Царинската управа во февруари годинава остварила вкупни приходи од 10,8 милијарди денари, што е за 7,7 проценти повеќе во споредба со истиот месец минатата година. Според податоците објавени од институцијата, приходите се зголемени за 778,3 милиони денари на годишно ниво.

Од Управата информираат дека раст е евидентиран кај сите главни категории на наплата. Приходите од царини бележат зголемување од 8,9 проценти, наплатата на акцизи е повисока за 8 проценти, додека приходите од ДДВ при увоз се зголемени за 3,9 проценти.

Од институцијата посочуваат дека повисоката наплата значи и повеќе средства во буџетот за финансирање на јавни услуги и инфраструктурни проекти. Според нив, дополнителните средства ќе придонесат за поддршка на здравството, образованието и патната инфраструктура, како и за поширок економски раст.

Воедно најавуваат дека ќе продолжат со мерки за унапредување на ефикасноста во работењето и за одржување на позитивниот тренд на раст на буџетските приходи.

Официјалните претставници на американските Федерални резерви (ФЕД), кои во голема мера прифаќаат дека вештачката интелигенција ќе донесе длабоки економски промени, сè поинтензивно анализираат со какво темпо и во каков обем тие трансформации ќе се одразат врз пазарот на труд и инфлацијата.

Во рамки на централната банка станува сè поочигледна поделбата околу тоа како AI ќе влијае врз невработеноста и ценовните притисоци. Симболичен пресврт претставуваше одлуката на технолошката компанија Block да отпушти околу 40 отсто од своите вработени, односно приближно 4.000 лица, со образложение дека начинот на користење на работната сила суштински се менува поради вештачката интелигенција. Овој потег отвори дилема дали економијата се наоѓа пред масовна трансформација на трудот.

Во класично економско сценарио, растот на отпуштањата би бил сигнал за олеснување на монетарната политика. Но транзицијата кон економија заснована на AI носи покомплексна слика. Дел од креаторите на политиката предупредуваат дека повисоката стапка на невработеност може да стане „нова нормалност“, бидејќи на работниците погодени од автоматизацијата ќе им биде потребно повеќе време за да се пренасочат кон нови професии. Истовремено, повисоките приноси на капитал и растот на платите кај оние што ќе останат вработени би можеле да ги одржат инфлаторните притисоци.

Според економистот Адам Посен од Институтот Петерсон, станува збор за позитивен реален шок што ги зголемува приходите и вредноста на имотот, но не гарантира автоматско намалување на инфлацијата. Растот на цените на акциите го зголемува богатството на домаќинствата, додека масовните инвестиции во инфраструктура за AI ги зголемуваат трошоците за енергија и изградба. Очекувањето дека вештачката интелигенција краткорочно ќе ја намали инфлацијата, според него, е погрешна проценка.

Спротивен став има Кеви Ворш, кандидат за претседател на ФЕД, кој смета дека порастот на продуктивноста поттикнат од AI може да има дезинфлаторно дејство и да оправда пониски каматни стапки. Во авторски текст за Волстрит Журнал, тој посочува дека вештачката интелигенција ја зголемува продуктивноста и конкурентноста на американската економија и дека Фед треба да одговори со поблага монетарна политика.

Сепак, сè повеќе креатори на монетарната политика заземаат повнимателен пристап. Клучното прашање е колку брзо технолошкиот напредок ќе се преточи во нови модели на вработување и дали ќе важи историското правило според кое новите технологии на почетокот уништуваат работни места, но на долг рок создаваат уште повеќе.

Стравувањата дополнително се засилени од анализи кои предупредуваат на можност од „апокалипса на работните места“, што неодамна предизвика краткотраен, но забележителен пад на берзите. За разлика од претходните бранови автоматизација, кои најмногу ги погодуваа физичките работни места, новата генерација на вештачка интелигенција продира во канцелариските професии, програмирањето, анализата на податоци и други интелектуални занимања.

Истражување на Институтот Брукингс од 2024 година проценува дека повеќе од 30 отсто од американските работници би можеле да доживеат нарушување на најмалку половина од своите работни задачи, процент кој веројатно дополнително пораснал во меѓувреме.

Федералните резерви се обидуваат да го следат темпото на овие промени. Бројот на истражувачки трудови и говори на официјални претставници за AI нагло се зголеми по лансирањето на ChatGPT кон крајот на 2022 година. Записниците од јануарскиот состанок на Фед покажуваат детална расправа за продуктивноста и можните импликации врз монетарната политика.

И покрај тоа, централната банка засега не ја гледа вештачката интелигенција како причина за брзо намалување на каматните стапки. Иако се бележи раст на продуктивноста, не е јасно колку од него произлегува од технолошкиот напредок, а колку од организациските прилагодувања направени за време на пандемијата.

Во основата на пристапот на ФЕД е концептот на „природна“ стапка на невработеност, проценета на околу 4,2 отсто, ниво под кое инфлаторните притисоци почнуваат да се засилуваат. Гувернерката Лиза Кук предупреди дека во услови на силен раст на продуктивноста, невработеноста може да порасне без создавање класичен економски „вишок капацитет“, што значи дека намалувањето на каматните стапки не би било нужно решение и би можело дополнително да ја поттикне инфлацијата.

Од друга страна, дел од аналитичарите сметаат дека слабеењето на преговарачката моќ на работниците може да ја намали природната стапка на невработеност, бидејќи вработените би биле подготвени да прифатат поскромен раст на платите, со што би се ублажиле инфлаторните притисоци, аргумент кој исто така води кон заклучок за потреба од пониски каматни стапки, но врз основа на поинаква логика.

Извршниот одбор на Меѓународниот монетарен фонд одобри нов 48-месечен аранжман за Украина во рамки на Продолжениот фондовски инструмент (Extended Fund Facility – EFF) во износ од 5,9 милијарди специјални права на влечење, што изнесува околу 8,1 милијарди американски долари, односно 295 проценти од квотата на земјата. Со одлуката се овозможува и итна исплата од околу 1,5 милијарди долари.

Овој аранжман е дел од вкупниот меѓународен пакет поддршка за Украина во износ од 136,5 милијарди долари, со кој треба да се затвори значителниот финансиски јаз предизвикан од војната со Русија, која трае повеќе од четири години.

Новата програма има цел да ја зачува макроекономската и финансиската стабилност, да ја обнови одржливоста на јавниот долг и да ги продлабочи структурните реформи, со што ќе се постават темелите за силно поствоено закрепнување и ќе се поддржи стратешката цел на Украина – пристапување во Европската Унија. Со одобрувањето на новиот аранжман, претходната програма од 2023 година е откажана, поради недоволното време за целосно враќање на надворешната одржливост во услови на продолжена војна.

Меѓу главните приоритети на новата програма се внимателна фискална политика и подготовка на стабилен буџет за 2026 година, зголемување на приходите преку намалување на даночната евазија и избегнување, зачувување на ценовната стабилност и поголема флексибилност на девизниот курс, како и заштита на стабилноста на финансискиот сектор.

Украинските власти се обврзуваат и на спроведување амбициозни структурни реформи, вклучително и зајакнување на институциите, подобрување на даночната администрација, борба против корупцијата, реформи во енергетскиот сектор и развој на финансиската и пазарната инфраструктура за поддршка на реконструкцијата.

Според проекциите, во 2026 година финансискиот јаз од околу 52 милијарди долари ќе биде покриен преку средства од Европската Унија, финансирање од земјите од Г7, билатерална поддршка и средствата од новата програма со ММФ. Групата доверители на Украина се обврза да го продолжи мораториумот на отплата на официјалниот билатерален долг и да работи на конечно решение по намалување на неизвесноста.

Управниот директор на ММФ, Кристалина Георгиева, изјави дека Украина покажала „извонредна отпорност“ во услови на долготрајна и разорна војна, нагласувајќи дека со вешто водење на политиките, поддржано од претходната програма и меѓународната помош, земјата успеала да ја одржи макроекономската стабилност, да го заузда инфлаторниот притисок и да ги обнови девизните резерви.

Сепак, таа предупреди дека ризиците остануваат исклучително високи и дека успехот на програмата ќе зависи од континуираната поддршка од меѓународната заедница и од решителноста на властите да ги спроведат реформите.

Економските показатели покажуваат дека украинската економија, по драматичниот пад од 28,8 проценти во 2022 година, бележела закрепнување во следните години, со раст од 5,5 проценти во 2023 и 3,2 проценти во 2024 година. За 2026 година се проектира раст меѓу 1,8 и 2,5 проценти. Инфлацијата, која достигна над 20 проценти во 2022 година, постепено се намалува, додека девизните резерви се очекува да достигнат 65,5 милијарди долари до крајот на 2026 година.

И покрај напредокот, јавниот долг се очекува значително да порасне и да надмине 120 проценти од БДП во 2026 година, што ја нагласува потребата од долгорочна финансиска поддршка и стабилни реформи во наредниот период.