Земјите членки на ЕУ до крајот на минатата година искористиле нешто повеќе од половина од средствата од европскиот инструмент за закрепнување и отпорност, формиран во 2021 година како одговор на економските последици од пандемијата.

Вкупниот пакет изнесува 577 милијарди евра, од кои 360 милијарди се неповратни средства, а 217 милијарди евра се кредити. Крајниот рок за поднесување барања за исплата на неискористените средства е септември годинава.

Според податоците на Евростат, до крајот на 2025 година биле потрошени околу 310 милијарди евра, што претставува околу 53 проценти од вкупно расположливите средства.

Најголеми средства добиле Италија, Шпанија и Полска, но степенот на искористеност значително се разликува. Италија искористила 56 проценти од доделените 194,4 милијарди евра, Шпанија 44 проценти од 102,6 милијарди, додека Полска реализирала само 26 проценти од 54,7 милијарди евра.

За Хрватсла биле предвидени 10,04 милијарди евра, од кои 5,78 милијарди се грантови, а 4,25 милијарди кредити. Досега на земјата ѝ биле исплатени 7,29 милијарди евра, што значи степен на повлекување од 72,6 проценти. Сепак, до крајот на минатата година биле реално потрошени 42,7 проценти од вкупно достапните средства.

Хрватска има најслаба реализација меѓу земјите од регионот, со искористеност од само 19,7 проценти, додека Словенија реализирала 64 проценти од доделените средства.

Економистот на Голдман Сакс, Филипо Тадеј, оценува дека побавната апсорпција на европските средства делумно се должи на војната во Украина, која предизвика проблеми во синџирите на снабдување и ги забави инфраструктурните проекти.

Според него, инструментот за закрепнување и отпорност придонел за раст на бруто-домашниот производ на ЕУ од околу 0,8 до 1 процент годишно во периодот од 2021 до 2026 година.

Затворањето на Ормутскиот теснец почнува сериозно да се одразува врз глобалниот градежен сектор, предизвикувајќи доцнења на градилиштата и значителен раст на цените на градежните материјали, предупредуваат компании и индустриски здруженија ширум светот.

Проблемите се поврзани со нарушеното снабдување со нафта и нафтени деривати од Блискиот Исток, бидејќи низ Ормутскиот теснец во нормални услови поминува околу една петтина од светската нафта. Поради кризата, се зголемуваат цените и недостигот на производи што се користат во градежништвото, како PVC цевки, изолациски материјали, бои, асфалт и пластични компоненти.

Градежниот сектор учествува со околу 13 проценти во глобалниот БДП, а компаниите предупредуваат дека не е проблем само поскапувањето, туку и доцнењето на испораките. Во многу случаи, недостигот на само еден материјал или дел може целосно да запре проект.

Јапонската компанија „Maeda Housing“ од Хирошима соопшти дека во последниот месец биле одложени околу една четвртина од нивните проекти, бидејќи добавувачите не можат да гарантираат рокови за испорака на PVC цевки, изолација и монтажни бањи.

Претседателот на компанијата, Масатоми Маеда, предупредил дека веќе се очекуваат доцнења на финалните исплати од два до три месеци, што може да предизвика сериозни проблеми со ликвидноста кај дел од компаниите.

Слични проблеми се појавуваат и во Индија, каде што големите инвеститори во недвижности веќе бележат зголемување на трошоците за изградба. Компанијата „Lodha Developers“ од Мумбаи соопшти дека трошоците пораснале за околу пет проценти од почетокот на конфликтот.

Во Австралија, кризата би можела да влијае и врз владиниот план за изградба на 1,2 милиони нови домови до 2029 година. Дел од инвеститорите предупредуваат дека цената за изградба на нова куќа може да се зголеми и до 50.000 австралиски долари.

Австралиската компанија „Reece“, најголем снабдувач на водоводна опрема во земјата, веќе најави поскапувања. Цените на полиетиленските цевки со висока густина ќе пораснат за 36 проценти, додека PVC цевките за станбени инсталации ќе поскапат за 28,5 проценти.

Притисокот се чувствува и во Европа. Во Обединетото Кралство, индексот на менаџери за набавка во градежниот сектор минатата недела го забележа најголемиот пад во последните пет месеци, додека трошоците за материјали достигнале највисоко ниво во последните три децении, со исклучок на периодот на пандемијата.

Од британската Construction Products Association предупредуваат дека дел од изведувачите веќе добиле најави за поскапувања од 10 до 30 проценти во следните три месеци, а се очекува и зголемување на бројот на компании што би можеле да банкротираат во текот на следната година.

Во Јапонија, некои компании веќе се соочуваат со екстремни поскапувања. Градежната компанија „Tomiso“ од Тојама соопшти дека цените на PVC материјалите во одредени случаи скокнале и до 70 проценти.

Извршниот директор на компанијата, Јошихиде Кимура, изјавил дека трошоците не можат лесно да се префрлат на купувачите, бидејќи тоа би значело повторно преговарање на станбените кредити, што дополнително создава неизвесност и ги одложува одлуките на клиентите.

Американските берзански индекси забележаа раст во петокот, откако извештајот за вработеноста во САД ги надмина очекувањата на аналитичарите, додека инвеститорите внимателно ја следеа и ситуацијата меѓу САД и Иран.

Индексот S&P 500 порасна за 0,84 проценти и тргувањето го заврши на 7.398,93 поени, додека Nasdaq Composite скокна за 1,71 процент на 26.247,08 поени. Двата индекса во текот на денот достигнаа нови историски максимуми и затворија на рекордни нивоа.

Dow Jones Industrial Average забележа минимален раст од 12,19 поени, односно 0,02 проценти, и достигна 49.609,16 поени.

Сите три главни американски индекси неделата ја завршија во позитивна територија, пред сè благодарение на силните резултати на технолошките компании.

Nasdaq на неделно ниво порасна за 4,5 проценти, додека S&P 500 зајакна за 2,3 проценти. За двата индекса ова е шеста последователна недела на раст, што е најдолга таква серија од 2024 година.

Dow Jones заостана со поскромен неделен раст од 0,2 проценти.

Дополнителен оптимизам на пазарите донесе и извештајот на американското Биро за статистика на трудот, според кој бројот на вработени надвор од земјоделскиот сектор во април се зголемил за 115.000, значително повеќе од очекуваните 55.000 нови работни места.

Стапката на невработеност останала стабилна на 4,3 проценти, во согласност со очекувањата на пазарот.

Во меѓувреме, инвеститорите продолжуваат внимателно да ја следат ситуацијата на Блискиот Исток и можните последици врз енергетските пазари.

Цените на нафтата благо пораснаа по размената на оган меѓу САД и Иран во Ормутскиот теснец. Терминските договори за американската WTI нафта пораснаа за 0,64 проценти и достигнаа 95,42 долари за барел.

Американската Централна команда соопшти дека американските сили „пресретнале неиспровоцирани ирански напади и одговориле со акции во самоодбрана“ додека три американски разурнувачи минувале низ Ормутскиот теснец.

Американскиот претседател Доналд Трамп на мрежата Truth Social објави дека американските разурнувачи не претрпеле штета, но дека „голема штета им е нанесена на иранските напаѓачи“.

Тој истовремено порача дека примирјето и понатаму е на сила, опишувајќи ги американските напади како „само благ удар“.

Пазарите и претходниот ден реагираа на изјавата на висок ирански функционер дека Иран нема да дозволи САД повторно отворање на Ормутскиот теснец преку „нереален план“, со порака дека Вашингтон нема да може да излезе од конфликтот без „плаќање репарации за причинетата штета“.