Буџетскиот дефицит на Северна Македонија достигна 39,7 милијарди денари за девет месеци, додека расходите растат значително побрзо од приходите. Но вистинското економско прашање не е само колку троши државата, туку какви резултати создава со тие средства. Капиталните инвестиции, ефикасноста на институциите и трошоците за задолжување стануваат клучни за долгорочната одржливост на јавните финансии.

Растот на расходите отвора прашање за квалитетот на трошењето

Јавните финансии на Северна Македонија влегуваат во последното тримесечје од 2026 година со зголемен притисок врз буџетската рамнотежа.

Според податоците за извршувањето на Буџетот, пренесени на 26 октомври, во првите девет месеци од годината се остварени приходи од 261,1 милијарда денари, додека расходите достигнале 300,7 милијарди денари.

Разликата меѓу приходите и расходите изнесува приближно 39,7 милијарди денари, односно околу 645 милиони евра.

Во споредба со истиот период минатата година, буџетските приходи пораснале за околу 7,1%, додека расходите се зголемиле за 10,4%.

Овие податоци укажуваат на побрзо зголемување на државната потрошувачка во однос на приливите во Буџетот.

Сепак, растот на расходите сам по себе не значи дека јавните средства се користат неефикасно.

Државната потрошувачка опфаќа различни економски категории, од плати, пензии и социјални трансфери до инфраструктурни проекти, опрема и други капитални вложувања.

Секоја од нив има различна функција и различни последици за економијата.

Затоа најважното прашање не е само колку пари се потрошени, туку и дали тие средства придонесуваат за подобри јавни услуги, поголема продуктивност и одржлив економски раст.

Зошто структурата на Буџетот е поважна од неговата големина?

При анализирањето на јавната потрошувачка неопходно е да се направи разлика меѓу тековните и капиталните расходи.

Тековните расходи овозможуваат секојдневно функционирање на јавниот сектор.

Тие опфаќаат плати, социјални права, пензии, набавка на стоки и услуги, трансфери и други законски обврски.

Капиталните расходи, пак, се поврзани со создавање или набавка на долгорочни средства, како патишта, училишта, болници, водоводи, опрема и друга јавна инфраструктура.

Оваа разлика има важно економско значење.

Добро испланираните капитални инвестиции можат да ја подобрат продуктивноста на економијата и да создадат придобивки што траат со години.

На пример, подобрата транспортна инфраструктура може да ги намали логистичките трошоци на компаниите.

Инвестициите во образованието и здравството можат да придонесат за подобрување на човечкиот капитал и квалитетот на јавните услуги.

Но не секој капитален проект автоматски носи позитивен економски резултат.

Неговата оправданост зависи од реалните потреби, квалитетот на подготовката, трошоците за изградба и одржување и очекуваните придобивки.

Истовремено, не треба да се потценува значењето на тековните расходи. Финансирањето на наставници, лекари и основни јавни услуги исто така може да создава долгорочна економска вредност.

Затоа вистинската оценка на јавната потрошувачка бара анализа на нејзините резултати, а не едноставно делење на расходите на добри и лоши.

Капиталните инвестиции остануваат важен тест за институциите

За 2026 година, првично усвоениот Буџет предвидуваше капитални инвестиции од приближно 40,1 милијарда денари.

Средствата беа наменети за инфраструктурни, енергетски и други развојни проекти.

Но планирањето средства не значи дека тие автоматски ќе бидат искористени.

Реализацијата на капиталните расходи зависи од подготовката на проектите, тендерските постапки, склучувањето договори, техничката документација и изведувањето на работите.

Според јавно достапниот преглед на платформата на Министерството за финансии за капиталните расходи, заклучно со 31 август 2026 година биле реализирани околу 366,8 милиони евра, или 49,23% од износот прикажан како планиран на платформата.

Овој показател отвора прашање за динамиката на реализацијата во преостанатиот дел од годината.

Сепак, од податокот за август не може автоматски да се заклучи колкава ќе биде конечната годишна реализација.

Капиталните расходи често имаат нерамномерна динамика, а дел од исплатите можат да бидат концентрирани во последните месеци од годината.

За целосна проценка е неопходно да се анализираат и септемвриските и подоцнежните податоци, како и евентуалните промени во буџетските планови.

Потребна е и проверка дали прикажаните износи се однесуваат на ист опфат и иста верзија на буџетот.

Сепак, ова не го намалува значењето на клучното прашање: дали институциите успеваат навремено да ги претворат планираните средства во реални проекти и јавни услуги?

Зад секоја нереализирана инвестиција може да стои економски трошок

Кога капиталните проекти се одложуваат, последиците можат да бидат пошироки од самото неискористување на буџетските средства.

Компаниите што очекуваат реализација на инфраструктурни проекти можат да се соочат со неизвесност во планирањето.

Граѓаните можат подолго да чекаат подобрување на јавните услуги.

Постојната инфраструктура може да продолжи да создава високи трошоци за транспорт, одржување или снабдување.

Но одложувањето не е секогаш негативно.

Ако одреден проект не е доволно подготвен или има сериозни недостатоци, неговото привремено запирање може да спречи нерационално трошење јавни средства.

Затоа брзината на реализацијата не смее да биде единствениот критериум за успешност.

Подеднакво важни се квалитетот на изведбата, транспарентноста на постапките и оправданоста на трошоците.

Добрата јавна инвестиција не е само проект што е завршен во рок, туку проект што создава мерлива економска или општествена вредност.

Дефицитот не е автоматски проблем, но неговото финансирање има цена

Буџетскиот дефицит настанува кога јавните расходи ги надминуваат расположливите приходи во определен период.

Во одредени околности, дефицитното финансирање може да биде економски оправдано.

Државата може да се задолжува за реализација на важни инфраструктурни проекти, стабилизирање на економијата или финансирање неопходни јавни потреби.

Но секое дополнително задолжување создава идни финансиски обврски.

Тие вклучуваат отплата на главницата и плаќање камати, во зависност од условите на финансирањето.

Колку повисоки се трошоците за задолжување, толку поголем дел од идните јавни приходи може да биде потребен за сервисирање на долгот.

Тоа потенцијално го намалува просторот за нови инвестиции и јавни програми.

Затоа одржливоста на дефицитот не може да се проценува само преку неговиот апсолутен износ.

Потребно е да се анализираат односот кон БДП, динамиката на јавниот долг, каматните трошоци, роковите за отплата и економскиот раст.

Особено важно е дали задолжувањето финансира активности што ќе ја подобрат идната способност на економијата да создава приходи.

Како јавната потрошувачка влијае врз банките?

Фискалната политика е значајна и за банкарскиот сектор.

Државните хартии од вредност претставуваат еден од инструментите преку кои финансиските институции можат да ги пласираат своите средства.

Кога државата има поголеми потреби за финансирање, може да се зголеми и нејзината активност на пазарот на државни обврзници и записи.

Но тоа не значи дека секое зголемување на буџетскиот дефицит автоматски ќе предизвика раст на каматните стапки или намалување на кредитирањето на компаниите.

Ефектот зависи од условите на финансиските пазари, ликвидноста на банките, побарувачката за кредити и структурата на државното финансирање.

За домашните банки, важна е рамнотежата меѓу инвестирањето во државни хартии од вредност, кредитирањето на приватниот сектор и управувањето со ликвидноста.

За компаниите, стабилните јавни финансии можат да придонесат за попредвидлива деловна средина.

Но за прецизна анализа на влијанието на буџетскиот дефицит врз банкарското кредитирање потребни се дополнителни податоци за државните емисии, банкарските портфолија и каматните стапки.

Колку е реална планираната фискална консолидација?

Во првично усвоениот Буџет за 2026 година беше предвиден дефицит од околу 39,2 милијарди денари, односно 3,5% од планираниот БДП.

Но според најновите информации, буџетскиот дефицит во првите девет месеци достигнал околу 39,7 милијарди денари.

Тоа значи дека деветмесечниот минус номинално го надминува износот предвиден во првичниот годишен план.

Сепак, оваа споредба бара важна методолошка претпазливост.

Првичниот Буџет не мора да биде идентичен со последната важечка буџетска рамка, особено доколку во меѓувреме се направени ребаланси или други законски измени.

Дополнително, деветмесечниот резултат не ја определува конечната годишна состојба.

Во последното тримесечје можат да се променат и наплатата на приходите и динамиката на расходите.

Затоа не може да се заклучи дека годишната фискална цел веќе е промашена без увид во последната важечка буџетска проекција.

Но бројките отвораат оправдано прашање за реалноста на фискалните очекувања и потребните мерки до крајот на годината.

Клучно ќе биде дали расходите ќе продолжат да растат побрзо од приходите и каква ќе биде структурата на преостанатата јавна потрошувачка.

Што треба да се следи во последните месеци од годината?

За да се добие целосна слика за јавните финансии, неопходно е паралелно да се следат неколку показатели.

Првиот е реализацијата на буџетските приходи, особено нивната динамика во однос на економската активност.

Вториот е структурата на расходите и разликата меѓу тековните обврски и капиталните вложувања.

Третиот е извршувањето на капиталните проекти, не само според исплатените средства, туку и според физичката реализација и резултатите.

Четвртиот е финансирањето на дефицитот и неговото влијание врз јавниот долг и идните каматни расходи.

Петтиот е квалитетот на буџетското планирање, односно усогласеноста меѓу поставените цели и реалните институционални капацитети.

Овие показатели се меѓусебно поврзани.

На пример, високата реализација на капиталните расходи може да биде позитивна, но само доколку проектите се економски оправдани и финансиски одржливи.

Од друга страна, намалувањето на дефицитот може да биде позитивно за јавните финансии, но неговото економско значење зависи и од тоа кои расходи се намалени.

Затоа фискалната дисциплина не треба да се оценува само преку краткорочно намалување на буџетскиот минус.

Заклучок: На Македонија ѝ треба повеќе вредност од секој потрошен денар

Најновите податоци за буџетското извршување покажуваат дека Македонија се соочува со предизвик да ја усогласи динамиката на јавните приходи и расходи.

Но поширокото прашање за економскиот развој оди подалеку од годишниот дефицит.

За одржлив раст е важно јавните средства да се користат на начин што ја подобрува продуктивноста, ја зајакнува инфраструктурата и создава подобри услови за граѓаните и компаниите.

Тоа бара реално планирање, навремена подготовка на инвестициите, транспарентни постапки и следење на постигнатите резултати.

Во исто време, јавниот долг мора да остане управуван така што идните финансиски обврски нема прекумерно да го ограничат просторот за развојни политики.

Главниот предизвик за Македонија не е само да го намали буџетскиот дефицит, туку да обезбеди јавната потрошувачка да создава доволно долгорочна економска вредност за да ги оправда трошоците и преземените финансиски обврски.

Токму тоа ќе биде најважниот тест за квалитетот на фискалната политика во последните месеци од 2026 година.

Банкарската стабилност не се мери само преку профитот, капиталот и ликвидноста. Подеднакво важна е способноста на институциите да реагираат кога некоја банка ќе се соочи со сериозни проблеми. Новите активности на европските регулатори и централните банки во регионот отвораат важни прашања за заштитата на штедачите, управувањето со кризите и отпорноста на финансискиот систем.

Банкарската стабилност се проверува пред да започне кризата

Банкарските системи најчесто се оценуваат преку финансиски показатели: капитална адекватност, ликвидност, профитабилност и квалитет на кредитното портфолио.

Овие индикатори се неопходни за разбирање на финансиската состојба на банките.

Но постои уште еден важен аспект на стабилноста што поретко го привлекува вниманието на јавноста: подготвеноста на институциите да реагираат доколку некоја банка западне во сериозни финансиски тешкотии.

Токму ова прашање беше во фокусот на активноста што Централната банка на Црна Гора ја спроведе во соработка со Светската банка.

На 23 октомври 2026 година, црногорската централна банка објави дека организирала симулација на санација на фиктивна кредитна институција.

Во активноста учествувале околу 50 претставници на институции одговорни за различни сегменти на финансискиот систем.

Симулацијата имала цел да провери колку брзо и ефикасно институциите можат да разменуваат информации, да подготвуваат одлуки и да дејствуваат координирано во услови на временски притисок.

Ова е важен пример за превентивно управување со финансиските ризици.

Наместо институциите да ги тестираат своите процедури дури кога ќе се појави вистински проблем, тие можат однапред да ги идентификуваат слабостите и да ги подобрат механизмите за реагирање.

Зошто банкарските кризи бараат координација?

Кога една банка се соочува со сериозни финансиски проблеми, последиците не мора да бидат ограничени само на нејзините акционери.

Проблемите можат да влијаат врз депонентите, кредитокорисниците, компаниите што извршуваат плаќања и другите финансиски институции.

Затоа управувањето со банкарските кризи не е задача само на една институција.

Во зависност од националната регулатива, во процесот можат да бидат вклучени централната банка, органите надлежни за санација, фондовите за гарантирање депозити, министерството за финансии и други регулаторни тела.

Клучно прашање е како овие институции ги распределуваат одговорностите.

На пример, доколку постои ризик од сериозно нарушување на работењето на една банка, потребно е навремено да се процени нејзината финансиска состојба.

Истовремено, мора да се разгледаат можните последици за депонентите и за поширокиот финансиски систем.

Одлуките треба да се донесуваат врз основа на проверени информации, јасни законски овластувања и однапред дефинирани процедури.

Недоволната координација може да го забави реагирањето.

Поради тоа, симулациите се корисна алатка за институционална подготовка.

Сепак, успешно спроведена симулација не е гаранција дека сите идни кризни ситуации ќе бидат решени без проблеми.

Реалните финансиски кризи можат да содржат непредвидливи фактори, вклучително и нагли промени во однесувањето на депонентите или нарушувања на финансиските пазари.

Заштитата на депозитите е основа на довербата

Една од најважните функции на финансиската заштитна мрежа е обезбедувањето доверба кај штедачите.

Граѓаните што ги чуваат своите средства во банка очекуваат дека финансискиот систем располага со механизми за заштита во случај на сериозни проблеми.

Системите за гарантирање депозити имаат важна улога во исполнувањето на ова очекување.

Но нивната ефикасност не зависи само од тоа колкав износ на депозити е законски заштитен.

Подеднакво важни се достапноста на средствата, квалитетот на податоците за депонентите и оперативната способност за навремено спроведување на исплатите.

Ова е една од причините поради кои Европската банкарска агенција работи на дополнително усогласување на правилата за заштита на депозитите.

Во јули 2026 година агенцијата започна четири јавни консултации за предложени регулаторни стандарди.

Објавениот рок за доставување коментари истече на 23 октомври.

Предлозите се однесуваат на повеќе важни области, меѓу кои информирањето на депонентите, размената на податоци и управувањето со средствата на системите за гарантирање депозити.

Ова покажува дека европските регулатори не се фокусираат само на формалното постоење на гаранциските механизми.

Внимание се посветува и на нивната практична функционалност.

За депонентите, навремената и точна информација е особено важна во услови на неизвесност.

Ликвидноста на гаранциските фондови е критична

Средствата на системите за гарантирање депозити мора да бидат управувани на начин што овозможува нивно користење кога ќе се појави потреба.

Тоа отвора важни прашања за ликвидноста, сигурноста и диверзификацијата на инвестициите.

Ако средствата се вложени во инструменти што тешко можат брзо да се претворат во готовина, може да се појави оперативен проблем во момент кога е потребна итна исплата.

Од друга страна, целосното избегнување на инвестиции може да има сопствени финансиски трошоци.

Затоа управувањето со средствата бара внимателна рамнотежа меѓу сигурноста, ликвидноста и приносот.

Европската банкарска агенција во предложените насоки посветува внимание токму на овие аспекти.

Целта е фондовите да можат навремено да ги мобилизираат расположливите средства за исполнување на своите законски обврски.

Ова е значајно и за финансиската стабилност.

Доколку депонентите имаат доверба дека заштитните механизми можат ефикасно да функционираат, тоа може да придонесе за ограничување на паничните реакции.

Сепак, ниту еден гаранциски систем не може да се оценува само според големината на расположливите средства.

Потребно е да се разгледаат и структурата на банкарскиот систем, обемот на покриените депозити, законските правила и можностите за дополнително финансирање.

Дигиталните ризици стануваат дел од финансиската стабилност

Современите банки функционираат преку сложени дигитални системи.

Електронското банкарство, платежните услуги, обработката на податоци и комуникацијата со клиентите зависат од технолошка инфраструктура.

Поради тоа, финансиската стабилност повеќе не може да се разгледува одвоено од сајбер-безбедноста.

Настанот со веб-страницата на Европската банкарска агенција од 21 октомври е пример за важноста на превентивното управување со технолошките ризици.

По предупредување за критични софтверски слабости, агенцијата превентивно ја исклучила својата веб-страница додека се применувале неопходните безбедносни ажурирања.

Ова не е доказ за успешен сајбер-напад.

Но покажува дека дури и институциите што го надгледуваат финансискиот сектор мора постојано да ја проверуваат сопствената технолошка инфраструктура.

За комерцијалните банки, ваквите ризици можат да бидат уште посложени.

Прекин на одредени дигитални услуги може да влијае врз пристапот на клиентите до информации и финансиски трансакции.

Затоа плановите за непрекинато работење, резервните системи и процедурите за справување со инциденти се важен дел од оперативната отпорност.

Посебно внимание заслужуваат и надворешните технолошки добавувачи.

Кога повеќе финансиски институции користат исти технолошки услуги, проблем кај еден добавувач може да создаде поширок оперативен ризик.

Ова не значи дека секоја заедничка технологија е опасна, туку дека концентрацијата на технолошките зависности треба внимателно да се проценува.

Банкарскиот сектор мора да биде подготвен за повеќе видови ризици

Традиционалните банкарски ризици најчесто се поврзуваат со кредитите, ликвидноста и движењето на каматните стапки.

Но современата финансиска стабилност опфаќа многу поширок спектар на предизвици.

Банката може да има солидна капитална позиција, а сепак да се соочи со сериозен оперативен проблем.

Може да располага со доволна ликвидност, но да има слабости во управувањето со податоците.

Може да остварува добивка, но истовремено да биде изложена на концентрација на кредитен ризик во одредени економски дејности.

Затоа целосната проценка на банкарската отпорност мора да опфати повеќе меѓусебно поврзани области.

Особено е важно финансиските институции да можат да ги препознаат ризиците навреме.

Превентивните механизми можат да бидат поефикасни и помалку скапи од мерките што се преземаат откако проблемот веќе ќе се продлабочи.

Симулацијата во Црна Гора е пример за тестирање на институционалната подготвеност.

Европските консултации за гарантирањето на депозитите претставуваат пример за унапредување на регулаторната рамка.

А превентивните сајбер-мерки на ЕБА покажуваат дека оперативната безбедност е неопходен дел од работењето на финансиските институции.

Станува збор за три различни активности, но сите се поврзани со истата поширока цел: намалување на последиците од потенцијални нарушувања.

Што може да научи Македонија?

За Македонија, регионалните и европските искуства се важни при оценувањето на сопствената институционална подготвеност.

Домашниот банкарски сектор функционира во специфична економска и регулаторна средина.

Затоа не би било правилно европските модели механички да се пренесуваат без анализа на националните околности.

Сепак, постојат неколку универзални принципи што заслужуваат внимание.

Првиот е јасна распределба на институционалните одговорности.

Во кризни ситуации, времето е важен фактор.

Институциите треба однапред да знаат кои информации се потребни, кој е надлежен за нивната обработка и како се донесуваат одлуките.

Вториот принцип е навремена комуникација со јавноста.

Недоволните или нејасни информации можат да ја зголемат неизвесноста.

Третиот е оперативната подготвеност.

Законските процедури имаат вистинска вредност кога институциите располагаат со капацитети за нивно спроведување.

Четвртиот принцип е редовното тестирање на системите.

Тоа може да вклучува симулации на банкарски кризи, проверки на технолошката инфраструктура и тестирање на механизмите за размена на податоци.

Овие принципи се релевантни за финансиските регулатори, но и за самите банки.

Сепак, од достапните извори во оваа анализа не може да се утврди дали, колку често и со какви резултати се спроведуваат споредливи симулации во Македонија.

За таква оценка се потребни дополнителни официјални информации од надлежните домашни институции.

Довербата е финансиски ресурс

Банкарството во голема мера се темели на доверба.

Депонентите им ги доверуваат своите средства на банките, кредитокорисниците склучуваат долгорочни финансиски договори, а компаниите зависат од стабилното функционирање на платежните системи.

Оваа доверба не може да се одржува само преку позитивни финансиски резултати.

Потребни се транспарентност, ефикасен надзор, соодветна заштита на клиентите и подготвеност за справување со неочекувани настани.

Во таа смисла, превентивните активности имаат вредност дури и кога не постои непосредна криза.

Тие можат да помогнат во идентификувањето слабости што во нормални услови остануваат незабележани.

Но истовремено е важно институционалната подготвеност да не се претставува како гаранција дека финансискиот систем никогаш нема да се соочи со проблеми.

Целта на доброто управување со ризиците не е целосно елиминирање на неизвесноста.

Целта е намалување на веројатноста за сериозни нарушувања и ограничување на нивните последици.

Стабилноста се гради пред кризата

Најновите активности на европските регулатори и централните банки во регионот покажуваат дека финансиската стабилност останува континуиран институционален приоритет.

Црна Гора ја тестира подготвеноста за постапување при банкарска криза.

Европската банкарска агенција работи на дополнително усогласување на механизмите за заштита на депозитите.

Истовремено, сајбер-безбедноста станува сè поважен дел од оперативната отпорност на финансиските институции.

За Македонија, овие случувања претставуваат можност за споредување на институционалните практики и идентификување области што заслужуваат дополнителна анализа.

Најважната порака е дека стабилен банкарски систем не е само оној што успешно работи во нормални услови, туку и оној што располага со јасни, проверени и функционални механизми за постапување кога условите ќе се влошат.

Македонскиот финансиски систем располага со значителни акумулирани средства во банкарските депозити, пензиските и инвестициските фондови, но домашниот пазар на капитал продолжува да се соочува со ограничена ликвидност и релативно мал број активни трансакции. Последните официјални податоци покажуваат дека банкарските депозити достигнале 677,06 милијарди денари, пензиските фондови управуваат со приближно 223 милијарди денари, додека нето-вредноста на средствата во отворените инвестициски фондови на крајот од септември изнесувала 37,4 милијарди денари.

Овие три показатели ја откриваат големината на различните сегменти на домашниот финансиски систем, но истовремено отвораат важно прашање за начинот на кој акумулираниот капитал се инвестира и за улогата што Македонската берза може да ја има во финансирањето на компаниите. Иако износите во овие три категории аритметички надминуваат 937 милијарди денари, нивниот збир не треба да се толкува како единствена вредност на расположливи средства, поради можните меѓусебни вложувања и различната економска природа на финансиските инструменти.

Банкарските депозити остануваат најголемиот сегмент на финансиското штедење

Според податоците на Македонската банкарска асоцијација, вкупните депозити во банкарскиот систем на крајот од јуни 2026 година изнесувале 677,06 милијарди денари. Од оваа сума, депозитите на домаќинствата достигнале 454,99 милијарди денари, додека депозитите на правните лица изнесувале 190,39 милијарди денари. Преостанатиот дел се однесува на други депозитни категории опфатени со статистиката.

Овие показатели потврдуваат дека банкарскиот систем останува главниот канал преку кој граѓаните и компаниите ги чуваат своите ликвидни финансиски средства. Депозитите имаат важна улога во стабилноста на банките, бидејќи претставуваат значаен извор за финансирање на кредитната активност, но истовремено покажуваат дека голем дел од финансиските средства се концентрирани во традиционални банкарски производи.

Банкарското штедење и инвестирањето во фондови, сепак, имаат различни карактеристики во однос на ризикот, ликвидноста, очекуваниот принос и заштитата на средствата. Поради тоа, големината на депозитната база сама по себе не значи дека постои значителен износ што може непосредно да биде насочен кон акции или други инструменти на пазарот на капитал.

Пензиските фондови управуваат со дополнителни 223 милијарди денари

Паралелно со банкарскиот систем, капитално финансираното пензиско осигурување прерасна во значаен институционален инвеститор. Според показателите на МАПАС, задолжителните пензиски фондови на 8 октомври 2026 година располагале со 217,61 милијарди денари нето-средства, додека доброволните фондови управувале со дополнителни 5,39 милијарди денари.

Вкупната вредност на средствата во двата столба изнесува приближно 223 милијарди денари, што претставува околу една третина од вредноста на банкарските депозити прикажани во последниот квартален преглед.

За разлика од банкарските депозити, средствата во пензиските фондови се наменети за долгорочно пензиско штедење и се инвестираат според законски дефинирани ограничувања, инвестициски политики и правила за диверзификација.

Нивните портфолија можат да вклучуваат државни хартии од вредност, банкарски инструменти, акции, обврзници и други дозволени вложувања, но законските ограничувања и потребата од управување со ризиците значат дека овие средства не можат автоматски да се пренасочат кон домашната берза.

Инвестициските фондови управуваат со 37,4 милијарди денари

Посебно внимание заслужува и третиот сегмент на домашниот финансиски систем, односно отворените инвестициски фондови. Според најновиот месечен извештај на Комисијата за надзор на пазарот на капитал, објавен на 15 октомври 2026 година, нето-вредноста на средствата во отворените инвестициски фондови на крајот од септември изнесувала 37,4 милијарди денари, односно приближно 608,3 милиони евра.

Во споредба со крајот на август, средствата забележале месечно зголемување од 1,41%, што покажува продолжување на позитивната динамика во овој сегмент на пазарот.

Септемвриските податоци покажуваат дека вкупните приливи во отворените инвестициски фондови изнесувале 3,13 милијарди денари, додека одливите достигнале 2,33 милијарди денари. Разликата меѓу приливите и одливите била позитивна и изнесувала приближно 799 милиони денари, односно околу 13 милиони евра.

Ова е важен показател за активноста на инвеститорите, бидејќи позитивниот нето-прилив покажува дека во септември во отворените фондови биле уплатени повеќе средства отколку што биле повлечени. Сепак, промената на вкупната нето-вредност зависи и од движењето на вредноста на инвестициите, а не само од уплатите и исплатите.

Во споредба со банкарските депозити, средствата на отворените инвестициски фондови претставуваат приближно 5,5%, додека во однос на пензиските средства нивната вредност изнесува околу 16,8%. Иако инвестициските фондови се значително помали од другите два сегмента, нивната улога е важна поради можноста граѓаните и компаниите да инвестираат во различни категории финансиски инструменти.

Инвестициските фондови можат да вложуваат во домашни и странски акции, обврзници, депозити и други дозволени инструменти, во согласност со нивната инвестициска политика и регулаторните ограничувања. Оттука, нивниот раст не значи дека истиот износ директно се вложува во македонски компании или на Македонската берза, бидејќи значителен дел од вложувањата може да биде насочен кон странските финансиски пазари.

Берзата со промет од само 2,8 милиони денари во петокот

Додека банкарските депозити, пензиските и инвестициските фондови управуваат со средства што се мерат во милијарди денари, последната трговска сесија на Македонската берза заврши со вкупен промет од 2,80 милиони денари, реализиран преку 31 трансакција.

На 16 октомври главниот индекс МБИ10 се намали за 0,55% и заврши на 9.006,70 поени. Во истиот ден, пет акции забележаа негативна дневна промена, две останаа непроменети, а ниту една не регистрираше раст.

За споредба, на 15 октомври вкупниот берзански промет изнесуваше 11,41 милиони денари, реализиран преку 63 трансакции. Тоа значи дека во петокот прометот бил приближно 75,4% понизок од претходната трговска сесија, додека бројот на трансакции се намалил за околу половина.

Ваквите дневни промени не се доволни за да се утврди долгорочен тренд, но покажуваат колку активноста на релативно мал пазар може да варира од една до друга сесија.

Големината на пазарот не значи и висока ликвидност

Според податоците на Македонската берза, пазарната капитализација на котираните акции на 16 октомври изнесувала приближно 313,20 милијарди денари.

Овој показател ја претставува пазарната вредност на котираните акции, но не кажува колкав дел од нив реално е достапен за активно тргување. За инвеститорите, ликвидноста зависи и од бројот на акции во слободен промет, бројот на активни инвеститори, концентрацијата на сопственоста и длабочината на понудата и побарувачката.

На последната трговска сесија најголем промет беше остварен со акциите на Комерцијална банка, во износ од 995.769 денари. Следуваа Алкалоид со 699.397 денари и Македонски Телеком со 559.995 денари.

Овие три компании заедно учествуваа со приближно 80,4% од вкупниот дневен промет. Високата концентрација покажува дека активноста на берзата во значителна мера зависи од ограничен број ликвидни издавачи, додека кај останатите компании тргувањето може да биде повремено или многу ограничено.

Дополнително, средствата што ги управуваат инвестициските фондови не треба да се споредуваат директно со дневниот берзански промет како да станува збор за две исти категории. Едниот показател ја мери вредноста на инвестициските портфолија во одреден момент, додека другиот ја покажува вредноста на реализираните трансакции во еден ден.

Може ли инвестициските фондови да придонесат за поголема ликвидност?

Растот на инвестициските фондови претставува можност за понатамошен развој на пазарот на капитал, но неговото влијание ќе зависи од структурата на вложувањата.

Домашните фондови имаат различни инвестициски политики, при што дел од нив се насочени кон парични инструменти и депозити, други кон обврзници, а трети кон акции и меѓународни финансиски пазари. Поради тоа, зголемувањето на средствата во фондовите не значи дека сите нови вложувања ќе завршат на Македонската берза.

За посилно поврзување на домашните инвестициски фондови со македонската економија, потребно е да постои доволна понуда на квалитетни и ликвидни финансиски инструменти, вклучувајќи акции и корпоративни обврзници што ги исполнуваат барањата на институционалните инвеститори.

Истовремено, новата законска рамка за финансиски инструменти, чија примена започна на 1 октомври 2026 година, може да придонесе за унапредување на транспарентноста и инвестициската инфраструктура. Сепак, регулаторните промени сами по себе не гарантираат раст на прометот доколку не бидат придружени со нови емисии и поголемо учество на инвеститорите.

Банкарското кредитирање и пазарот на капитал не треба да бидат конкуренти

Во македонската економија банките имаат доминантна улога во финансирањето на компаниите. На крајот од јуни 2026 година вкупните кредити на банкарскиот систем изнесувале 592,19 милијарди денари, од кои 293,77 милијарди денари биле пласирани кон правните лица.

Развиениот пазар на капитал би можел да обезбеди дополнителни извори на финансирање преку акции и корпоративни обврзници, особено за компании со долгорочни инвестициски планови.

Во овој процес инвестициските фондови можат да имаат значајна улога како професионални инвеститори, доколку постојат соодветни инструменти и пазарна ликвидност. Нивниот развој не би значел намалување на значењето на банките, туку создавање поширок финансиски систем во кој граѓаните и компаниите имаат поголем избор.

Заклучок

Македонија располага со значителна финансиска база, распределена меѓу банкарски депозити, пензиски фондови и инвестициски фондови. Најновиот податок дека отворените инвестициски фондови управуваат со 37,4 милијарди денари дополнително покажува дека домашниот пазар на управувани инвестиции има значајна големина и продолжува да привлекува средства.

Сепак, присуството на големи финансиски портфолија не значи дека капиталот автоматски ќе се насочи кон домашната берза. Вистинскиот предизвик е создавање пазар со повеќе квалитетни издавачи, ликвидни акции, корпоративни обврзници и доверба кај инвеститорите.

Долгорочниот развој ќе зависи од можноста банките, пензиските и инвестициските фондови и пазарот на капитал да функционираат како комплементарни делови на финансискиот систем, наместо како одвоени сегменти со ограничена меѓусебна поврзаност.

Редакција Банкарство