија.

Новата кредитна програма практично треба дополнително да го засили тој тренд.

А колку би чинел ваков кредит во Македонија?

Деловните кредити кај нас во редовни банкарски услови генерално се поскапи од 2–3%, иако конкретната камата значително зависи од компанијата, обезбедувањето, валутата, рокот и банката.

Народната банка води детална статистика за пондерираните каматни стапки на новоодобрените кредити на корпоративниот сектор.

Како ориентација, во август 2024 година каматата на новоодобрените денарски кредити за претпријатијата изнесувала околу 4,9%, а кај девизните околу 4,6%. Во ноември истата година просечната камата на новоодобрените корпоративни кредити била 4,68%.

Овие бројки не треба директно да се споредуваат со албанската програма како да станува збор за идентичен производ – албанската шема е специјална субвенционирана програма со државна гаранција, додека македонските бројки се просечни комерцијални стапки.

Но разликата покажува колкава може да биде користа од евтина гарантна линија.

Колкава би била разликата за компанија што позајмува еден милион евра?

Едноставен пример ја покажува економската тежина на каматната разлика.

Ако компанија земе кредит од 1 милион евра, разликата меѓу камата од 2,5% и 5% изнесува приближно 25.000 евра годишно само по основ на камата, пред да се земат предвид отплатата на главницата, трошоците и конкретната структура на кредитот.

Кај петгодишна или десетгодишна инвестиција, ефектот може да стане значителен.

За мала или средна фабрика, тие средства можат да бидат една дополнителна машина, нова производна линија, неколку нови вработувања или буџет за излез на нов пазар.

Токму затоа каматната стапка не е само банкарска бројка – таа директно влијае врз тоа дали одредена инвестиција воопшто ќе биде профитабилна.

Но евтиниот кредит не е бесплатен ручек. Ваквите програми имаат и ризици.

Кога државата гарантира голем дел од кредитот, дел од приватниот кредитен ризик практично се префрла врз јавниот сектор.

Ако голем број компании не ги отплатат кредитите, гаранцијата може да стане реален буџетски трошок.

Постои и ризик од таканаречен морален хазард – банки или компании да преземаат поголем ризик затоа што знаат дека дел од евентуалната загуба е покриен од државата.

Затоа успехот на програмата не треба да се мери само според тоа колку кредити биле одобрени.

Поважно ќе биде да се види колку од финансираните инвестиции создаваат ново производство, извоз, продуктивност и работни места – и колкав ќе биде процентот на проблематични кредити по неколку години.

Македонија веќе има инструменти, но прашањето е обемот и цената

И во Македонија постојат развојни и гарантни инструменти за компаниите, особено преку Развојната банка, кредитни линии обезбедени со поддршка од меѓународни финансиски институции и гарантни механизми.

Но албанскиот пример отвора едно пошироко прашање: дали домашниот бизнис би имал посилен инвестициски циклус доколку на располагање има многу поголема кредитна линија со камата во зоната од 2–3% и државна гаранција што покрива значителен дел од ризикот?

Одговорот не зависи само од цената на кредитот.

Македонските компании во повеќе сектори се соочуваат и со недостиг на квалификувана работна сила, високи трошоци, ограничен домашен пазар, потреба од технолошка модернизација и сè поголем притисок да ги исполнат европските стандарди.

Но пристапот до евтин долгорочен капитал може значително да го олесни токму процесот на модернизација.

Албанскиот тест допрва почнува

Првичните бројки од програмата се впечатливи – над 1.700 заинтересирани компании и 241 формална апликација во првите десет дена.

Сепак, 20 одобрени кредити се само почеток.

Вистинскиот резултат ќе може да се оцени по една или две години, кога ќе стане јасно колку средства навистина се пласирани, во кои сектори завршиле, колкав дел од компаниите ги реализирале инвестициите и каков е ефектот врз продуктивноста и вработувањето.

Но една работа веќе е јасна: Албанија се обидува преку комбинација од евтин капитал, банкарска селекција и државна гаранција да поттикне поголем инвестициски циклус кај малите и средните компании.

За Македонија, тоа е интересен пример токму во момент кога прашањето за продуктивноста, конкурентноста и пристапот на фирмите до капитал станува сè поважно.

Најважното прашање затоа не е дали Македонија треба едноставно да го копира албанскиот модел, туку каква цена на капитал и каков обем на гарантна поддршка би биле потребни за домашните компании да инвестираат повеќе и побрзо.

Извори: Банка на Албанија, Министерство за економија и иновации на Албанија, Министерство за финансии на Албанија, Народна банка на Република Северна Македонија и податоци објавени на 30 септември 2026 година.

Дигиталното банкарство, плаќањето со картички и онлајн купувањето одамна станаа секојдневие и во Македонија. Но, паралелно со растот на дигиталните плаќања се зголемува и просторот за нови видови измами – од лажни СМС пораки и фишинг-страници, до злоупотреба на банкарски картички и обиди корисниците сами да бидат наведени да одобрат трансакција кон измамник.

Прашањето кое сè почесто се поставува е едноставно: колку пари всушност губат македонските граѓани поради банкарски и платежни измами?

Одговорот во моментов не е едноставен. Во јавно достапните податоци на Народната банка и Министерството за внатрешни работи не може да се најде единствена консолидирана бројка која покажува колкава е вкупната финансиска штета на граѓаните од phishing, злоупотреба на платежни картички, лажни интернет-продавници и измамнички трансакции. Но, предупредувањата на институциите покажуваат дека проблемот е реален и дека измамите стануваат сè пософистицирани.

МВР: Зголемена појава на фишинг напади

Министерството за внатрешни работи уште во јануари годинава предупреди дека е забележана зголемена појава на фишинг напади преку лажни СМС пораки, електронска пошта, веб-страници и пораки на социјалните мрежи.

Измамничките пораки честопати се претставуваат како известувања од банки, државни институции или познати компании, а нивната цел е корисникот да внесе лични податоци, број на платежна картичка, лозинка или други информации кои подоцна можат да бидат злоупотребени.

МВР објави дека само во текот на претходната година до Секторот за компјутерски криминал пристигнале повеќе од 50 пријави за ваков тип измами. Тоа се само официјално пријавените случаи, што значи дека реалниот број на граѓани кои добиле или реагирале на вакви пораки може да биде значително поголем.

Лажните казни станаа нова мамка

Еден од поконкретните примери се појави годинава кога македонски граѓани почнаа да добиваат лажни пораки за наводни сообраќајни прекршоци.

Според предупредувањето на МВР од мај, измамниците испраќале пораки од странски телефонски броеви, по што корисниците биле пренасочувани кон веб-страница која визуелно се претставувала како страница на Министерството.

На граѓаните им било прикажувано дека треба да платат наводна казна од 1.500 денари, а за плаќањето од нив се барало да ги внесат податоците од платежната картичка. МВР предупреди дека на тој начин картичните и личните податоци може да станат предмет на понатамошна злоупотреба.

Слична кампања беше регистрирана и со пораки кои лажно се претставувале како известувања од системот „Безбеден град“. МВР тогаш повторно апелираше граѓаните да не внесуваат картични податоци преку линкови добиени од сомнителни пораки.

Колку повеќе плаќаме дигитално, толку е поголема и изложеноста

Ризикот треба да се разгледува и во контекст на брзиот раст на безготовинските плаќања во Македонија.

Според последниот детално достапен годишен извештај на Народната банка, во 2024 година граѓаните и компаниите извршиле околу 235 милиони безготовински платежни трансакции, во вкупна вредност од 7.167 милијарди денари.

Бројот на ваквите трансакции бил зголемен за 12,7% во споредба со претходната година, додека бројот на плаќањата со платежни картички пораснал за 14,3%. Картичните трансакции учествувале со 67,4% во вкупниот број безготовински платежни трансакции.

Особено брзо расте и интернет-трговијата. Во 2024 година бројот на трансакции со домашни платежни картички на домашни интернет-продажни места се зголемил за 22,3%, додека користењето домашни картички за е-трговија во странство бележело раст од дури 61,4%.

Овие бројки не значат дека дигиталното плаќање само по себе е небезбедно. Напротив, современите платежни системи располагаат со повеќе безбедносни механизми. Но, драматичниот раст на бројот на трансакции значи дека и измамниците имаат многу поголем број потенцијални цели.

Банката може да го заштити системот – но измамникот го напаѓа корисникот

Еден од најголемите предизвици кај современите платежни измами е тоа што криминалците сè почесто не се обидуваат директно да го „пробијат“ банкарскиот систем.

Наместо тоа, го напаѓаат човекот.

Корисникот добива порака дека мора итно да плати казна, дека картичката ќе му биде блокирана, дека има проблем со банкарската сметка или дека треба да потврди испорака на пакет.

Потоа следува линк кој изгледа легитимно.

Доколку корисникот сам ги внесе бројот на картичката, датумот на важност, безбедносниот код или други податоци, техничката заштита на банката може значително да се отежни.

Токму затоа современите измами во голема мера се потпираат на таканаречен социјален инженеринг – психолошка манипулација со која жртвата се наведува сама да открие доверливи информации или да потврди трансакција.

Банките се обврзани да следат сомнителни трансакции

Македонската регулатива предвидува конкретни механизми за заштита.

Според одлука на Народната банка, давателите на платежни услуги се должни да воспостават системи за следење на трансакциите со цел откривање на неовластени или измамнички плаќања.

При проценката треба да се следат повеќе фактори – износот на трансакцијата, невообичаено однесување на клиентот, промена на уредот од кој се врши плаќањето, ненадејна промена на географската локација, атипични плаќања, познати сценарија на измама и евентуално присуство на злонамерен софтвер.

Практично, тоа значи дека банките треба да можат да препознаат кога однесувањето при плаќање значително отстапува од вообичаеното однесување на клиентот.

Засилената автентикација, еднократните кодови, мобилните апликации и автоматските системи за детекција на сомнителни плаќања се дел од заштитата.

Но ниту еден систем не може целосно да го елиминира ризикот доколку корисникот доброволно му ги предаде своите податоци на измамник.

И физички украдената картичка сè уште е ризик

Дигиталните измами не го елиминираа ниту класичниот криминал.

Во еден случај објавен од МВР во март годинава, полицијата поднела кривична пријава против две лица кои, според сомнението, одзеле паричници со лични документи и платежни картички, а потоа од две картички подигнале вкупно 23.000 денари.

Станува збор за поединечен случај и тој не може да се користи како показател за вкупниот обем на измамите во државата. Но, покажува дека злоупотребите можат да се движат од класична кражба на картичка до многу пософистицирани дигитални шеми.

Големиот проблем е што нема една јавна бројка за вкупната штета

За граѓаните, медиумите и експертите би било особено корисно доколку редовно се објавува консолидирана статистика за бројот и вредноста на измамничките платежни трансакции.

Таквата база би можела да покаже:

колку неовластени картични трансакции се регистрирани, колкава е нивната вкупна вредност, колку случаи се поврзани со phishing, колку со украдени картични податоци, колку пари банките им вратиле на клиентите и колкав дел од штетата на крајот останала на товар на граѓаните.

Народната банка веќе предвидува детално категоризирање на измамничките платежни трансакции во регулаторната рамка, вклучувајќи измами со украдени или изгубени картички, кражба на картични податоци и случаи во кои корисникот бил манипулиран да изврши плаќање.

Но од јавно достапните податоци што можат да се проверат во моментов не произлегува единствена бројка која би овозможила да се каже: „Македонските граѓани годишно губат X милиони денари од платежни измами.“

Токму тоа е една од најважните празнини во јавната слика за проблемот.

Проблемот не е само македонски

Прашањето за измамите при дигиталните плаќања станува сè поважно и во регионот.

На конференцијата „Клучни трендови 2026“, одржана од 28 до 30 септември на Златибор во Србија, претставници на финансискиот сектор, регулаторите и осигурителните компании разговараа за заштитата на корисниците, измамите во платежниот промет и ризиците што ги носи забрзаната дигитализација на финансиските услуги.

Слични теми беа отворени и на други собири на банкарскиот сектор во Србија годинава, каде посебно беше нагласена потребата од подобра едукација на корисниците и превенција на измамите.

Тоа покажува дека финансискиот сектор во целиот регион се соочува со ист парадокс: колку банкарските услуги стануваат побрзи и подостапни, толку поголема станува потребата од силни безбедносни системи и финансиска писменост.

Најопасната измама е онаа што изгледа сосема нормално

Современите измамнички пораки повеќе не мора да бидат полни со правописни грешки или испратени од очигледно сомнителни адреси.

Тие можат да го копираат изгледот на банка, државна институција или позната компанија. Може да содржат лого, правилно напишан текст и веб-страница која на прв поглед изгледа идентично со оригиналната.

Затоа најважното правило останува едноставно: граѓаните не треба да внесуваат картични податоци, лозинки или безбедносни кодови преку линкови добиени во неочекувани пораки.

МВР дополнително препорачува проверка на адресата на испраќачот, користење двофакторска автентикација и пријавување на сомнителните пораки кај надлежните институции или во банката.

Дигитализацијата ќе продолжи – а со неа и битката со измамниците

Македонија нема да се врати кон економија во која доминира готовината. Картичните, мобилните и интернет-плаќањата ќе продолжат да растат.

Токму затоа прашањето веќе не е дали ќе има обиди за измама, туку колку успешно банките, институциите и самите корисници ќе можат да ги препознаат и спречат.

Следниот чекор за подобро разбирање на проблемот би бил институциите и банките да објавуваат подетални и редовни податоци за реалната финансиска штета од платежните измами.

Дури тогаш ќе може прецизно да се одговори на прашањето колку пари губат Македонците од phishing, злоупотреба на картички и измамнички трансакции.

Дотогаш, официјалните предупредувања и растечкиот обем на дигиталните плаќања се доволна причина темата да се сфати сериозно – особено затоа што во најголем дел од модерните измами најслабата точка повеќе не е банкарскиот систем, туку моментот во кој корисникот ќе поверува дека лажната порака е вистинска.

Инфлацијата во Шпанија во септември забрза на 4,9% на годишно ниво, што е највисоко ниво од февруари 2023 година, покажуваат прелиминарните податоци.

Раст е забележан и кај базичната инфлација, која ги исклучува најволатилните компоненти, како енергенсите и храната. Таа се зголеми од 2,9% на 3,1%, што укажува дека ценовните притисоци постепено се прошируваат и надвор од енергетскиот сектор.

Нов сигнал за инфлацијата во еврозоната

Податоците од Шпанија се меѓу првите показатели за тоа како се движат инфлациските притисоци во еврозоната. Во август, инфлацијата во еврозоната достигна 3,2%, при значително зголемување на цените на енергенсите.

Претседателката на Европската централна банка, Кристин Лагард, неодамна предупреди дека повисоките цени на енергијата ги зголемуваат инфлациските ризици. Сепак, засега нема јасни знаци дека тие притисоци се пренесуваат во забрзан раст на платите.

Според септемвриските проекции на ЕЦБ, просечната инфлација во еврозоната се очекува да достигне 3% во 2026 година, по што би требало да се намали на 2,5% во 2027 и на 2,1% во 2028 година.

Забрзувањето на инфлацијата во Шпанија, особено растот на базичната инфлација, сепак претставува сигнал дека патот кон стабилизирање на цените може да биде посложен доколку високите цени на енергенсите продолжат да се прелеваат во останатите делови од економијата.