Затворањето на Ормутскиот теснец и наглиот раст на глобалните цени на нафтата донесоа значителни финансиски придобивки за Иран, Оман и Саудиска Арабија, додека други земји без алтернативни транспортни рути претрпеа милијардски загуби, покажува анализа на „Ројтерс“.

Иран практично го затвори теснецот, преку кој поминува околу една петтина од светските текови на нафта и течен природен гас, по американските и израелските воздушни напади врз земјата кон крајот на февруари, што доведе до ескалација на конфликтот. Подоцна, Техеран соопшти дека ќе дозволи премин за бродови кои не се поврзани со САД или Израел.

Иако дел од танкерите успеаја да поминат, енергетските пазари претрпеа сериозен шок. Меѓународната цена на суровата нафта во март порасна за 60 проценти, што претставува рекорден месечен раст.

Американскиот претседател Доналд Трамп се закани дека животот ќе им го направи „пекол“ на Техеран доколку не се постигне договор за повторно нормализирање на сообраќајот низ теснецот. Иран, пак, преку Пакистан достави одговор на американскиот предлог, одбивајќи привремен прекин на огнот и барајќи трајно решение, вклучително и укинување на санкциите.

Додека голем дел од светот се соочува со инфлација и економски последици од растот на цените на енергијата, ефектите врз блискоисточните производители зависат од нивната географска позиција. Иако Иран го контролира теснецот, Оман, Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати имаат можност да го заобиколат преку нафтоводи и алтернативни пристаништа.

Наспроти тоа, извозот на нафта од Ирак, Кувајт и Катар беше сериозно погоден, бидејќи овие земји немаат алтернативни рути кон меѓународните пазари.

Според анализата, приходите од извоз на нафта на Ирак и Кувајт во март се намалиле за околу три четвртини на годишно ниво. Од друга страна, приходите на Иран пораснале за 37 проценти, а на Оман за 26 проценти. Саудиска Арабија забележала раст од 4,3 проценти, додека Обединетите Арапски Емирати имаат пад од 2,6 проценти.

Меѓународната агенција за енергија го оцени конфликтот како најголем глобален шок во снабдувањето со енергија досега, наведувајќи дека се прекинати повеќе од 12 милиони барели дневно и оштетени се околу 40 енергетски постројки.

Аналитичарите предупредуваат дека затворањето на теснецот создава опасен преседан за светската економија. „Сега кога Ормутскиот теснец е затворен, може повторно да се затвора, што претставува сериозна закана“, изјави експерт од Чатам хаус.

На подолг рок, последиците остануваат неизвесни. Додека дел од индустријата бара поголеми инвестиции во фосилни горива за да се избегнат идни шокови, други аналитичари сметаат дека токму обновливите извори на енергија се најдобрата заштита.

Како знак дека кризата може да го забрза овој тренд, француската компанија TotalEnergies и Masdar од Обединетите Арапски Емирати најавија заедничка инвестиција од 2,2 милијарди долари за развој на обновлива енергија во девет азиски земји.

Цената на суровата нафта во моментов се движи нагоре и покажува јасен тренд на раст. Таа успеа да ја пробие важната граница од 105 долари, што е знак дека побарувачката е силна и дека купувачите имаат контрола на пазарот.

Според анализата, овој раст не е случаен. Индикаторите што ги користат аналитичарите покажуваат дека цената претходно била „прегреана“, но сега се стабилизирала, што ѝ дава простор повторно да продолжи да расте.

Дополнително, цената се движи над таканаречениот просек за последните 50 дена (EMA50), што во пракса значи дека трендот на раст е стабилен и дека во краток рок има поголеми шанси цената да продолжи нагоре отколку да паѓа.

Со други зборови, ако не се појават некои поголеми негативни вести, можно е нафтата и во наредниот период да поскапува.

Војната на Блискиот Исток прераснува од регионален конфликт во глобален економски шок со далекусежни последици. Според проценките на Меѓународниот монетарен фонд, актуелната криза веќе ги менува очекувањата за светската економија, зголемувајќи ги инфлаторните притисоци и намалувајќи ги изгледите за раст.

Извршната директорка на ММФ, Кристалина Георгиева, предупреди дека станува збор за еден од најголемите пореметувања во глобалното снабдување со енергија во поновата историја. Особено загрижува блокадата на Хормушкиот теснец, низ кој вообичаено минува околу една петтина од светската нафта и гас.

„Војната предизвика најголем пореметување во глобалното снабдување со енергија во поновата историја. Дури и во сценарио на брзо смирување на конфликтот, ќе бидеме принудени да ги намалиме проекциите за раст и да ги зголемиме очекувањата за инфлација“, изјави Георгиева.

Енергетскиот сектор се покажа како главен механизам преку кој кризата се пренесува врз глобалната економија. Се проценува дека глобалното снабдување со нафта е намалено за околу 13 проценти, што директно влијае врз цените на горивата, транспортот и индустриските синџири.

Покрај нафтата и гасот, пореметувања се чувствуваат и во снабдувањето со хелиум и ѓубрива, што дополнително ги зголемува ризиците за индустријата и земјоделството. Дополнителен проблем се и оштетувањата на инфраструктурата, Меѓународната агенција за енергија наведува дека десетици енергетски постројки се оштетени, при што дел од нив сериозно.

Дури и земјите извознички на енергија не се имуни. Катар, на пример, се соочува со долготрајно обновување на производните капацитети, што дополнително ја дестабилизира глобалната понуда.

Пред избувнувањето на конфликтот, ММФ очекуваше умерено закрепнување на глобалната економија, со раст од околу 3,3 проценти во 2026 и 3,2 проценти во 2027 година. Но, новите геополитички услови значително ја менуваат таа слика.

„Сите патишта сега водат кон повисоки цени и побавен раст. Се наоѓаме во свет на зголемена неизвесност“, истакна Георгиева, додавајќи дека геополитичките ризици се надоврзуваат на веќе постојните предизвици како климатските промени, технолошките трансформации и демографските трендови.

Ова создава сложено економско окружување во кое монетарните и фискалните политики имаат ограничен простор за делување.

Кризата најтешко ги погодува земјите што зависат од увоз на енергија, особено оние со ограничени буџетски капацитети. Тие имаат мал простор за ублажување на ударот врз населението.

„Најмногу ќе страдаат сиромашните и ранливите земји без сопствени енергетски ресурси“, предупреди Георгиева, додавајќи дека ваквата состојба го зголемува ризикот од социјални немири.

Воедно, околу 85 проценти од членките на ММФ се нето-увозници на енергија, што значи дека поголемиот дел од светот е директно изложен на овој шок.

Фондот разгледува проширување на кредитните линии за помош на најпогодените држави, но нагласува дека широките енергетски субвенции не се одржливо решение бидејќи можат дополнително да ја поттикнат инфлацијата.

Иако во моментов нема глобална прехранбена криза, ризиците растат. Пореметувањата во снабдувањето со ѓубрива може да ја намалат земјоделската продукција и да доведат до раст на цените на храната.

Од Светската програма за храна предупредуваат дека милиони луѓе би можеле да се соочат со акутен глад доколку конфликтот продолжи, што би ја проширило кризата од енергетска во поширока хуманитарна и економска закана.

Претстојните пролетни состаноци на ММФ и Светската банка во Вашингтон ќе бидат во знакот на овој конфликт, а новите проекции дополнително ќе ја разјаснат неговата економска тежина.

Глобалната економија влегува во фаза на зголемена нестабилност, во која шоковите не можат целосно да се избегнат, туку само да се ублажат.

Како што заклучува Георгиева: „Дури и ако се опоравиме од овој шок, мора да останеме подготвени за следниот.“