Капитално финансираното пензиско осигурување во Македонија прерасна во еден од најголемите институционални инвеститори во земјата. Задолжителните и доброволните пензиски фондови заедно управуваат со повеќе од 220 милијарди денари, но структурата на инвестициите покажува дека системот и натаму е силно потпрен на домашни обврзници.

Пензиските фондови во Македонија веќе управуваат со сума што е значајна не само за идните пензии на граѓаните, туку и за домашниот финансиски пазар.

Според најновите податоци на Агенцијата за супервизија на капитално финансираното пензиско осигурување – МАПАС, на 24 септември 2026 година нето-средствата на задолжителните пензиски фондови достигнале 214,89 милијарди денари, додека доброволните фондови управувале со уште 5,34 милијарди денари. Тоа значи дека вкупниот капитал во вториот и третиот пензиски столб надминува 220 милијарди денари.

Во задолжителните пензиски фондови има околу 642.700 членови, додека доброволните фондови имаат нешто повеќе од 37.600 членови.

Тоа покажува две различни приказни: вториот столб веќе е системски голем, додека доброволното пензиско штедење и натаму останува релативно мало.

Вториот столб убедливо доминира

Од вкупните средства во капитално финансираниот систем, околу 97,5% се наоѓаат во задолжителните пензиски фондови, а само околу 2,5% во доброволните.

Тоа не е изненадување.

Вториот столб е задолжителен за голем дел од вработените и се финансира преку редовните пензиски придонеси. Кај осигурениците кои се дел од двостолбниот систем, 6% од бруто-платата се префрлаат на индивидуалната сметка во задолжителниот пензиски фонд, додека остатокот од пензискиот придонес останува во државниот, прв столб.

Третиот столб, пак, е доброволен.

Тоа значи дека граѓаните или работодавачите дополнително уплаќаат средства со цел да обезбедат поголем приход по пензионирањето.

Податоците покажуваат дека токму тука постои голем простор за раст.

Кој управува со парите?

Во задолжителниот систем работат три пензиски фонда:

КБ Прв задолжителен пензиски фонд, Сава пензиски фонд и Триглав пензиски фонд.

На крајот на август 2026 година КБ Прв управувал со околу 101,97 милијарди денари, Сава со 90,28 милијарди, а Триглав со околу 20,17 милијарди денари нето-средства.

Тоа приближно значи:

• КБ Прв: околу 48% од задолжителниот пазар
• Сава: околу 42,5%
• Триглав: околу 9,5%

Пазарот е концентриран, но важно е да се нагласи дека средствата на пензиските фондови се правно одвоени од имотот на друштвата што управуваат со нив. Тие не можат да бидат користени за покривање побарувања на доверители на пензиското друштво.

Најголем дел од парите се во домашни обврзници

Најинтересниот дел од анализата е каде всушност се инвестираат парите на идните пензионери.

На 31 август 2026 година 64,3% од средствата на задолжителните фондови биле инвестирани во домашни инструменти, а околу 33,5% во странство.

Но уште поважна е деталната структура.

Само домашните обврзници сочинувале 62,6% од вкупните средства.

Од друга страна, околу 27,1% биле инвестирани во странски инвестициски фондови, 3,6% во странски акции и 2,7% во странски обврзници. Домашните акции учествувале со само околу 1,2%.

Тоа кажува многу за инвестицискиот профил на македонските пензиски фондови.

Портфолијата се релативно конзервативни и силно ориентирани кон обврзници.

Од една страна, тоа ја намалува волатилноста.

Од друга, создава значителна зависност од приносите на државните должнички хартии од вредност и од домашниот фискален пазар.

Дали премногу пари се врзани за државата?

Ова е едно од најважните долгорочни прашања.

Кога повеќе од половина од пензиските средства се вложени во домашни обврзници, фондовите стануваат голем купувач на државниот долг.

Тоа има позитивна страна: државата добива стабилна домашна инвеститорска база, а фондовите добиваат инструменти со релативно предвидлив приход.

Но постои и концентрационен ризик.

Пензиските средства, фискалната политика и домашниот пазар на државен долг стануваат меѓусебно посилно поврзани.

Затоа диверзификацијата во странство е особено важна.

Според важечката регулаторна рамка, задолжителните фондови можат да инвестираат до 50% од средствата во странство, што значи дека сегашните околу 33,5% сè уште се значително под законскиот максимум.

Странските инвестиции стануваат вториот столб на портфолиото

Повеќе од 71 милијарда денари од средствата на задолжителните фондови на крајот на август биле инвестирани во странски инструменти.

Најголем дел не се директни вложувања во поединечни компании, туку инвестиции преку странски инвестициски фондови.

Тоа овозможува изложеност кон голем број глобални компании и пазари и ја намалува зависноста од македонската економија.

Разликите меѓу фондовите сепак се интересни.

Сава, на пример, имала и околу 8,5% директна изложеност кон странски акции, додека кај КБ Прв и Триглав странската акциска изложеност во август главно била реализирана преку инвестициски фондови.

Тоа покажува дека и покрај строгите законски ограничувања, постојат разлики во инвестициските стратегии.

Доброволните фондови остануваат мали

Сосема поинаква е сликата кај третиот столб.

На крајот на август 2026 година доброволните фондови имале вкупно околу 5,61 милијарди денари нето-средства.

Од нив, Сава и КБ Прв управувале со убедливо најголем дел:

Сава со околу 2,64 милијарди денари, а КБ Прв со околу 2,58 милијарди. ВФП имал околу 332 милиони, а Триглав околу 62 милиони денари. Mapas

Тоа покажува дека доброволното пензиско штедење сè уште не е масовен финансиски производ во Македонија.

И токму тука можеби се наоѓа најголемиот неискористен потенцијал на системот.

Со стареењето на населението и растечкиот притисок врз државниот пензиски фонд, дополнителното приватно штедење може да станува сè поважно.

Големиот проблем не е вториот столб, туку првиот

Кога се зборува за пензиските фондови, важно е да не се мешаат две различни работи.

Капитално финансираните фондови акумулираат средства на индивидуални сметки.

Првиот столб функционира по принципот на тековно финансирање: сегашните придонеси се користат за исплата на сегашните пензии.

Токму кај првиот столб се концентрира најголемиот фискален предизвик.

ММФ предупредува дека пензискиот дефицит во Македонија останува висок и дека честите ад хок зголемувања на пензиите ја ослабуваат врската меѓу уплатените придонеси и идните бенефиции.

Дополнителен притисок создава и самиот премин кон вториот столб.

Дел од придонесите кои порано целосно завршуваа во првиот столб сега се префрлаат на индивидуалните сметки во вториот. Тоа е добро за долгорочната акумулација на пензиски заштеди, но создава таканаречен транзициски трошок за државниот систем во периодот додека најголем дел од сегашните пензионери сè уште примаат пензија од првиот столб.

Вториот столб сè уште е млад како систем за исплата

Ова е важен детал што често се заборава.

Иако вториот столб функционира од 2006 година, сè уште релативно мал број членови стигнале до фаза на редовно користење средства од него.

На 30 јуни 2026 година имало само 147 корисници кои остварувале исплата од задолжителното капитално финансирано пензиско осигурување. Просечната нето исплата од индивидуалната сметка кај нив изнесувала 9.878 денари.

Тоа значи дека вистинскиот тест за вториот столб допрва доаѓа.

Во следните години бројот на луѓе кои ќе се пензионираат со значителен дел од пензијата акумулиран во вториот столб ќе расте.

Тогаш ќе може многу подобро да се оцени колкава дополнителна пензија навистина генерира системот.

Дали фондовите се „сигурни“?

Ниту еден инвестициски фонд не може да гарантира дека вредноста на средствата секоја година ќе расте.

Пензиските фондови инвестираат на финансиски пазари и затоа нивната вредност може краткорочно да се движи и нагоре и надолу.

Но македонскиот систем има повеќе заштитни механизми.

Средствата на членовите се одделени од средствата на пензиските друштва, ги чуваат посебни банки-чувари на имот, инвестициите се ограничени со закон, а МАПАС врши супервизија.

Затоа клучното прашање не е дали фондовите можат да имаат лош месец или лоша година.

За лице кое штеди 30 или 40 години, многу поважни се долгорочниот реален принос, трошоците, диверзификацијата и ефектот на инфлацијата.

Најголемиот предизвик е приносот по инфлација

За пензиско штедење номиналниот раст на средствата сам по себе не е доволен.

Ако фондот оствари принос од 5%, а инфлацијата е 4%, реалното зголемување на куповната моќ е многу помало.

Затоа при оценување на пензиските фондови е подобро да се гледаат периоди од пет, десет или повеќе години, наместо една календарска година.

МАПАС токму затоа објавува одделни серии за номиналниот и реалниот принос на фондовите.

За млад член, краткорочниот пад на финансиските пазари не мора да биде драматичен затоа што пред него има децении акумулација.

За човек кој е неколку години пред пензионирање, истиот пазарен пад е многу порелевантен.

Тоа отвора и долгорочно прашање дали со растот и созревањето на системот ќе биде потребна поголема диференцијација на портфолијата според возраста и инвестицискиот хоризонт на членовите.

Што покажува целата слика?

Македонскиот капитално финансиран пензиски систем денес веќе не е мал сегмент од финансискиот пазар.

Со повеќе од 220 милијарди денари средства, тој е значаен институционален инвеститор и неговото влијание врз пазарот на државни обврзници и финансиските текови ќе продолжи да расте.

Во исто време се гледаат три јасни тренда.

Прво, вториот столб продолжува брзо да акумулира средства и членови.

Второ, портфолијата остануваат релативно конзервативни, со повеќе од 60% изложеност кон домашни обврзници, но странските инвестиции веќе сочинуваат околу една третина од средствата.

Трето, доброволното пензиско штедење останува многу мало во однос на задолжителниот систем.

Токму тука е можеби најважната долгорочна порака.

Во земја со демографски притисоци и хроничен дефицит во првиот пензиски столб, идната пензиска сигурност тешко дека ќе може да се потпира само на државната пензија.

Вториот столб веќе станува системски важен.

А следниот голем предизвик ќе биде не само колку пари се акумулираат, туку колкав реален принос тие пари ќе создадат во следните две или три децении.

Извори: МАПАС, Меѓународен монетарен фонд.