Дигиталното банкарство, плаќањето со картички и онлајн купувањето одамна станаа секојдневие и во Македонија. Но, паралелно со растот на дигиталните плаќања се зголемува и просторот за нови видови измами – од лажни СМС пораки и фишинг-страници, до злоупотреба на банкарски картички и обиди корисниците сами да бидат наведени да одобрат трансакција кон измамник.

Прашањето кое сè почесто се поставува е едноставно: колку пари всушност губат македонските граѓани поради банкарски и платежни измами?

Одговорот во моментов не е едноставен. Во јавно достапните податоци на Народната банка и Министерството за внатрешни работи не може да се најде единствена консолидирана бројка која покажува колкава е вкупната финансиска штета на граѓаните од phishing, злоупотреба на платежни картички, лажни интернет-продавници и измамнички трансакции. Но, предупредувањата на институциите покажуваат дека проблемот е реален и дека измамите стануваат сè пософистицирани.

МВР: Зголемена појава на фишинг напади

Министерството за внатрешни работи уште во јануари годинава предупреди дека е забележана зголемена појава на фишинг напади преку лажни СМС пораки, електронска пошта, веб-страници и пораки на социјалните мрежи.

Измамничките пораки честопати се претставуваат како известувања од банки, државни институции или познати компании, а нивната цел е корисникот да внесе лични податоци, број на платежна картичка, лозинка или други информации кои подоцна можат да бидат злоупотребени.

МВР објави дека само во текот на претходната година до Секторот за компјутерски криминал пристигнале повеќе од 50 пријави за ваков тип измами. Тоа се само официјално пријавените случаи, што значи дека реалниот број на граѓани кои добиле или реагирале на вакви пораки може да биде значително поголем.

Лажните казни станаа нова мамка

Еден од поконкретните примери се појави годинава кога македонски граѓани почнаа да добиваат лажни пораки за наводни сообраќајни прекршоци.

Според предупредувањето на МВР од мај, измамниците испраќале пораки од странски телефонски броеви, по што корисниците биле пренасочувани кон веб-страница која визуелно се претставувала како страница на Министерството.

На граѓаните им било прикажувано дека треба да платат наводна казна од 1.500 денари, а за плаќањето од нив се барало да ги внесат податоците од платежната картичка. МВР предупреди дека на тој начин картичните и личните податоци може да станат предмет на понатамошна злоупотреба.

Слична кампања беше регистрирана и со пораки кои лажно се претставувале како известувања од системот „Безбеден град“. МВР тогаш повторно апелираше граѓаните да не внесуваат картични податоци преку линкови добиени од сомнителни пораки.

Колку повеќе плаќаме дигитално, толку е поголема и изложеноста

Ризикот треба да се разгледува и во контекст на брзиот раст на безготовинските плаќања во Македонија.

Според последниот детално достапен годишен извештај на Народната банка, во 2024 година граѓаните и компаниите извршиле околу 235 милиони безготовински платежни трансакции, во вкупна вредност од 7.167 милијарди денари.

Бројот на ваквите трансакции бил зголемен за 12,7% во споредба со претходната година, додека бројот на плаќањата со платежни картички пораснал за 14,3%. Картичните трансакции учествувале со 67,4% во вкупниот број безготовински платежни трансакции.

Особено брзо расте и интернет-трговијата. Во 2024 година бројот на трансакции со домашни платежни картички на домашни интернет-продажни места се зголемил за 22,3%, додека користењето домашни картички за е-трговија во странство бележело раст од дури 61,4%.

Овие бројки не значат дека дигиталното плаќање само по себе е небезбедно. Напротив, современите платежни системи располагаат со повеќе безбедносни механизми. Но, драматичниот раст на бројот на трансакции значи дека и измамниците имаат многу поголем број потенцијални цели.

Банката може да го заштити системот – но измамникот го напаѓа корисникот

Еден од најголемите предизвици кај современите платежни измами е тоа што криминалците сè почесто не се обидуваат директно да го „пробијат“ банкарскиот систем.

Наместо тоа, го напаѓаат човекот.

Корисникот добива порака дека мора итно да плати казна, дека картичката ќе му биде блокирана, дека има проблем со банкарската сметка или дека треба да потврди испорака на пакет.

Потоа следува линк кој изгледа легитимно.

Доколку корисникот сам ги внесе бројот на картичката, датумот на важност, безбедносниот код или други податоци, техничката заштита на банката може значително да се отежни.

Токму затоа современите измами во голема мера се потпираат на таканаречен социјален инженеринг – психолошка манипулација со која жртвата се наведува сама да открие доверливи информации или да потврди трансакција.

Банките се обврзани да следат сомнителни трансакции

Македонската регулатива предвидува конкретни механизми за заштита.

Според одлука на Народната банка, давателите на платежни услуги се должни да воспостават системи за следење на трансакциите со цел откривање на неовластени или измамнички плаќања.

При проценката треба да се следат повеќе фактори – износот на трансакцијата, невообичаено однесување на клиентот, промена на уредот од кој се врши плаќањето, ненадејна промена на географската локација, атипични плаќања, познати сценарија на измама и евентуално присуство на злонамерен софтвер.

Практично, тоа значи дека банките треба да можат да препознаат кога однесувањето при плаќање значително отстапува од вообичаеното однесување на клиентот.

Засилената автентикација, еднократните кодови, мобилните апликации и автоматските системи за детекција на сомнителни плаќања се дел од заштитата.

Но ниту еден систем не може целосно да го елиминира ризикот доколку корисникот доброволно му ги предаде своите податоци на измамник.

И физички украдената картичка сè уште е ризик

Дигиталните измами не го елиминираа ниту класичниот криминал.

Во еден случај објавен од МВР во март годинава, полицијата поднела кривична пријава против две лица кои, според сомнението, одзеле паричници со лични документи и платежни картички, а потоа од две картички подигнале вкупно 23.000 денари.

Станува збор за поединечен случај и тој не може да се користи како показател за вкупниот обем на измамите во државата. Но, покажува дека злоупотребите можат да се движат од класична кражба на картичка до многу пософистицирани дигитални шеми.

Големиот проблем е што нема една јавна бројка за вкупната штета

За граѓаните, медиумите и експертите би било особено корисно доколку редовно се објавува консолидирана статистика за бројот и вредноста на измамничките платежни трансакции.

Таквата база би можела да покаже:

колку неовластени картични трансакции се регистрирани, колкава е нивната вкупна вредност, колку случаи се поврзани со phishing, колку со украдени картични податоци, колку пари банките им вратиле на клиентите и колкав дел од штетата на крајот останала на товар на граѓаните.

Народната банка веќе предвидува детално категоризирање на измамничките платежни трансакции во регулаторната рамка, вклучувајќи измами со украдени или изгубени картички, кражба на картични податоци и случаи во кои корисникот бил манипулиран да изврши плаќање.

Но од јавно достапните податоци што можат да се проверат во моментов не произлегува единствена бројка која би овозможила да се каже: „Македонските граѓани годишно губат X милиони денари од платежни измами.“

Токму тоа е една од најважните празнини во јавната слика за проблемот.

Проблемот не е само македонски

Прашањето за измамите при дигиталните плаќања станува сè поважно и во регионот.

На конференцијата „Клучни трендови 2026“, одржана од 28 до 30 септември на Златибор во Србија, претставници на финансискиот сектор, регулаторите и осигурителните компании разговараа за заштитата на корисниците, измамите во платежниот промет и ризиците што ги носи забрзаната дигитализација на финансиските услуги.

Слични теми беа отворени и на други собири на банкарскиот сектор во Србија годинава, каде посебно беше нагласена потребата од подобра едукација на корисниците и превенција на измамите.

Тоа покажува дека финансискиот сектор во целиот регион се соочува со ист парадокс: колку банкарските услуги стануваат побрзи и подостапни, толку поголема станува потребата од силни безбедносни системи и финансиска писменост.

Најопасната измама е онаа што изгледа сосема нормално

Современите измамнички пораки повеќе не мора да бидат полни со правописни грешки или испратени од очигледно сомнителни адреси.

Тие можат да го копираат изгледот на банка, државна институција или позната компанија. Може да содржат лого, правилно напишан текст и веб-страница која на прв поглед изгледа идентично со оригиналната.

Затоа најважното правило останува едноставно: граѓаните не треба да внесуваат картични податоци, лозинки или безбедносни кодови преку линкови добиени во неочекувани пораки.

МВР дополнително препорачува проверка на адресата на испраќачот, користење двофакторска автентикација и пријавување на сомнителните пораки кај надлежните институции или во банката.

Дигитализацијата ќе продолжи – а со неа и битката со измамниците

Македонија нема да се врати кон економија во која доминира готовината. Картичните, мобилните и интернет-плаќањата ќе продолжат да растат.

Токму затоа прашањето веќе не е дали ќе има обиди за измама, туку колку успешно банките, институциите и самите корисници ќе можат да ги препознаат и спречат.

Следниот чекор за подобро разбирање на проблемот би бил институциите и банките да објавуваат подетални и редовни податоци за реалната финансиска штета од платежните измами.

Дури тогаш ќе може прецизно да се одговори на прашањето колку пари губат Македонците од phishing, злоупотреба на картички и измамнички трансакции.

Дотогаш, официјалните предупредувања и растечкиот обем на дигиталните плаќања се доволна причина темата да се сфати сериозно – особено затоа што во најголем дел од модерните измами најслабата точка повеќе не е банкарскиот систем, туку моментот во кој корисникот ќе поверува дека лажната порака е вистинска.

Инфлацијата во Шпанија во септември забрза на 4,9% на годишно ниво, што е највисоко ниво од февруари 2023 година, покажуваат прелиминарните податоци.

Раст е забележан и кај базичната инфлација, која ги исклучува најволатилните компоненти, како енергенсите и храната. Таа се зголеми од 2,9% на 3,1%, што укажува дека ценовните притисоци постепено се прошируваат и надвор од енергетскиот сектор.

Нов сигнал за инфлацијата во еврозоната

Податоците од Шпанија се меѓу првите показатели за тоа како се движат инфлациските притисоци во еврозоната. Во август, инфлацијата во еврозоната достигна 3,2%, при значително зголемување на цените на енергенсите.

Претседателката на Европската централна банка, Кристин Лагард, неодамна предупреди дека повисоките цени на енергијата ги зголемуваат инфлациските ризици. Сепак, засега нема јасни знаци дека тие притисоци се пренесуваат во забрзан раст на платите.

Според септемвриските проекции на ЕЦБ, просечната инфлација во еврозоната се очекува да достигне 3% во 2026 година, по што би требало да се намали на 2,5% во 2027 и на 2,1% во 2028 година.

Забрзувањето на инфлацијата во Шпанија, особено растот на базичната инфлација, сепак претставува сигнал дека патот кон стабилизирање на цените може да биде посложен доколку високите цени на енергенсите продолжат да се прелеваат во останатите делови од економијата.

Инфлацијата повторно станува еден од најголемите економски предизвици за еврозоната. Најновите податоци од неколку од најголемите европски економии покажуваат дека ценовните притисоци во септември се засилиле повеќе од очекуваното, пред сè поради новиот раст на цените на енергијата.

Тоа ја става Европската централна банка пред нова сложена одлука: дали сегашниот инфлациски бран е доволно сериозен за да бара дополнително зголемување на каматните стапки или, пак, ЕЦБ треба да биде внимателна за да не ја оптовари дополнително европската економија.

Според податоците што ги објави Reuters, хармонизираната инфлација во Франција во септември достигнала 3,4% на годишно ниво, наспроти 2,6% во август. Во Италија растот е уште поизразен – од 3,2% на 4,1%. Германската инфлација забрзала од 2,9% на 3,3%, додека во Шпанија достигнала дури 5%, по 4,6% во август. Сите овие стапки се значително над среднорочната цел на ЕЦБ од 2%.

Енергијата повторно е главниот проблем

Она што особено ги загрижува економистите е причината за новиот ценовен бран.

За разлика од периодот по пандемијата, кога инфлацијата беше резултат на комбинација од нарушени синџири на снабдување, силна потрошувачка, фискални стимули и високи цени на енергијата, сегашниот раст во голема мера е поврзан со енергетскиот шок предизвикан од конфликтот на Блискиот Исток.

Цените на природниот гас, бензинот и дизелот значително пораснаа, а тоа постепено се пренесува и врз останатите трошоци во економијата.

Самата ЕЦБ оценува дека актуелниот инфлациски бран е доминантно поттикнат од енергетската страна, а не од прекумерна домашна побарувачка. Токму затоа централната банка внимателно анализира колку долго ќе трае енергетскиот шок и дали ќе почне посилно да се пренесува врз платите, услугите и цените на другите производи.

Инфлацијата во еврозоната може да се доближи до 4%

Очекувањата на економистите анкетирани од Reuters се дека инфлацијата во целата еврозона за септември би можела да достигне околу 3,6%, наспроти 3,2% претходниот месец.

Но, доколку високите енергетски цени продолжат, економистите предупредуваат дека врвот би можел да биде поблиску до 4%.

Ова е важно затоа што претходните проекции на Европската централна банка веќе предвидуваа инфлацијата да остане над целта подолг период.

Во своите септемвриски прогнози, ЕЦБ очекува просечна инфлација од 3,0% во 2026 година, 2,5% во 2027 година и 2,1% во 2028 година. Банката очекува инфлацијата постепено да се враќа кон целта од 2%, но новото поскапување на енергенсите го зголемува ризикот процесот да трае подолго од предвиденото.

И самата ЕЦБ на 30 септември посочи дека цените на нафтата и природниот гас веќе се движат поблиску до нејзиното неповолно сценарио отколку до основната прогноза. Тоа би значело поголемо и подолготрајно отстапување на инфлацијата од целта од 2%.

ЕЦБ веќе двапати ги зголеми каматите

Европската централна банка во текот на оваа година веќе започна со нов циклус на монетарно затегнување.

На 10 септември Управниот совет ги зголеми трите клучни каматни стапки за 0,25 процентни поени, објаснувајќи дека конфликтот на Блискиот Исток продолжува да создава инфлациски притисоци и дека растот на цените најверојатно ќе остане значително над целта од 2% подолг период. Тоа беше второто зголемување на каматите од јуни.

Финансиските пазари во меѓувреме дополнително ги зголемија очекувањата за идни потези на централната банка. Според Reuters, пазарните цени во моментов имплицираат очекувања за уште неколку зголемувања на каматните стапки во текот на следната година.

Тоа, сепак, не значи дека ЕЦБ автоматски ќе ги реализира тие очекувања. Одлуките ќе зависат од новите податоци за инфлацијата, платите, економскиот раст и движењето на енергетските пазари.

Зошто ЕЦБ не сака да реагира пребрзо?

Клучната дилема за централната банка е што зголемувањето на каматните стапки не може директно да произведе повеќе нафта или природен гас, ниту веднаш да ги намали светските цени на енергијата.

Повисоките камати функционираат на друг начин: кредитите стануваат поскапи, потрошувачката и инвестициите забавуваат, а со тоа се намалува можноста првичниот енергетски шок да се претвори во трајно општо зголемување на цените.

Токму затоа за ЕЦБ е особено важно дали се појавуваат таканаречени „ефекти од втор круг“.

Тоа би се случило доколку високата инфлација предизвика значително зголемување на платите, компаниите потоа ги зголемат цените за да ги покријат повисоките трошоци, а работниците повторно побараат повисоки плати. Таквата спирала би можела да ја направи инфлацијата многу потрајна.

Засега, според ЕЦБ, нема јасни докази дека таква спирала се вкоренила во еврозоната. Банката наведува дека растот на платите сè уште не покажува значителна реакција на енергетскиот шок и дека подолгорочните инфлациски очекувања остануваат околу 2%.

Претседателката на ЕЦБ, Кристин Лагард, поради тоа порача дека умерен и одмерен монетарен одговор останува соодветен, и покрај повторното забрзување на инфлацијата.

Базичната инфлација засега испраќа посмирен сигнал

Друг важен показател е базичната инфлација, од која се исклучуваат нестабилните цени на храната и енергијата.

Според најновите податоци, таа останала на 2,4% трет месец по ред. Тоа е над целта на ЕЦБ, но значително под стапките на вкупната инфлација во дел од најголемите европски економии.

Овој податок е важен затоа што покажува дека експлозијата на енергетските цени сè уште не е целосно пренесена во останатите делови на економијата.

Но токму тука се наоѓа и ризикот.

ЕЦБ предупредува дека колку подолго остануваат високи цените на енергијата, толку е поголема веројатноста компаниите да почнат да ги пренесуваат повисоките трошоци врз потрошувачите. Според последните проекции на Банката, базичната инфлација може да се искачи на 2,6% во 2027 година пред повторно да започне да се намалува.

Посилниот долар е дополнителен проблем за Европа

На инфлациската равенка се додава уште еден фактор – американскиот долар.

Голем дел од светската трговија со нафта, природен гас и други суровини се пресметува во долари. Кога американската валута зајакнува во однос на еврото, европските компании плаќаат повеќе во домашна валута дури и кога цената на конкретната суровина на светските пазари не се менува значително.

Reuters наведува дека неодамнешното јакнење на доларот дополнително го отежнува инфлацискиот проблем во Европа токму поради ваквиот девизен ефект.

Што значат повисоки камати за граѓаните?

Доколку ЕЦБ продолжи со зголемување на каматните стапки, последиците постепено ќе се чувствуваат и надвор од финансиските пазари.

Повисоките камати најчесто значат поскапо финансирање за банките, компаниите и државите, а тоа може да се пренесе и врз условите за станбени и потрошувачки кредити. Особено изложени се кредитите со променлива каматна стапка или оние чии камати се поврзани со пазарни референтни стапки.

Од друга страна, повисоките камати можат да донесат и подобри услови за штедење и депозити.

За компаниите, поскапото задолжување може да значи одложување на инвестиции или поголема внимателност при нови проекти, што пак може да влијае врз економскиот раст.

Токму тука се гледа колку е тесен просторот за маневрирање на ЕЦБ: ако реагира премногу слабо, ризикува инфлацијата да остане висока подолго време. Ако ги зголеми каматите премногу агресивно, може непотребно да ја притисне економијата и кредитирањето.

Зимата може да биде клучна

Во наредните месеци големо внимание ќе биде насочено кон цените на природниот гас и нафтата.

Со почетокот на зимата, европската побарувачка за енергија традиционално се зголемува. Доколку геополитичките тензии продолжат, а истовремено дојде до ново нарушување на снабдувањето или студена зима, цените на енергијата би можеле да останат високи подолг период.

ЕЦБ во септември експлицитно предупреди дека дополнителни нарушувања во снабдувањето со гас или комбинација од студена зима и ниско ниво на резерви би можеле дополнително да ја зголемат инфлацијата.

Од друга страна, евентуално смирување на геополитичките конфликти и пад на енергетските цени би можеле релативно брзо да го ублажат вкупниот инфлациски притисок.

ЕЦБ влегува во една од најчувствителните фази на монетарната политика

Сликата што се создава на почетокот на октомври е далеку од едноставна.

Инфлацијата повторно забрзува, а во некои од најголемите економии на еврозоната веќе е значително над целта на ЕЦБ. Енергетските цени остануваат главниот двигател, додека базичната инфлација и платите сè уште не покажуваат дека ценовниот шок целосно се проширил низ економијата.

Тоа значи дека ЕЦБ ќе мора внимателно да балансира меѓу две опасности – предолго висока инфлација и премногу рестриктивни каматни стапки.

Во следните месеци најважни ќе бидат три показатели: колку долго ќе останат високи цените на енергијата, дали базичната инфлација ќе почне дополнително да расте и дали повисоките трошоци ќе се пренесат врз платите и цените на услугите.

Доколку тие притисоци се засилат, аргументите за дополнително монетарно затегнување ќе стануваат посилни. Доколку енергетскиот шок почне да слабее без создавање поширока ценовна спирала, ЕЦБ ќе има повеќе простор за повнимателен пристап.

Во секој случај, периодот на релативно мирна инфлација во Европа повторно е ставен на тест, а одлуките на Европската централна банка во наредните месеци ќе имаат директно влијание врз цената на кредитите, штедењето, инвестициите и економската активност во еврозоната.

Извори: Reuters; European Central Bank (ECB), монетарни одлуки и проекции од септември 2026 година.