С. Македонија официјално стана дел од Единствената област за плаќање во евра (СЕПА), што ќе донесе значајни промени во начинот на вршење на прекуграничните плаќања. Ова членство треба да го олесни испраќањето и примањето пари од странство, да ги намали трошоците за трансакции и да ја подобри брзината и сигурноста на плаќањата во евра.

Но, што значи ова за граѓаните и компаниите? Ќе се поедностави ли процесот на примање средства од странство? Ќе можеме ли полесно да плаќаме онлајн и да вршиме трансакции во евра? Какви измени ќе треба да воведат банките и дали ќе има промени во законската регулатива?

За овие прашања разговараме со г-ѓа Емилија Нацевска, вицегувернерка на Народната банка, која ќе ни објасни што можеме да очекуваме од примената на СЕПА и како ќе влијае ова на секојдневното финансиско работење во земјава. 

Банкарство: Што значи пристапувањето на Македонија во СЕПА? Како ќе ни го олесни ова секојдневниот живот и од кога точно ќе можеме да ги користиме новите погодности што ги носи СЕПА?

Емилија Нацевска: Со одобрувањето на барањето на нашата земја за членство во СЕПА од страна на Европскиот совет за плаќања, на 6 март 2025 година, се потврди дека националната правна рамка во платежната област, како и во останатите области тесно поврзани со плаќањата како што се банкарството, спречувањето перење пари и финансирањето тероризам и заштитата на личните податоци, е високо усогласена со правната рамка во овие области на Европската Унија. Хармонизираната правна рамка создаде правна сигурност и основа за прифаќање на домашните банки за извршување на плаќањата во евра со банките од останатите земји членки на СЕПА преку платните системи на ЕУ, иако земјата не е полноправна членка на ЕУ. Со тоа, банките ќе можат да ги извршуваат плаќањата во евра на граѓаните и на компаниите на брз и ефикасен начин со сите банки од областа на СЕПА, за разлика од сегашниот начин којшто е прилично долг и комплексен и се одвива преку поединечните кореспондентни аранжмани на банките со некои од европските банки. Поконкретно, плаќањата во евра кон која било земја во СЕПА преку платните системи за класичен трансфер на средствата ќе се извршуваат за неколку часа во текот на денот, а преку системите за инстант плаќањата ќе се извршуваат за помалку од 10 секунди, додека во моментов се извршуваат во рок од три и повеќе дена. Понатаму, за пренос на средствата ќе бидат потребни  само неопходните податоци за извршување на плаќањето, како што се називот и бројот на сметката на плаќачот и примачот, износот и основата за плаќањето, со што значително ќе се олесни иницирањето на плаќањата од граѓаните и компаниите во кои било време и место. Најпосле, плаќањата ќе станат поевтини имајќи предвид дека со пристапот до платните системи во СЕПА банките значително ќе ги намалат трошоците коишто произлегуваат од сегашните комплексни и скапи кореспондентни аранжмани. Пристапот до платните системи на СЕПА за банките од нашата земја и другите три нови земји членки (Албанија, Црна Гора и Молдавија) е овозможен од 5 октомври 2025 година од кога всушност граѓаните и компаниите и ќе може да ги почувствуваат погодностите од членството во СЕПА, односно побрзи, поедноставни и поевтини прекугранични плаќања во евра.  

Банкарство: Од аспект на интеграцијата со СЕПА, како ќе пристапат домашните банки до платните системи во СЕПА?

Емилија Нацевска: Со цел да се операционализира вклучувањето на нашите банки во СЕПА, секоја банка ќе треба да достави барање до Европскиот совет за плаќања за учество во платните системи во СЕПА. Притоа, банката ќе треба да прикаже дека ги исполнува условите и е подготвена од оперативен и технички аспект да прима и да испраќа пораки за извршување на плаќања во евра со банките во СЕПА. Во однос на оперативно-техничките услови, банката ќе треба да избере посредничка банка од Европската Унија којашто е директен учесник во платните системи во СЕПА преку која ќе ги извршува плаќањата. Исто така, банката ќе треба да го приспособи својот информациски систем заради примена на стандардот ИСО 20022 којшто се користи за размена на пораките за плаќања помеѓу учесниците во платните системи во СЕПА. Откако барањето ќе биде одобрено од страна на Европскиот совет за плаќања, банката ќе може да ги извршува плаќањата во евра побрзо и поефикасно имајќи предвид дека ќе има пристап до над три и пол илјади банки и други даватели на платежни услуги коишто се учесници во платните системи во СЕПА. На овој начин, банките ќе ги избегнат постојните кореспондентни аранжмани со што ќе ги намалат своите трошоци коишто понатаму ќе треба да бидат пренесени во група пониски надоместоци коишто ги наплатуваат од граѓаните и компаниите за извршување на плаќањата во евра.

Банкарство: Имаме голем број иселеници кои дел од своите заработени средства им ги испраќаат преку девизни дознаки на своите семејства во Македонија. Дали парите што ги испраќаат роднините од странство ќе пристигнуваат побрзо и со помали трошоци? Ќе има ли некакви ограничувања од аспект на дозволениот износ којшто ќе може да се префли врз основа на подарок?

Емилија Нацевска: Согласно претходно изнесеното, парите коишто нашите иселеници ги испраќаат до своите семејства во земјата ќе пристигнуваат побрзо бидејќи нашите банки ќе имаат пристап до платните системи во СЕПА и ќе може веднаш, во текот на истиот ден или најдоцна следниот работен ден, да им ги стават на располагање на граѓаните на нивните платежни сметки. Исто така, се очекува дека надоместоците коишто банките ги наплатуваат за приливите во евра ќе се намалат. Според процените на Светската банка, надоместоците за дознаките се проценуваат на околу 6,71 отсто од износот на трансакцијата, при што со влегувањето во СЕПА би се намалиле до глобалното целно ниво од 3 отсто, што ќе доведе до заштеда од половина милијарда евра на ниво на регионот на Западен Балкан. Ограничувања на износите, вклучително и врз основа на подарок, нема да има, освен во платните системи за инстант плаќањата преку кои може да се врши пренос на средства до 100 илјади евра. Меѓутоа, тоа не значи дека банките ќе ги пропуштаат сите трансакции и нема да применуваат одредени контролни процеси за нивно согледување од аспект на регулативните барања за спречување на перењето пари и финансирањето тероризам, како што тоа впрочем го прават и банките во останатите земји од СЕПА и светот. 

Банкарство: Во моментов, за да платиме одмор во Грција или школување во некоја европска земја неопходно е да приложиме сет документи со цел да ја потврдиме основата на ова плаќање. Најчесто се бара фактура или договор, во спротивно не може да се плати. Од друга страна, трошоците за овој тип плаќања се исклучително високи во моментов. Ќе можеме ли без проблем да плаќаме онлајн во странство или да префрламе пари на европски сметки преку ефикасен процес и без дополнителни трошоци?

Емилија Нацевска: Народната банка веќе го олесни преносот на парични средства кон странство преку измена на постоечката подзаконска регулатива којашто е во примена од јануари оваа година, со којашто понатаму не се бара приложување документи за тековните трансакции, како што е плаќањето одмор или школарина во странство. Со влезот на земјата во СЕПА, преносот на парични средства во евра дополнително ќе се поедностави и ќе се забрза, овозможувајќи им на граѓаните преку користење на своите мобилни апликации да ги извршуваат плаќањата во евра на лесен начин со внесување минимален сет податоци во платниот налог. Покрај ова, трошоците за пренос на паричните средства во евра ќе се намалат имајќи предвид дека во СЕПА првенствено се применува принципот на поделба на трошоците, односно плаќачот ги намирува трошоците кон сопствената банка, а примачот ги презема трошоците на неговата банка. Во моментов, многу често во преносот на паричните средства се вклучени повеќе странски кореспондентни банки коишто наплатуваат дополнителни трошоци, поради што тие паѓаат на товар на плаќачот и ги зголемуваат вкупните трошоци на плаќањето. Во иднина, овие дополнителни трошоци за плаќањата во евра во СЕПА ќе бидат отстранети.

Банкарство: Голем дел од нашите граѓани работат како хонорарни работници во странство и платата ја примаат на својата девизна сметка во Македонија за што плаќаат само персонален данок. Но, за приливот да се распореди е потребен документ како фактура или договор за да се потврди трансакцијата. Дали во иднина македонските граѓани ќе мора да ги носат овие документи во банка кога ќе добијат пари од странство или ова правило ќе се укине?

Емилија Нацевска: Покрај на страната на одливните плаќања, Народната банка веќе презема активности за олеснување на извршувањето и на приливните плаќања. Во таа смисла, се работи на приспособување на подзаконската регулатива со што ќе се овозможи приливите од странство да му се ставаат на располагање на платежната сметка на примачот веднаш, а најдоцна следниот работен ден, без приложување документи за причината на приливот кај најголемиот дел од приливите од странство, со исклучок на одредени приливи поврзани со капиталните трансакции за коишто се предвидени законски ограничувања до влезот на земјата во Европската Унија. 

Банкарство: Голем дел од мерките на претпазливост при девизни плаќања или девизни приливи произлегуваат од Законот за девизен платен промет. Дали и кога се планира спроведување на одредени промени во овој закон со цел да се приспособи на СЕПА и да се поедностави работењето со странски плаќања и какви промени ќе се воведат?

Емилија Нацевска: Измени на Законот за девизно работење беа направени во февруари оваа година, со кои меѓу другото се овозможува покрај банките, плаќања кон странство да даваат и други даватели на платежни услуги, како што се штедилниците, платежните институции и институциите за електронски пари. Со нивното вклучување на пазарот на платежни услуги се очекува дека ќе се засилат конкуренцијата и иновациите коишто би им овозможиле на граѓаните и на компаниите да ги користат придобивките од примената на најновите финтек-решенија во платежната сфера овозможувајќи им едноставни, брзи и евтини плаќања во земјата и странство. За таа цел, Народната банка во моментов ја приспособува подзаконската регулатива којашто произлегува од Законот за девизно работење и таа ќе го олесни дополнително извршувањето на прекуграничните плаќања. 

Банкарство: Какви придобивки ќе имаат компаниите од членството на Македонија во СЕПА? Ќе им се поедностави ли плаќањето кон странски добавувачи и наплатата од клиенти во Европа?

Емилија Нацевска: Компаниите исто така ќе ги почувствуваат придобивките имајќи предвид дека со влезот на земјата во СЕПА се обезбедува подобрен пристап до пазарот на Европската Унија. Со стандардизирани и рационализирани процеси на плаќање коишто подразбираат користење и поефикасни платежни услуги како што е директното задолжување, компаниите ќе можат да се вклучат во прекугранична трговија со поголема леснотија, поттикнувајќи го економскиот раст и регионалната интеграција. Анализата на Светската банка за трошоците за прекугранични плаќања во евра за микропретпријатијата, малите и средните претпријатија во Западен Балкан открива дека преносот на 5.000 евра од Европската Унија до земјите од Западен Балкан чини околу 12 пати повеќе отколку помеѓу земјите на Европската Унија. Ова е значителен јаз кај трошоците коишто сега паѓаат на товар на компаниите во земјата во споредба со трошоците на компаниите во Европската Унија, за кој очекуваме дека значително ќе се стесни со влезот во СЕПА. 

Банкарство: Рокови имаме и извесно е дека плаќањата преку СЕПА доаѓаат во Македонија. Дали банките ќе имаат задолжителна обврска да ги воведат овие услуги и во електронското/мобилното банкарство или Народната банка ќе дозволи да бидат достапни само на шалтер? Кои стандарди ќе мора да ги исполнат банките и што ќе бара Народната банка од нив?

Емилија Нацевска: Самата идеја за воспоставување на СЕПА во Европа е инспирирана од потребата за олеснување на електронското извршување на прекуграничните плаќања во евра помеѓу земјите од Европската Унија, Европската економска област и уште неколку други земји како што се Обединетото Кралство, Швајцарија, Андора, Ватикан, Монако и Сан Марино, а од неодамна и Албанија, Молдавија, Црна Гора и нашата земја. Оттука, банките ќе ги приспособат своите информациски системи со цел да им овозможат на граѓаните и компаниите олеснето електронско иницирање на прекуграничните плаќања во евра со користење на електронското и мобилното банкарство. Секако, банките ќе ги овозможат овие услуги и на шалтерите за клиентите коишто го претпочитаат овој начин на извршување на плаќањата, иако трендовите се во прилог на сѐ поголемо електронско извршување на плаќањата. 

Во однос на стандардите коишто треба да ги исполнат банките, првенствено ќе треба да го применат меѓународниот стандард ИСО 20022 којшто се користи за размена на пораки помеѓу учесниците во платните системи во СЕПА и којшто од ноември 2025 година станува задолжителен стандард којшто ќе го применува и глобалната мрежа за размена на пораки СВИФТ.

Банкарство: Македонија стана дел од СЕПА, но што ни претстои до целосното спроведување? Кои се следните чекори што треба да се преземат за граѓаните и компаниите да можат практично да ги користат придобивките од ова членство?

Емилија Нацевска: Заради навремена подготовка на банките, Народната банка во соработка со Светската банка, организира неколку работилници на кои присуствуваа експертски тимови од Европскиот совет за плаќања, Светската банка, Европската централна банка, како и други релевантни претставници од банкарската индустрија во Европската Унија. На овие работилници беа презентирани и детално објаснети релевантните прашања за практичното приклучување на нашите банки во платните системи во СЕПА. Во моментов, банките водат преговори со деловни банки од Европската Унија коишто веќе се директни учеснички во платните системи во СЕПА, за да ги поддржат процесите на плаќањата од и кон нашата земја. Истовремено, банките засилено работат на приспособување на нивните информациски системи во согласност со техничките барања на платните системи во СЕПА коишто го користат стандардот ИСО 20022 при извршувањето на плаќањата во евра. Банките треба да ја презентираат својата правна, оперативна и техничка подготвеност во барањето за пристап до платните системи во СЕПА, коешто секоја банка треба да го поднесе индивидуално до Европскиот совет за плаќања, најдоцна до 22 август 2025 година. Доколку банката ги исполнува предвидените правни, технички и оперативни услови, по оцена на Европскиот совет за плаќања, ќе ѝ биде овозможено да извршува плаќања во евра во СЕПА почнувајќи од 5 октомври 2025 година, кога Европскиот совет за плаќања, како што и официјално соопшти ќе го отвори прозорецот за приклучување на банките од нашата земја во СЕПА.

Преземањето на авторски содржини (текстови и фотографии) од оваа страница е строго забрането без претходно писмено одобрение и е предмет на условите наведени на следниот линк.