Цените на бензинот и дизелот во Европската унија достигнаа рекордни нивоа, а дополнителен притисок врз цените создаваат високите рафинериски маржи и нарушувањата во снабдувањето со енергенси.

Според податоците на Европската комисија, пондерираната просечна цена на бензинот во ЕУ на 14 септември изнесувала 2,063 евра за литар, додека дизелот достигнал 2,159 евра за литар. Тоа се највисоки нивоа откако Европската комисија ја води оваа статистика од 2005 година.

Со актуелните цени, за полнење резервоар од 50 литри во просек се потребни околу 103 евра за бензин и 108 евра за дизел.

Цените значително се разликуваат меѓу земјите членки. Бензинот бил најевтин на Малта, со цена од 1,34 евра за литар, а најскап во Данска – 2,56 евра. Кај дизелот, цените се движеле од 1,21 евро на Малта до 2,51 евро за литар во Финска.

Рафинериските маржи дополнително ги зголемуваат цените

Освен поскапувањето на суровата нафта, врз крајната цена на горивата силно влијаат и зголемените трошоци за преработка и рафинериските маржи.

Експерти на Европската централна банка за Euronews Business оценуваат дека маржите кај бензинот веќе го достигнале својот врв во август, додека кај дизелот највисокото ниво се очекува во октомври.

Според нивните проценки, во третата недела од септември рафинериските маржи учествувале со околу 0,41 евро по литар во малопродажната цена на дизелот во еврозоната, односно околу 19 проценти. Кај бензинот нивниот удел бил околу 0,17 евра за литар или осум проценти.

Од почетокот на 2026 година просечната цена на бензинот во ЕУ е зголемена за околу 29 проценти, а дизелот за речиси 40 проценти.

Нарушувањата во снабдувањето остануваат ризик

Растот на цените се поврзува и со нарушувањата на глобалните енергетски текови по ескалацијата на конфликтот на Блискиот Исток и проблемите во транспортот преку Ормускиот Теснец.

Во одреден период цената на референтната нафта Brent надминала 126 долари за барел, додека пред почетокот на кризата се движела околу 72 долари.

Дополнителен ризик за европскиот пазар претставуваат и проблемите во снабдувањето со сурова нафта. Според информациите објавени од Bloomberg, Saudi Aramco известила дел од европските рафинерии дека во октомври нема да добијат нафта според долгорочните договори поради нарушувања во транспортната инфраструктура.

ЕЦБ предупредува дека нови проблеми во снабдувањето со енергија би можеле да ги задржат цените на високо ниво подолг период.

Според проценките на експертите, позначително намалување на цените би зависело од стабилизирање на состојбата на Блискиот Исток, нормализирање на транспортот преку Ормускиот Теснец и обновување на нормалното работење на рафинериите.

Приносите на глобалните обврзници се намалија во четвртокот, откако американската централна банка ги зголеми каматните стапки и најави решителност во борбата со инфлацијата, што придонесе за смирување на пазарите.

Приносот на 10-годишните американски државни обврзници се намали за три базни поени, на 4,99 проценти, со што беше прекината осумдневната серија на раст. Намалување на приносите беше забележано и на други големи пазари.

Во текот на неделата, просечниот принос на државните обврзници во светот достигна највисоко ниво во последните 19 години, во услови на повисоки цени на нафтата и засилени инфлаторни очекувања.

Федералните резерви во средата ја зголемија каматната стапка за 0,25 процентни поени, а проекциите на официјалните претставници укажуваат на можност за уште едно зголемување до крајот на годината.

Инвеститорите воедно го насочија вниманието кон Банката на Јапонија, од која се очекува зголемување на референтната каматна стапка од 1 на 1,25 проценти.

Аналитичарите оценуваат дека идните сигнали од централните банки ќе бидат клучни за движењата на глобалниот пазар на обврзници, особено во услови на висока инфлација и зголемена пазарна нестабилност.

По повод Меѓународниот ден на еднаква плати, Алијансата за родова еднаквост (GEA) потсетува дека, и покрај законските гаранции за еднаква плата за еднаква работа, жените и понатаму заработуваат помалку од мажите. Но, родовиот јаз во платите не започнува на денот кога се исплаќа платата, тој започнува многу порано.

Разликата во заработувачката е видлива последица на невидливите нееднаквости што се акумулираат во текот на целиот работен век на жените. Таа започнува со изборот на професија, продолжува преку ограничените можности за напредување, недоволната застапеност на раководни позиции, поголемата грижа за семејството и домот, нееднаквиот пристап до финансии и претприемништво, а на крајот се рефлектира и во висината на платата, пензијата и економската сигурност.

Принципот на еднаква плата за еднаква работа е утврден уште со Договорот од Рим во 1957 година и претставува едно од основните начела на Европската Унија. Сепак, и покрај повеќе од шест децении законски гаранции и политики за еднаков третман, напредокот во намалувањето на родовиот јаз во платите останува бавен.

Според Меѓународната организација на трудот (ILO), жените на глобално ниво и понатаму заработуваат околу 20% помалку од мажите, додека најновите податоци на Евростат покажуваат дека родовиот јаз во платите во Европската Унија во 2024 година изнесува 11,1%. Иако во последните години се бележи постепено намалување на разликите, тие остануваат значајни, особено кај жените на повисоки позиции и во најпродуктивниот дел од работниот век.

Во Македонија, последните официјални податоци покажуваат дека родовиот јаз во платите изнесува околу 12%, а најголемите разлики се забележуваат кај лицата со високо образование и кај вработените на возраст од 45 до 49 години. Ова покажува дека високото образование и професионалното искуство сами по себе не се доволни за да обезбедат еднаква економска положба на жените (ДЗС, Мажите и жените, 2025).

Важно е да се нагласи дека родовиот јаз во платите не значи дека секоја жена добива пониска плата од својот машки колега за истото работно место. Тој претставува разлика во просечните заработувачки на сите жени и мажи на пазарот на трудот и е резултат на комбинација од повеќе фактори – хоризонтална и вертикална сегрегација, недоволна застапеност на жените на раководни позиции, почести прекини во кариерата поради семејни обврски, нееднаква распределба на неплатената грижа, но и директна и индиректна дискриминација.

Во текот на изминатата година, анализите на Алијансата за родова еднаквост покажаа дека овие нееднаквости не се ограничени само на платите. Анализата „Родовиот јаз во пристапот до кредити: состојба и предизвици во Северна Македонија“, изработена врз основа на податоци од Народната банка, покажа дека само 13,78% од корпоративните кредити по број и 7,83% по вредност се одобрени на компании во претежна сопственост на жени. Дополнително, анализите за политичката застапеност и лидерството укажуваат дека жените и понатаму се недоволно застапени на позициите каде што се носат најважните економски и политички одлуки (овде двете соопштенија за жените во политиката и корпоративно управувавње). Овие фактори директно влијаат врз нивните можности за професионален развој, повисоки приходи и економска независност.

Родовата еднаквост не е само прашање на човекови права, туку и на економски развој. Истражувањата покажуваат дека поголемото учество на жените на пазарот на трудот, еднаквиот пристап до лидерски позиции и подобриот пристап до финансии придонесуваат за повисока продуктивност, поголема конкурентност на компаниите и поодржлив економски раст.

„Ако сакаме да го намалиме родовиот јаз во платите, мора да престанеме да го гледаме само како прашање на плата. Тој е резултат на сите нееднаквости што жените ги доживуваат во текот на кариерата – од образованието и првото вработување, преку пристапот до финансии и можностите за напредување, до учеството во носењето одлуки. Еднаквата плата е последица на еднаквите можности, а не обратно“, истакнуваат од Алијансата за родова еднаквост.

Алијансата за родова еднаквост апелира до институциите, работодавачите и креаторите на политики да креираат мерки и политики што ќе обезбедат поголема транспарентност на платите, еднакви можности за напредување, поголема застапеност на жените на лидерски позиции, подобар пристап до финансии за жените претприемачи и редовно следење на родово разделените статистички податоци. Само преку системски пристап може да се создаде пазар на труд на кој еднаквата плата нема да биде исклучок, туку правило.

Инаку, Алијансата за родова еднаквост на работното место – GEA е иницијатива на
Асоцијацијата за е-трговија која е посветена на создавање инклузивна работна култура и
промовирање еднакви можности за сите. Алијансата се залага за три главни столба:
еднаква застапеност на мажи и жени на сите нивоа и позиции, еднаква плата за иста
работа и еднакви можности за напредок. Работата на GEA ја поддржуваат Eurolink, Casys, Сава Пензиско, и Halkbank како главни партнери, како и Филип Морис Тутунски Комбинат Прилеп, Пивара Скопје, А1 Македонија, IdeaLab, Евроинс Осигурување, и CosLoveMetics како партнери. Поддржувачи на Алијансата се и Сава Осигурување, Publicis Groupe, EOS Matrix, Avenga Academy, Furnit и Fashion Group.

Повеќе информации за активностите и можностите за приклучување кон Алијансата за
родова еднаквост на работното место се достапни на: https://genderequalityalliance.org.