На прв поглед, споредбата звучи едноставно. Ако странските банки одбиваат речиси четири од десет барања за кредит, а домашните едвај едно, логично е да се прашаме каде е нашата земја на таа скала. Но, кога ќе се погледнат податоците, работата е посложена. За Северна Македонија постојат релативно свежи и релевантни информации за пристапот до банкарско финансирање, но засега нема јавно достапен показател што на целосно споредлив начин би кажал: „банките во Македонија одбиваат X од секои 10 барања“.

И токму тука е најважната забелешка. Податокот за стапка на одбивање мора да се споредува само ако методологијата е иста — исти типови клиенти, ист период, исти кредитни производи и исто прашање. Во спротивно, лесно може да се добие атрактивен наслов, но погрешна слика за тоа колку навистина е тешко да се дојде до кредит.

Најконкретниот извор за Македонија е Enterprise Survey 2023 на Светска банка. Во истражувањето биле интервјуирани 354 компании од формалниот приватен сектор, од мали до големи претпријатија.

Во суровите микроподатоци, 113 компании дале валиден одговор за исходот од нивното последно барање за кредит или кредитна линија. Од нив, 110 навеле дека барањето било целосно одобрено, едно дека било делумно одобрено, едно дека било одбиено, а едно сè уште било во постапка. Тоа изгледа како исклучително ниска стапка на одбивање. Но Светска банка експлицитно предупредува дека овие бројки се број на случаи во базата и не смеат директно да се толкуваат како национална статистика за целата економија. Затоа не би било коректно од нив да се извлече наслов дека „во Македонија се одбива само еден процент од кредитите“.

Сепак, податоците кажуваат нешто важно: проблемот со пристапот до кредит во Македонија очигледно не може да се мери само преку формално одбиените барања.

Од 354 анкетирани компании, 239 воопшто не аплицирале за нов кредит или кредитна линија во претходната фискална година. Во суровите одговори, најголемиот дел од нив — 82,8 проценти — велат дека немале потреба од кредит бидејќи имале доволно сопствен капитал. Но 7,1 проценти како причина ги навеле неповолните каматни стапки, а дел ги посочиле сложените процедури, високото обезбедување или очекувањето дека барањето нема да им биде одобрено. И овие проценти се од суровиот примерок и не треба механички да се претставуваат како национални стапки, но добро го покажуваат проблемот со мерењето на кредитната достапност.

Со други зборови, фирма која смета дека каматата е превисока или дека нема доволно обезбедување можеби воопшто нема да стигне до шалтерот за кредит. Таа никогаш нема да се појави во статистиката како „одбиен клиент“.

Македонија не е без проблеми со пристапот до финансии

Пошироките показатели даваат помалку розова слика од онаа што би се добила ако се гледа само бројот на формално одбиени апликации.

ОЕЦД во Western Balkans Competitiveness Outlook 2024 оценува дека пристапот до банкарско финансирање останува проблем особено за најмалите компании во Северна Македонија. Според податоците што ги наведува ОЕЦД, кредитите на комерцијалните банки насочени кон малите и средните претпријатија во 2022 година учествувале со 28 проценти во вкупните банкарски кредити, наспроти 34,9 проценти во 2013 година.

И самиот Enterprise Survey покажува дека финансискиот пристап не е небитен проблем за компаниите. Во суровиот примерок од 2023 година, околу половина од фирмите го оцениле пристапот до финансии како одреден степен на пречка — од мала до многу сериозна. Повторно, овие бројки не треба да се претставуваат како официјален национален процент без соодветно пондерирање, но тие ја потврдуваат разликата меѓу „кредитот не ми е одбиен“ и „лесно ми е да се финансирам“.

Што велат самите банки?

Друг важен извор е CESEE Bank Lending Survey на Европската инвестициска банка, кој ги следи банките во Централна, Источна и Југоисточна Европа. Истражувањето опфаќа околу 15 меѓународни банкарски групации и околу 85 локални подружници или независни банки, кои во повеќето земји опфаќаат повеќе од половина од банкарската актива. Северна Македонија е дел од истражувањето.

Последните достапни податоци не покажуваат дека македонскиот пазар е во некаква општа кредитна блокада. Во извештајот за втората половина на 2025 година, ЕИБ оценува дека кредитната побарувачка во Северна Македонија продолжила силно да расте и била над регионалниот просек, додека и условите на кредитната понуда се подобриле.

На регионално ниво, сликата во 2026 година исто така не е едноставно „банките не даваат кредити“. ЕИБ во јуни годинава објави дека побарувачката останува силна, а три четвртини од прекуграничните банкарски групации планираат да го зголемат работењето во регионот. Во исто време, банките покажуваат нешто поголема претпазливост кон одредени категории клиенти, особено кон големите компании.

Но овде има уште една методолошка замка: графиконите на ЕИБ за „approval rates“ најчесто покажуваат нето процент на банки што пријавиле зголемување или намалување на одобрувањето, а не процент од сите кредитни барања што биле одбиени. Тоа значи дека бројка од, на пример, минус 40 не значи дека 40 проценти од клиентите биле одбиени. Токму затоа тие показатели не можат директно да се претворат во „четири од десет барања“. ЕИБ јасно ја дефинира оваа методологија во своите извештаи.

А што покажува Европа?

Интересна споредба дава истражувањето SAFE на Европската централна банка. Во вториот квартал од 2026 година, само околу 5 проценти од компаниите во еврозоната кои сметале дека банкарските кредити се релевантни за нив пријавиле некаков проблем при обидот да обезбедат кредит. Но во таа категорија влегуваат не само директно одбиените апликации, туку и фирмите кои добиле помал износ од бараниот, оние што го одбиле кредитот поради превисока цена и оние што воопшто не аплицирале затоа што очекувале дека ќе бидат одбиени.

Токму последната група е важна. Три проценти од фирмите биле т.н. „discouraged borrowers“ — им биле потребни пари, но не поднеле барање бидејќи очекувале негативен одговор. Тоа покажува зошто стапката на формално одбиени кредити сама по себе не е доволна за да се измери колку е рестриктивен еден банкарски систем.

Значи, дали во Македонија е лесно да се добие кредит?

Од достапните податоци не може одговорно да се каже дека македонските банки „одбиваат едно од десет барања“, ниту пак да се направи директна споредба со тврдењето дека странски банки одбиваат речиси четири од десет. За таква споредба би требало да имаме идентично истражување за ист тип кредитобаратели и ист период.

Она што може да се каже е поинтересно.

Македонските податоци не покажуваат голем број директни одбивања меѓу компаниите што навистина поднеле барање за кредит. Истовремено, други показатели покажуваат дека пристапот до финансии, особено за малите компании, и натаму е реално ограничување. ОЕЦД го посочува токму финансирањето на малите претпријатија како слабост, а податоците на Светска банка покажуваат дека за дел од фирмите проблемот почнува уште пред да поднесат барање — кај каматата, обезбедувањето, процедурите или проценката дали воопшто има смисла да аплицираат.

Тука е и парадоксот: ниската стапка на одбиени кредити не мора автоматски да значи дека кредитот е лесно достапен. Можно е банките да одобруваат голем дел од апликациите што стигнуваат до нив затоа што до фазата на формално аплицирање стигнуваат претежно компании кои веќе ги исполнуваат кредитните критериуми.

Затоа, за Македонија поважно прашање од „колку кредити банките одбиваат?“ е: колку фирми воопшто можат да си дозволат да побараат кредит — и под какви услови?

Токму таму веројатно се крие вистинската мерка за тоа колку е лесно или тешко да се финансира бизнисот во земјава.

Речиси една година по стартот на SEPA плаќањата во Македонија, ефектите веќе можат да се мерат во многу пониски банкарски трошоци за граѓаните и компаниите.

Од 7 октомври 2025 година, домашните банки почнаа да извршуваат кредитни трансфери во евра преку Единствената област за плаќања во евра – SEPA, со што значително се намали зависноста од поскапото кореспондентно банкарство.

Највидливиот ефект е кај провизиите.

За граѓанин што електронски испраќа 500 евра во земја од SEPA, просечниот трошок пред воведувањето на новиот систем изнесувал околу 1.600 денари, додека преку SEPA просечната провизија паднала на околу 260 денари.

Тоа е намалување за приближно 84%, или за повеќе од шест пати.

Уште поголема е разликата кај компаниите.

Од 4.740 на околу 570 денари за трансфер од 20.000 евра

Кај деловните субјекти, трансфер од 20.000 евра кон земја од SEPA преку стариот модел во просек чинел околу 4.740 денари.

По приклучувањето кон SEPA, просечниот надоместок се намалил на околу 570 денари.

Тоа е заштеда од околу 4.170 денари на само една трансакција, односно намалување на трошокот за приближно 88%.

Со други зборови, компаниите сега плаќаат околу осум пати помалку за ваков трансфер.

Разликата станува особено значајна кај фирмите што секојдневно плаќаат добавувачи, транспортни компании, опрема или услуги во ЕУ.

Компанија што, на пример, прави 20 вакви трансфери месечно, само врз основа на просечните провизии би можела да заштеди околу 83.400 денари месечно, или повеќе од еден милион денари годишно.

Ова е илустративна пресметка и реалниот ефект зависи од банката, каналот на плаќање и бројот и износот на трансакциите.

Поевтини се и приливите

SEPA не ги намали само трошоците за испраќање пари.

Кај прилив од 500 евра од SEPA земја, граѓаните претходно во просек плаќале околу 280 денари, додека по воведувањето на SEPA трошокот паднал на околу 140 денари.

Кај компаниите, прилив од 20.000 евра претходно чинел околу 1.180 денари, а сега просечниот трошок е околу 390 денари.

Тоа значи дека за фирмите трошокот за примање средства е намален приближно тројно.

Светска банка: трошоците за B2B плаќања паднаа десеткратно

Ефектот не е видлив само во тарифите на домашните банки.

Светска банка во анализата за Западен Балкан објавена во 2026 година наведува дека по оперативното приклучување на Албанија, Црна Гора и Македонија кон SEPA, просечните трошоци за прекугранични B2B плаќања нагло се намалиле.

За трансфер од 5.000 евра од земја од Западен Балкан кон ЕУ, просечниот трошок паднал од околу 0,76% на 0,08%.

Кај трансфер од 20.000 евра, просечниот трошок паднал од околу 0,47% на само 0,02%.

Тоа значи дека кај поголемите деловни плаќања трошокот станал повеќекратно понизок, а истовремено се намалила и разликата меѓу најевтините и најскапите трансфери.

Светска банка оценува дека просечните B2B трошоци по воведувањето на SEPA кај земјите што оперативно се приклучија паднале приближно десеткратно.

Македонија има особено голема корист

Причината зошто ефектот од SEPA е значаен за Македонија лежи и во структурата на нејзината економија.

Според податоци презентирани од Народната банка преку Европскиот совет за плаќања, дури 93% од прекуграничните трансакции на Македонија во 2024 година биле во евра.

Дополнително, околу 77% од меѓународната трговија на земјата се одвива со земји што се дел од SEPA.

Тоа значи дека намалувањето на трошоците не се однесува на мал или маргинален дел од платежниот промет, туку на најголемиот дел од евро-трансакциите што ги прават македонските компании и граѓани.

Колку Македонија заштеди вкупно?

Тука доаѓа и најважното прашање.

И покрај јасно видливото намалување на трошоците по трансакција, засега нема јавно објавена официјална пресметка колку милиони евра вкупно заштедиле македонските граѓани и компании во првата година од користењето на SEPA.

За таква пресметка би биле потребни податоци за вкупниот број и вредност на SEPA трансакциите, структурата по физички и правни лица, користените канали и конкретните тарифи на банките.

Но и без една конечна агрегирана бројка, размерот на ефектот е видлив.

Само кај еден типичен корпоративен трансфер од 20.000 евра, просечната заштеда изнесува околу 4.170 денари по трансакција.

Ако една компанија извршува 100 вакви плаќања годишно, тоа би значело приближно 417.000 денари, односно околу 6.800 евра помалку банкарски трошоци годишно.

Кај компании со стотици или илјадници прекугранични трансакции, ефектот станува уште поголем.

Не е само прашање на провизии

Придобивката од SEPA не се сведува само на пониски надоместоци.

SEPA плаќањата се поедноставни, постандардизирани и во голем број случаи побрзи од традиционалните кореспондентни трансфери.

Тоа за компаниите значи и подобро управување со ликвидноста, полесно планирање на паричните текови и помалку средства „заглавени“ во процесот на меѓународно плаќање.

Светска банка наведува дека заштедените средства веќе им овозможуваат на компании во регионот повеќе пари да насочат кон инвестиции, проширување на работењето и нови вработувања.

Следниот чекор е уште поголема конкуренција

Со влегувањето во SEPA, македонските банки повеќе не се натпреваруваат само меѓусебно.

Клиентите сè полесно можат да ги споредуваат трошоците за плаќање со оние во европските банки и fintech компании, што го зголемува притисокот провизиите дополнително да се намалуваат.

Во октомври 2025 година девет домашни банки започнаа со SEPA плаќања, а процесот на интеграција продолжи и понатаму.

Европскиот совет за плаќања ја вклучи Македонија во географскиот опфат на SEPA уште во март 2025 година, додека оперативната подготвеност за домашните даватели на платежни услуги беше поставена за октомври истата година.

По една година, првиот биланс е јасен: SEPA драматично го намали трошокот за испраќање и примање евра.

Она што сега недостига е следниот чекор – официјална пресметка колку овие поевтини трансакции вкупно им заштедиле на македонските граѓани и компании.

Купувате производ од странска веб-страница, резервирате хотел преку Booking, плаќате авионски билет или ја користите картичката додека сте на патување. Цената изгледа јасна – 100 евра, 200 долари или 5.000 српски динари.

Но, сумата што на крајот ќе биде повлечена од вашата сметка не мора да биде едноставна конверзија според курсот што го гледате на интернет.

Зад плаќањето може да стојат една или повеќе валутни конверзии, курс на картичната мрежа, курс на банката, дополнителен надомест за трансакција во странство, а понекогаш и таканаречена динамичка конверзија на валута – DCC.

Токму тука настануваат „невидливите“ трошоци што клиентот често ги забележува дури откако ќе ја погледне состојбата на сметката.

Од денари до евра, па можеби и до трета валута

За македонските граѓани проблемот е особено интересен затоа што основната сметка најчесто е во денари, додека голем дел од меѓународните онлајн продавници, хотелски резервации и туристички услуги се наплатуваат во евра, долари, фунти или друга валута.

Во зависност од картичката, банката и валутата во која трговецот ја испраќа трансакцијата, во процесот може да биде вклучена конверзија меѓу две, а во одредени ситуации и повеќе валути.

Затоа курсот од 61,5 денари за едно евро што потрошувачот го има во глава не значи дека токму по тој курс ќе биде пресметана картичната трансакција.

Конечната вредност зависи од правилата на банката издавач на картичката, картичниот систем, моментот на порамнување на трансакцијата и евентуалните дополнителни надоместоци.

Најскапото копче може да биде „плати во твојата валута“

Посебно внимание треба да се обрне кога терминал, банкомат или веб-страница ќе понуди избор:

„Плати во локална валута“ или „Плати во твојата валута“.

Втората опција на прв поглед изгледа попрактично – веднаш гледате колку ќе платите во валутата што ви е позната.

Но, зад неа често стои услугата Dynamic Currency Conversion – DCC.

Во тој случај конверзијата не ја прави вашата банка или картичната мрежа под нивните вообичаени услови, туку операторот на терминалот, банкоматот или платежниот сервис.

Visa предупредува дека ваквата конверзија може да содржи сопствен девизен курс и дополнителен надомест. Компанијата наведува и дека кај ваквите трансакции на клиентот треба јасно да му бидат прикажани курсот и дополнителниот markup и да му биде оставен избор дали ќе ја прифати конверзијата.

Практично, удобноста да ја видите сумата веднаш претворена во „позната“ валута може да ве чини повеќе.

Booking: цената што ја гледате не мора да биде конечниот девизен трошок

Ова е особено релевантно кај хотелските резервации.

Booking.com во своите услови наведува дека, кога избраната валута на платформата се разликува од валутата на давателот на услугата, може да понуди плаќање во валутата на корисникот.

Компанијата наведува дека курсот за конверзија е достапен во процесот на плаќање, а евентуалниот надомест за таквата услуга се прикажува како процент во однос на референтните курсеви на Европската централна банка.

Но тука приказната не мора да заврши – Booking експлицитно посочува дека и издавачот на картичката може дополнително да наплати надомест за трансакција во странска валута.

Тоа значи дека потрошувачот треба да внимава не само на цената на хотелот, туку и на валутата во која реално ќе биде задолжена картичката.

А што е со Amazon?

Слична е логиката и при онлајн купување.

Кај Amazon Pay, на пример, самиот сервис наведува дека не наплаќа посебна провизија за конверзија или странска трансакција, но предупредува дека таков надомест може да наплати банката што ја издала картичката.

Оттука, двајца купувачи кои купуваат ист производ по идентична цена, но користат картички од различни банки или различен тип картичка, не мора на крајот да имаат идентичен трошок.

Како 100 евра можат да станат поскапи?

Да земеме поедноставен хипотетички пример.

Купувате услуга од 100 евра.

При проста пресметка со курс од 61,5 денари за евро, очекуваниот трошок би бил 6.150 денари.

Но ако во процесот се примени понеповолен курс од само 2%, сумата веќе станува околу 6.273 денари.

Ако врз тоа постои уште еден надомест од 1%, вкупниот трошок се приближува до 6.336 денари.

Разликата кај една трансакција можеби не изгледа драматично – околу 186 денари.

Но ако во текот на годината плаќате хотели, авиобилети, онлајн претплати, облека, електроника и други производи во странство, ваквите мали разлики можат да се претворат во значителна сума.

Кај трансакција од 1.000 евра, разлика од само 3% веќе значи околу 30 евра дополнителен трошок.

На што треба да внимава клиентот?

Пред плаќање во странство или на странска интернет-страница, корисно е да се провери во која валута навистина ќе биде задолжена картичката.

Ако терминалот или банкоматот понуди сопствена конверзија, треба да се погледне курсот и процентот на надомест пред да се потврди трансакцијата.

Потрошувачите треба да ги проверат и тарифите на својата банка: дали постои посебен надомест за трансакција во странска валута, по кој курс се врши конверзијата и дали условите се разликуваат според типот на картичката.

Важно е и да не се споредува само износот што бил прикажан во моментот на купувањето, туку и конечниот износ што е книжен на банкарската сметка.

Најголемиот проблем е што трошокот често не се гледа како „провизија“

Токму тоа е суштината на проблемот.

Кога банка ќе наплати 200 денари провизија, клиентот лесно ја забележува.

Но кога дополнителниот трошок е вграден во понеповолен девизен курс, најголемиот број клиенти никогаш не пресметуваат колку реално платиле за конверзијата.

Затоа разликата меѓу официјалниот или пазарниот курс и курсот применет при конкретната трансакција може да биде подеднакво важна како и класичната банкарска провизија.

Со растот на онлајн купувањето, резервациите преку Booking, купувањата преку меѓународни платформи како Amazon и Temu и сè почестите патувања во странство, прашањето повеќе не е само „колку чини производот?“.

Сè поважно станува и второто прашање:

Колку нè чини плаќањето на тој производ?