Во Македонија се подготвуваат значајни промени во системот за осигурување на банкарските депозити. Со предложените измени на Законот за Фондот за осигурување на депозити се предвидува воспоставување два одделни фонда – еден за заштита на депозитите на граѓаните и друг за финансиска поддршка при решавање банки со сериозни проблеми. Истовремено, се предлага средствата во фондот за заштита на депозитите да изнесуваат најмалку 4% од вкупните депозити, како и воведување петгодишен рок за подигање на обесштетувањата.

Предлог-законот, чиј предлагач е Владата, е дел од усогласувањето на постојната законска рамка со Законот за решавање банки.

Целта на измените е да се зајакнат механизмите за заштита на депонентите, да се обезбедат дополнителни инструменти за справување со финансиски проблеми во банкарскиот сектор и да се подобри координацијата меѓу Фондот за осигурување на депозити и Народната банка.

Предлогот е објавен на 19 октомври 2026 година во прегледот на законски прописи на Стопанската комора на Северна Македонија.

Една институција ќе управува со два различни фонда

Според предложените измени, Фондот за осигурување на депозити ќе управува со две финансиски целини со различна намена.

Фондот за заштита на депозити ќе биде задолжен за обесштетување на покриените депозити на физичките лица кога ќе настапи законски предвиден ризичен настан кај банка, филијала на странска банка или штедилница.

Фондот за решавање банки, пак, ќе обезбедува средства за примена на инструментите и овластувањата утврдени со Законот за решавање банки.

Со тоа се прави разлика меѓу средствата наменети за обесштетување на штедачите и средствата што можат да се користат при интервенции во проблематични банки.

Фондот за решавање банки веќе е предвиден со посебната законска рамка од 2023 година. Со новите измени дополнително се уредува управувањето со него и неговата поврзаност со институцијата што го спроведува осигурувањето на депозитите.

Најмалку 4% од депозитите треба да бидат обезбедени во фондот за заштита

Една од важните одредби е утврдувањето минимално ниво на средства во Фондот за заштита на депозити.

Според членот 8 од предлог-законот, паричните средства во фондот треба да изнесуваат најмалку 4% од вкупните депозити во банките, филијалите на странските банки и штедилниците во Северна Македонија.

Средствата што се земаат предвид за исполнување на овој услов ги опфаќаат парите на сметките на фондот во Народната банка, средствата на неговите сметки во банките и парите инвестирани во хартии од вредност.

Фондот ќе има обврска да го одржува пропишаното минимално ниво.

Кога расположливите средства ќе го надминат законски предвидениот праг, Управниот одбор ќе може да донесе одлука за престанок на обврската за плаќање премии од банките и штедилниците.

Сепак, предвиден е исклучок за институциите што се под мерки преземени од Народната банка. Во такви случаи тие ќе продолжат да плаќаат премија по стапка утврдена од Управниот одбор на Фондот.

Важно е да се нагласи дека прагот од 4% се однесува на средствата што треба да ги има Фондот, а не на висината на поединечните депозити што им се гарантираат на граѓаните.

Пет години за подигање на обесштетувањето

Особено значајна новина за граѓаните е предложеното ограничување на рокот за исплата на обесштетувањата.

Според предлог-законот, обврската на Фондот за исплата на обесштетување ќе престанува по истекот на пет години од денот на конечноста на решението утврдено со законот.

По истекот на овој рок, неподигнатите средства ќе се пренесуваат во средствата на Фондот за заштита на депозити.

Предвиден е исклучок за средствата поврзани со правото на наследување.

Оваа промена е важна за граѓаните кои имаат право на обесштетување поради одземање на дозволата за работа на банка.

Доколку измените бидат усвоени, депонентите ќе треба да внимаваат на законскиот рок за остварување на правото на исплата.

Петгодишниот рок не претставува рок на редовно банкарско штедење, ниту ограничување на времето во кое граѓаните можат да располагаат со своите заштеди во банка што нормално работи.

Тој се однесува на обврската за исплата на обесштетување во законски предвидените случаи.

Како ќе се постапува со банка што ќе западне во сериозни финансиски проблеми?

Новите одредби треба да овозможат поефикасна примена на Законот за решавање банки.

Овој закон предвидува инструменти за постапување со банки кои се соочуваат со сериозни финансиски потешкотии, вклучувајќи продажба на деловната активност, користење преодна институција, издвојување на активата и внатрешна распределба на загубите.

Средствата од Фондот за решавање банки ќе можат да се користат исклучиво за целите пропишани со Законот за решавање банки.

Според предложените одредби, Народната банка ќе одлучува за користењето на тие средства во согласност со законските овластувања.

Дополнително, се предвидува и можност средства од Фондот за заштита на депозити, под посебни законски услови, да се користат за финансирање на процесот на решавање банка.

Тоа не подразбира неограничено користење на парите наменети за заштита на штедачите, туку примена во случаи и под услови утврдени со посебниот закон.

Што се менува во соработката со Народната банка?

Предлог-законот предвидува и дополнително уредување на размената на информации меѓу Фондот за осигурување на депозити и Народната банка.

Оваа соработка е важна за навремено планирање и спроведување мерки во случаи кога одредена банка се соочува со сериозни финансиски проблеми.

Дел од надлежностите кои во постојните законски одредби му припаѓаат на гувернерот се пренесуваат на Извршниот одбор на Народната банка.

Измените предвидуваат и обврски за доставување извештаи поврзани со пресметката на годишните придонеси согласно Законот за решавање банки.

Целта е да се создаде појасна институционална рамка за спроведување на механизмите за заштита на финансиската стабилност.

Дали се менува гарантираниот износ од 30.000 евра?

За граѓаните е важно да се направи разлика меѓу минималното ниво на средства во Фондот и максималниот износ на осигурен депозит.

Постојната законска рамка предвидува осигурување на депозитите на физичките лица до денарска противвредност на 30.000 евра по лице во една банка или штедилница, под законски утврдените услови.

Во разгледаниот предлог-закон не е предвидено зголемување на овој праг.

Оттука, предложеното правило за 4% не значи дека се менува максималниот износ на обесштетување што може да го добие поединечен штедач.

Измените сè уште не се во сила

Предложените законски решенија треба да ја поминат собраниската процедура пред да станат дел од важечкото законодавство.

Според предлогот, законот би стапил во сила осмиот ден од објавувањето во „Службен весник на Република Северна Македонија“.

Предвидено е и подзаконските прописи потребни за неговото спроведување да бидат донесени во рок од три месеци од влегувањето во сила.

Во образложението се наведува дека предложените измени нема да бараат обезбедување дополнителни средства од државниот буџет за нивното спроведување.

Со предложените измени Македонија добива појасно разграничување меѓу заштитата на штедачите и механизмите за интервенција во проблематични банки. За граѓаните најзначајна е предложената петгодишна граница за исплата на обесштетувањата, додека за банкарскиот систем клучна новина е управувањето со два посебни фонда и утврдувањето минимално ниво на средства за заштита на депозитите.

Отворените инвестициски фондови во Македонија на крајот од септември 2026 година управувале со нето-средства во вредност од 37,4 милијарди денари, односно приближно 608,3 милиони евра, покажува најновиот месечен извештај на Комисијата за надзор на пазарот на капитал.

Извештајот, објавен на 15 октомври, покажува дека нето-вредноста на средствата се зголемила за 1,41% во споредба со крајот на август.

Особено значајни се податоците за приливите и одливите во фондовите, кои даваат дополнителна слика за инвестициската активност.

Во текот на септември, вкупните приливи во отворените инвестициски фондови изнесувале 3,13 милијарди денари, додека одливите достигнале 2,33 милијарди денари.

Разликата меѓу приливите и одливите била позитивна и изнесувала приближно 798,7 милиони денари, односно околу 12,98 милиони евра.

Овој показател е важен бидејќи покажува дека во анализираниот месец во фондовите биле уплатени повеќе средства отколку што биле повлечени.

Сепак, растот на нето-вредноста на фондовите не зависи исклучиво од уплатите и исплатите. На вкупната вредност влијаат и промените на цените на финансиските инструменти во кои фондовите инвестираат, како и другите фактори што ја определуваат вредноста на нивните портфолија.

За домашниот финансиски систем, инвестициските фондови претставуваат дополнителна можност за распределување на штедењето надвор од традиционалните банкарски депозити.

Во зависност од инвестициската политика, фондовите можат да вложуваат во различни финансиски инструменти, вклучувајќи депозити, обврзници и акции на домашните и меѓународните пазари.

Поради тоа, растот на средствата во фондовите не значи автоматски зголемување на инвестициите на Македонската берза, бидејќи дел од портфолијата може да биде насочен кон странски финансиски инструменти.

За инвеститорите, најважно е да ја разберат разликата меѓу фондовите според ризикот, очекуваниот принос, инвестицискиот хоризонт и трошоците за управување.

Редакција Банкарство

Капитално финансираното пензиско осигурување претставува еден од најголемите сегменти на институционално инвестирање во Македонија, со средства што се акумулираат преку задолжителните и доброволните пензиски фондови.

Според последните јавно прикажани показатели на МАПАС, задолжителните пензиски фондови на 6 октомври 2026 година располагале со нето-средства од 217,99 милијарди денари, додека доброволните фондови управувале со дополнителни 5,41 милијарди денари.

Вкупната вредност на средствата изнесува приближно 223,4 милијарди денари.

Податоците за членството, со состојба на 7 октомври, покажуваат 643.160 членови во задолжителните пензиски фондови и 37.789 членови во доброволните фондови. Збирот изнесува 680.949 членства, но не претставува нужно ист број единствени лица, бидејќи едно лице може да учествува во двата столба.

Задолжителните фондови управуваат со приближно 97,6% од вкупните средства во двата сегмента, што ја покажува нивната доминантна улога во домашниот пензиски систем.

Инвестирањето на средствата од вториот и третиот пензиски столб е предмет на законски ограничувања, кои треба да обезбедат диверзификација и контрола на инвестицискиот ризик. Според регулативата, најмногу 80% од средствата на пензиските фондови можат да бидат вложени во домашни државни хартии од вредност и инструменти издадени или гарантирани од Народната банка, додека вкупните инвестиции во странство се ограничени на 50%. Во рамките на странските вложувања, за одредени корпоративни хартии од вредност и инвестициски фондови важи дополнителен лимит од 30%. Домашните банкарски инструменти имаат заедничко ограничување од 60%, додека за домашните акции важи лимит од 30%, а за уделите во домашни инвестициски фондови 5%.

Ваквите ограничувања покажуваат дека пензиските друштва не располагаат со неограничена слобода при изборот на инвестициите. Нивните портфолија мора да ги почитуваат законските максимуми, дополнителните ограничувања по издавач и инструмент, како и инвестициските политики на самите фондови. Поради тоа, дури и кога одреден инструмент е законски дозволен, неговото реално учество во портфолиото може да биде значително пониско од законскиот максимум. 

За членовите, сепак, вкупната вредност на средствата не е единствениот показател што треба да се следи. Подеднакво важни се структурата на инвестициите, остварениот принос на подолг временски период, трошоците за управување и ризикот што го презема фондот.

Долгорочната природа на пензиското инвестирање бара резултатите да се оценуваат низ повеќегодишни периоди, а не само преку краткорочни промени на финансиските пазари.