Вештачката интелигенција, новите извори на податоци и машинското учење сè повеќе стануваат дел од алатките што централните банки ги користат за следење на економијата, инфлацијата и ризиците во финансискиот систем. Овие теми беа во фокусот на Тринаесеттата биенална конференција на Комитетот на Ирвинг Фишер за статистика на централните банки (IFC), што се одржа во Базел во организација на Банката за меѓународни порамнувања (БИС).

На конференцијата учествуваше и вицегувернерката на Народната банка Ана Митреска, која ја водеше сесијата „Нови и експериментални податоци“. Во рамките на сесијата беа презентирани истражувања за користење нови типови податоци при процена на климатските ризици, како и за примена на вештачката интелигенција при откривање недостатоци во статистиките поврзани со климатските промени и одржливоста.

Посебно внимание за домашната економија привлекува трудот претставен од Даница Уневска Андонова од Народната банка, посветен на прогнозирањето на македонскиот БДП со помош на економски показател добиен преку „Чет џи-пи-ти“.

Трудот „Прогнозирање на македонскиот БДП со економски показател изведен преку ‘Чет џи-пи-ти’: докази од машинското учење“ е изработен заедно со Магдалена Петровска, Неџати Куртиши и Елена Божиновска Стојчевска и беше презентиран на сесијата „Иновации за подобра статистика“.

Истражувањето покажува како алатките на вештачката интелигенција можат да се употребат за извлекување показател за економските услови од квалитативните одговори во анкетите за очекувањата за растот на БДП и инфлацијата. Добиените информации потоа се вклучуваат во модели на машинско учење со цел побрзо и попрецизно проценување на економската активност.

Практичната примена на ваквите технологии може да биде значајна за централните банки, особено во периоди кога традиционалните статистички показатели пристигнуваат со временско задоцнување, а потребата од навремена процена на економските движења е голема.

Годинашната конференција на БИС беше посветена токму на пополнувањето на информациските празнини во централното банкарство. Меѓу темите беа употребата на вештачката интелигенција за побрзо следење на инфлацијата и економската активност, процената на климатските ризици за финансискиот систем, подобрувањето на квалитетот и достапноста на економските податоци, како и анализата на податоците од платежните системи за подобро следење на потрошувачката на домаќинствата.

Развојот на овие алатки покажува дека централното банкарство постепено се менува – покрај традиционалните статистички модели, сè поголема улога добиваат големите бази на податоци, машинското учење и генеративната вештачка интелигенција.

Македонските банки и натаму одржуваат ниско ниво на нефункционални кредити, но податоците за првата половина од 2026 година покажуваат дека состојбата не е иста кај сите. Додека кај дел од банките проблематичните кредитни изложености се намалуваат, кај други е забележан раст.

Анализата на официјалните полугодишни извештаи на НЛБ Банка, Стопанска банка, Шпаркасе Банка и ТТК Банка покажува дека стапката на нефункционални кредити кај сите четири банки останува под 3 проценти. Сепак, динамиката во нивните кредитни портфолија е различна.

Најниска стапка на нефункционални кредити на крајот на јуни има НЛБ Банка – 1,24 проценти. Кај Шпаркасе таа изнесува 1,55 проценти, кај ТТК Банка 2,23 проценти, додека кај Стопанска банка достигнува 2,66 проценти.

Но, само процентот не ја дава целата слика.

НЛБ со значително намалување

Кај НЛБ Банка нефункционалната кредитна изложеност во текот на првите шест месеци од годинава е намалена за повеќе од една четвртина.

На почетокот на годината таа изнесувала околу 1,86 милијарди денари, а на крајот на јуни се намалила на 1,38 милијарди денари. Тоа е пад од околу 477 милиони денари или 25,7 проценти.

Во истиот период Банката евидентирала и нови нефункционални изложености, но нивниот износ бил значително помал од вкупните намалувања.

Сепак, важен е начинот на кој е постигнат овој пад. Од извештајот се гледа дека повеќе од 500 милиони денари од намалувањето произлегуваат од продажба на нефункционални кредитни изложености. Дополнително, дел од проблематичните кредити биле отпишани, а дел наплатени.

Тоа значи дека падот на нефункционалните кредити не произлегува само од подобрена способност на клиентите да ги сервисираат обврските, туку и од активното расчистување на проблематичното портфолио.

Кај Стопанска банка раст од над 400 милиони денари

Спротивен тренд се забележува кај Стопанска банка.

На почетокот на периодот нефункционалните кредитни изложености изнесувале околу 2,73 милијарди денари, а на крајот на јуни достигнале 3,15 милијарди денари.

Тоа е зголемување од околу 416 милиони денари, односно 15,2 проценти за шест месеци.

Во текот на полугодието Банката евидентирала близу една милијарда денари зголемување на нефункционалните изложености. Дел од нив биле отпишани или наплатени, но приливот на нови проблематични изложености бил поголем од нивното намалување.

Како резултат на тоа, Стопанска банка на крајот од јуни има стапка на нефункционални кредити од 2,66 проценти, највисока меѓу четирите банки опфатени со оваа анализа.

Умерен раст кај Шпаркасе

Кај Шпаркасе Банка движењето е помалку изразено.

Нефункционалната кредитна изложеност пораснала од околу 1,32 милијарди денари на почетокот на периодот на 1,41 милијарда денари на крајот од јуни.

Станува збор за зголемување од околу 88 милиони денари или 6,7 проценти.

Во текот на периодот Банката имала нови нефункционални изложености во износ од над 300 милиони денари, но во исто време дел од старите проблематични кредити биле наплатени, отпишани или продадени.

И покрај растот, стапката на нефункционални кредити кај Шпаркасе останува релативно ниска и изнесува 1,55 проценти.

ТТК со стапка од 2,23 проценти

ТТК Банка на крајот на јуни прикажува стапка на нефункционални кредити од 2,23 проценти.

Во јавно достапниот полугодишен извештај не е прикажан ист степен на деталност за движењето на нефункционалните изложености како кај НЛБ, Стопанска и Шпаркасе, поради што не може да се направи директна споредба на нивната промена во текот на полугодието.

Ниските проценти не значат и иста состојба

На прв поглед, податокот дека кај сите анализирани банки нефункционалните кредити се под 3 проценти укажува на стабилен квалитет на кредитните портфолија.

Но, бројките покажуваат дека зад тие проценти се кријат различни трендови.

Кај НЛБ проблематичната изложеност значително се намалува, иако добар дел од падот е резултат на продажба и отпис на кредити. Кај Стопанска банка, пак, во првите шест месеци се појавиле повеќе нови нефункционални изложености отколку што биле затворени, наплатени или отпишани. Шпаркасе е некаде меѓу овие два тренда, со умерено зголемување.

Затоа, за да се оцени реалната состојба на една банка, не е доволно да се гледа само конечната стапка на нефункционални кредити. Подеднакво е важно да се види дали проблематичните кредити се наплатуваат, се враќаат во редовна состојба, се продаваат или едноставно се отпишуваат.

Засега, податоците не покажуваат нивоа што би можеле да се оценат како загрижувачки. Но, разликите во движењето на нефункционалните кредити покажуваат дека кредитниот ризик не се развива исто кај сите банки, особено во период кога кредитирањето на домаќинствата и компаниите продолжува да расте.

Европската банка за обнова и развој (ЕБОР) од почетокот на своето работење во Црна Гора инвестирала повеќе од 1,1 милијарда евра, а вредноста на нејзиното актуелно портфолио во земјата изнесува 533 милиони евра.

ЕБОР е присутна во Црна Гора од 3 јуни 2006 година и оттогаш финансирала вкупно 114 проекти, преку кои биле ангажирани 1,107 милијарди евра. Од нив, 58 проекти сè уште се активни, додека вкупните исплати и издадените гаранции од почетокот на соработката достигнале 811 милиони евра.

Најголем дел од актуелното портфолио на Банката е насочен кон одржлива инфраструктура. Од вкупно 533 милиони евра, 407 милиони евра, односно околу 76 отсто, се однесуваат на проекти од оваа област.

Во финансиските институции се пласирани 71 милион евра, додека 56 милиони евра се однесуваат на корпоративниот сектор.

Ваквата структура покажува дека најголем дел од активните средства на ЕБОР во Црна Гора се концентрирани во инфраструктурата, енергетиката, транспортот и други проекти опфатени со категоријата одржлива инфраструктура.

Според податоците на Банката, приватниот сектор учествува со 24 отсто во вкупното портфолио, додека уделот на сопственичките инвестиции изнесува само два отсто.

ЕБОР наведува дека нејзините главни приоритети во Црна Гора се подобрување на конкурентноста на приватниот сектор, поддршка на одржливиот туризам и секторот на недвижности, подобрување на поврзаноста и регионалната интеграција, како и зајакнување на енергетската сигурност и енергетската ефикасност.

Според Банката, фокусот е ставен и на проекти што треба да придонесат за посилна регионална поврзаност и поодржлив економски развој на земјата.

Извор: Bankar