Воениот конфликт на Блискиот Исток веќе доведе до поскапување на горивото и авионските билети, но економските последици се шират многу подлабоко – директно во секојдневните трошоци на граѓаните. Сè повеќе производи, од облека до детски играчки, стануваат поскапи бидејќи нивното производство е тесно поврзано со нафтата.

Плишаните играчки зависат од нафта

Иако на прв поглед изгледа нелогично, дури и детските играчки се дел од овој ланец. Компанија од САД веќе регистрира зголемување на цените на материјалите за 10 до 15 проценти само неколку недели по почетокот на конфликтот.

Причината е што најголем дел од играчките се изработуваат од материјали како полиестер и акрил – производи добиени од петрохемикалии, односно директни деривати на нафта.

Економија изградена врз деривати од нафта

Петрохемикалиите се користат во производство на повеќе од 6.000 производи, меѓу кои: електроника, козметика и детергенти, текстил и обувки, медицинска опрема и амбалажа.

Тоа значи дека современата економија не зависи од нафтата само како гориво, туку и како клучна суровина.

Како се создава ефектот на поскапување

Во рафинериите, нафтата се разложува на компоненти како етилен, пропилен и бензен – основа за пластика, најлон и полиестер. Иако околу 85 проценти од нафтата се користи како гориво, останатите 15 проценти имаат огромно влијание врз производството.

Кога цената на нафтата расте, тоа брзо се прелева во цените на материјалите, а потоа и во финалните производи.

Трошоците за материјали ја туркаат инфлацијата

Според консултантската компанија Kearney, материјалите сочинуваат околу 27 до 30 проценти од трошоците за производство на облека, додека трудот учествува со 10 до 30 проценти.

Последиците се шират и во здравството

Поскапувањето не застанува кај потрошувачките производи. Во секторот на медицинска опрема, компаниите најавуваат зголемување на цените до 15 проценти, додека нивните трошоци веќе пораснале за околу 20 проценти.

Производителите се обидуваат да го ублажат ударот преку зголемување на залихите, одложување на поскапувањата и барање нови добавувачи, но ефектот е ограничен.

Инфлацијата добива ново лице

Оваа ситуација покажува дека инфлацијата повеќе не е само резултат на монетарната политика или побарувачката. Сè повеќе таа е последица на: геополитички случувања, нарушени синџири на снабдување и структурата на глобалното производство.

Од нафта до плишани играчки – економскиот ланец е цврсто поврзан, а секое нарушување на неговиот почеток има широки и долготрајни последици.

Цените на горивата во Европската унија бележат значителен раст во март, по неколкумесечен пад во повеќето земји членки, покажуваат податоците на Евростат.

Според статистиката, горивото и мазивата за личен транспорт на годишно ниво поскапеле за 12,9 отсто, при што речиси сите земји од ЕУ регистрирале зголемување на цените во споредба со истиот месец лани.

Најголем раст е забележан во Германија со 19,8 отсто, а следуваат Романија (19,6%), Холандија (18,8%), Летонија (18,5%) и Австрија (17,2%).

Од друга страна, пад на цените е забележан во Унгарија и Словенија, каде горивата поевтиниле за 2,7, односно 5,9 отсто на годишно ниво.

Кога станува збор за поединечните деривати, цената на дизелот во ЕУ пораснала за 19,8 отсто на годишно ниво, додека бензинот поскапел за 9,4 отсто. На месечно ниво, дизелот бележи раст од 19,1 отсто, а бензинот од 10,6 отсто.

Најголемо зголемување на цената на дизелот е регистрирано во Чешка и Шведска (27,6%), додека најмал раст има во Словенија (2,9%), како и во Словачка и Унгарија (по околу 7%).

Кај бензинот, највисоки поскапувања се забележани во Белгија (15,1%), Шведска (15%), Австрија (14,8%) и Чешка (14,6%).

Во меѓувреме, дел од земјите преземаат мерки за контрола на цените. Во Словенија, по укинувањето на дел од регулациите во март, цените пораснале, додека во некои случаи биле воведени и ограничувања за точење гориво поради таканаречениот „бензински туризам“.

И покрај растот на цените на европско ниво, во Хрватска владата одлучи привремено да ги намали малопродажните цени на горивата во наредниот период, со цел да го ублажи притисокот врз граѓаните.

Паричната маса во земјава продолжува да расте, додека кредитната активност на банките бележи стабилно зголемување, покажуваат најновите податоци на Народна банка за март 2026 година.

Според соопштението, монетарниот агрегат М3 е зголемен за 1,7 проценти на месечно ниво, пред сè поради растот на краткорочните депозити. На годишна основа, пак, е забележан раст од 11,6 проценти, што главно се должи на зголемените депозитни пари и краткорочните депозити.

Вкупните депозити во март се зголемени за 1,8 проценти во однос на претходниот месец, при што растот доаѓа исклучиво од корпоративниот сектор, додека депозитите на домаќинствата бележат благ пад. На годишно ниво, депозитите пораснале за 11,3 проценти, со поголем придонес од домаќинствата.

Кредитната активност исто така бележи раст. Вкупните кредити се зголемени за 1,4 проценти на месечно и за 13,1 проценти на годишно ниво, при што поголем дел од растот се должи на кредитирањето на корпоративниот сектор.

Кај компаниите, депозитите во март пораснале за 7,5 проценти на месечно ниво, додека кредитите бележат раст од 1,5 проценти. На годишна основа, кредитирањето на корпоративниот сектор е зголемено за 15 проценти.

Кај домаќинствата, депозитите се намалени за 0,4 проценти на месечно ниво, но на годишна основа и натаму растат со стапка од 11 проценти. Кредитите за домаќинствата бележат раст од 1,3 проценти месечно и 11,5 проценти на годишно ниво.

Анализирано според намената, потрошувачките и станбените кредити остануваат најзастапени и во март бележат раст од 1,2 и 1,5 проценти на месечно ниво, со годишен раст од 10,9 и 15,9 проценти.

Овие податоци укажуваат на стабилна банкарска активност и континуирано зголемување на штедењето и кредитирањето, што е значаен сигнал за движењата во домашната економија.