Германија и уште пет земји членки на Европската Унија бараат значително намалување на предложениот седумгодишен буџет на Унијата и предупредуваат дека договорот тешко ќе биде постигнат доколку не се направат кратења во вредност од стотици милијарди евра.

Германија, Холандија, Шведска, Данска, Австрија и Финска бараат темелна реформа на буџетот на ЕУ за периодот од 2028 до 2034 година. Европската комисија предложи новата повеќегодишна финансиска рамка да изнесува речиси 2 милијарди евра, односно во просек околу 1,26 отсто од бруто-националниот доход на ЕУ во тој период.

Шесте земји сметаат дека европскиот буџет мора да се приспособи на новите економски, безбедносни и геополитички приоритети. Според нив, не е одржливо истовремено значително да се зголемуваат издвојувањата за одбрана, конкурентност и нови технологии, а притоа непроменети да останат традиционалните расходи.

Германскиот канцелар Фридрих Мерц претходно оцени дека предложеното ниво на потрошувачка е превисоко и побара намалување од стотици милијарди евра. Тој се залага и за пренасочување на поголем дел од европските средства кон конкурентноста и одбраната.

Повеќе средства за одбрана и конкурентност

Германија и нејзините пет сојузници бараат поголем дел од средствата да се насочат кон заедничките европски приоритети, меѓу кои одбраната, конкурентноста, иновациите, миграцијата и стратешката независност на Унијата.

Тоа, сепак, отвора прашање од кои области треба да се земат средствата.

Меѓу најчувствителните точки во преговорите се земјоделството и кохезиската политика, преку која се финансира развојот на послабо развиените региони во ЕУ.

Европската комисија веќе предлага значително поинаква структура на идниот буџет, со посилен акцент на конкурентноста, истражувањето, иновациите, безбедноста и одбраната. Само предложениот Европски фонд за конкурентност треба да располага со околу 409 милијарди евра, додека програмата „Хоризонт Европа“ е планирана на околу 175 милијарди евра.

Шесте земји истовремено се противат на ново заедничко задолжување на Европската Унија како начин за финансирање на повисоката потрошувачка.

Длабоки поделби меѓу земјите членки

На спротивната страна се земји кои сакаат да се зачуваат или зголемат средствата за земјоделство и регионален развој.

Тоа ја отвора една од главните политички дилеми во преговорите: дали идниот буџет на ЕУ треба да задржи голем дел од традиционалната структура на расходите или повеќе пари да бидат пренасочени кон одбраната, технологијата, индустријата и конкурентноста.

Особено чувствително е прашањето за земјоделските субвенции, бидејќи тие се значаен извор на приходи за земјоделците во голем број членки, додека кохезиските фондови имаат клучна улога во финансирањето инфраструктурни и развојни проекти во послабо развиените региони.

Дополнителни несогласувања постојат и околу начинот на финансирање на новиот буџет. Дел од земјите се отворени за нови сопствени приходи на ниво на ЕУ и дополнителни европски извори на финансирање, додека Германија и нејзините партнери се против ново заедничко задолжување.

За договор потребна е согласност од сите 27 членки

Усвојувањето на Повеќегодишната финансиска рамка на ЕУ бара едногласна согласност од сите 27 земји членки, што значи дека секоја земја има значително влијание врз конечниот договор.

Преговорите затоа се очекува да бидат сложени, бидејќи треба да се најде рамнотежа меѓу земјите што бараат ограничување на вкупната потрошувачка и оние што инсистираат на зачувување на средствата за традиционалните европски политики.

Ирска, која од 1 јули до 31 декември 2026 година претседава со Советот на ЕУ, има важна улога во водењето на преговорите и барањето компромис меѓу земјите членки.

Европските лидери сакаат политичкиот договор за новата финансиска рамка да биде постигнат доволно рано за законодавната постапка да заврши пред новиот буџет да почне да се применува на 1 јануари 2028 година.

Спорот околу буџетот сè повеќе прераснува во поширока дебата за тоа каде Европската Унија треба да ги насочи своите финансиски ресурси во следната деценија – кон традиционалните субвенции и регионалниот развој или кон одбраната, технологијата, иновациите и глобалната конкурентност.

Поскапувањето на нафтата и гасот повторно ја турка инфлацијата нагоре, но Европската централна банка сигнализира дека нов енергетски шок не бара автоматски ново зголемување на каматните стапки.

Инфлацијата во еврозоната би можела повторно да се доближи до 4% до крајот на годината, предупреди претседателката на Европската централна банка, Кристин Лагард, во момент кога високите цени на енергијата повторно стануваат еден од најголемите ризици за европската економија.

Лагард, во обраќање пред Европскиот парламент на 28 септември, посочи дека актуелниот раст на цените во голема мера е резултат на поскапувањето на нафтата и гасот, а не на силен раст на домашната побарувачка или на платите. Токму таа разлика е важна за следните чекори на ЕЦБ.

Според септемвриските проекции на ЕЦБ, инфлацијата се очекува да достигне врв од околу 3,6% во последниот квартал од 2026 година, пред сè поради повисоките цени на енергијата. Централната банка очекува инфлацијата постепено да се намалува во текот на 2027 година и подоцна повторно да се приближува до целта од 2%.

Зошто ЕЦБ не сака автоматски да ги зголемува каматите?

Вообичаено, кога инфлацијата расте, централните банки одговараат со повисоки каматни стапки. Но проблемот овојпат е што причината за поскапувањата доаѓа главно однадвор.

Повисоките камати можат да ја намалат потрошувачката, кредитирањето и инвестициите, но не можат директно да ја намалат цената на нафтата или гасот на светските пазари.

Затоа Лагард нагласи дека каматните стапки на ЕЦБ не се движат автоматски заедно со цените на енергијата. За централната банка поважно е дали првичниот енергетски шок ќе почне да се прелева во остатокот од економијата — преку повисоки плати, повисоки цени на услугите и трајно зголемени инфлациски очекувања.

Засега, според Лагард, нема јасни знаци за силни таканаречени „вторични ефекти“, односно спирала во која повисоките цени водат до повисоки барања за плати, а тие потоа до нов бран поскапувања.

ЕЦБ веќе ги зголеми каматите во септември

На состанокот на 10 септември, ЕЦБ ги зголеми трите клучни каматни стапки за 0,25 процентни поени, образложувајќи дека конфликтот на Блискиот Исток продолжува да создава инфлациски притисоци и дека инфлацијата подолго време ќе остане над целта од 2%.

Но тоа не значи дека следува серија автоматски зголемувања.

Пораката од Франкфурт сега е повнимателна: ЕЦБ ќе гледа колку долго ќе трае енергетскиот шок и, уште поважно, дали тој ќе се прошири кон цените и платите во остатокот од економијата.

Според економистите цитирани од Reuters, ЕЦБ би можела да ја прескокне можноста за ново зголемување на каматите на состанокот на 29 октомври и да почека нови економски проекции во декември.

Европа повторно се соочува со старото прашање: инфлација или раст?

Ако каматите се зголемат премногу агресивно, дополнително ќе поскапат кредитите за компании и домаќинства и може да се забават инвестициите и економскиот раст.

Ако, пак, централната банка реагира премногу бавно, постои ризик привремениот енергетски шок да се претвори во подолготрајна инфлација.

Дополнителен проблем е што европската економија сè уште во голема мера зависи од увоз на енергија, што значи дека геополитичките потреси релативно брзо можат да се почувствуваат преку цените на горивата, транспортот, производството и сметките за енергија.

Зошто ова е важно и за Македонија?

Иако одлуките ги носи Европската централна банка за земјите од еврозоната, нивното влијание не останува само таму.

Еврозоната е клучен трговски и финансиски партнер за земјите од регионот. Повисоките европски каматни стапки значат поскапи извори на финансирање, додека поскапувањето на енергијата може директно да се пренесе преку увозните цени.

Истовремено, евентуално забавување на европската економија може да значи и послаба побарувачка за производите и услугите што регионот ги пласира на европските пазари.

Затоа следната одлука на ЕЦБ нема да биде само прашање за банкарите и инвеститорите во Франкфурт.

Прашањето е дали новиот бран на инфлација ќе остане ограничен главно на енергијата — или повторно ќе почне да се шири низ целата европска економија.

Од одговорот на тоа прашање во голема мера ќе зависи и дали 4% инфлација ќе биде краткорочен пик или почеток на уште еден потежок циклус за европските потрошувачи и компании.

Извор: Reuters, European Central Bank

Целосен поврат на платениот данок на личен доход за вработените мајки, како и нови механизми за професионализација, транспарентност и примена на вештачка интелигенција во јавните набавки, предвидуваат два законски предлога што се разгледуваат на седницата на собраниската Комисија за финансирање и буџет.

Со предложените измени на Законот за данокот на личен доход се предвидува вработените мајки да добиваат 100% поврат на платениот персонален данок од плата, при што периодот на користење на мерката ќе зависи од редоследот на раѓање на детето.

Така, за првородено дете се предвидува поврат на данокот во период од 12 месеци, за второродено дете во период од 24 месеци, додека за третородено дете повратот би се користел до полнолетството, односно до наполнување на 18 години.

Според образложението на предлогот, целта е да се обезбеди дополнителна финансиска поддршка за семејствата преку зголемување на расположливиот доход, без воведување нови надоместоци или директни буџетски исплати.

Предлагачот мерката ја поврзува и со пошироките демографски политики, како и со потребата за подобро усогласување на професионалните и семејните обврски и поттикнување на наталитетот.

Истовремено, со предложените измени на Законот за јавните набавки се предвидува модернизација на системот за професионално усовршување на службениците за јавни набавки. Наместо досегашната ресертификација преку повторно полагање испит, се предлага континуирано професионално усовршување.

Дополнително, се прошируваат надлежностите на Бирото за јавни набавки во делот на дигиталните алатки и примената на вештачката интелигенција, со цел унапредување на процесите, подобрување на контролата и намалување на ризиците од корупција.

Предлог-измените предвидуваат и нови механизми за размена на податоци и зголемување на транспарентноста во постапките за јавни набавки.

Двата законски предлога се дел од дневниот ред на собраниската Комисија за финансирање и буџет, каде што треба да бидат разгледани нивните предложени решенија и образложенија.