Американските берзански индекси забележаа значителен пад во четвртокот, под влијание на растот на цените на нафтата и неизвесноста поврзана со случувањата на Блискиот Исток.

Индексот S&P 500 се намали за 1,74%, додека Nasdaq Composite забележа пад од 2,38%. Dow Jones Industrial Average загуби 470 поени, односно 1,01%.

Растот на цените на енергенсите дополнително изврши притисок врз пазарите. Фјучерсите на нафтата „Брент“ пораснаа за 5% и надминаа 108 долари за барел, додека „West Texas Intermediate“ достигна над 94 долари, исто така со раст од 5%.

Паралелно со падот на акциите и растот на нафтата, значително се зголемија и приносите на 10-годишните и 2-годишните државни обврзници, што укажува на заострување на финансиските услови.

Претседателот на САД, Доналд Трамп, изјави дека растот на цените на нафтата и притисокот врз пазарите не се толку негативни како што се очекувало, додавајќи дека состојбата ќе се стабилизира и цените веројатно ќе се намалат.

Во меѓувреме, тензиите меѓу Вашингтон и Техеран продолжуваат. Трамп порача дека Иран треба „да се вразуми пред да биде предоцна“, додека од иранска страна беше соопштено дека се разгледува американски предлог за завршување на конфликтот, но без намера за директни разговори со САД.

Дополнително, земјите од Персискиот Залив ги осудија нападите врз нивната енергетска инфраструктура и побараа од Ирак да преземе мерки за нивно запирање, нагласувајќи дека се подготвени да се бранат.

И покрај падот, пазарите остануваат на пат кон неделна добивка, во услови на спротивставени сигнали околу можноста за дипломатско решение на кризата. Аналитичарите оценуваат дека инвеститорите внимателно ги следат пораките од Иран, при што дел од нив сметаат дека острите јавни изјави можеби прикриваат попомирлив став зад сцената.

Конфликтот на Блискиот Исток носи зголемени ризици за економскиот раст и инфлацијата во земјите опфатени од Европската банка за обнова и развој (ЕБОР), се наведува во најновиот Регионален економски извештај на институцијата.

Во анализата се посочува дека растот на цените на енергијата и ѓубривата, нарушувањата во трговијата и туризмот, како и заострувањето на финансиските услови веќе имаат влијание врз економиите во регионот, особено кај земјите кои имаат силни врски со пазарите од Заливот.

Главната економистка на ЕБОР, Беата Јаворчик, предупредува дека војната покажува колку брзо геополитичките шокови можат да се прелеат врз енергетските пазари, синџирите на снабдување и финансиските текови. Цените на енергијата веќе бележат раст поради нарушувања во производството и транспортните рути во Персискиот Залив, иако сè уште се под историските максимуми.

Според извештајот, доколку цената на нафтата се задржи над 100 долари за барел, а проблемите во снабдувањето со хемикалии и метали продолжат, глобалниот економски раст може да се намали за најмалку 0,4 процентни поени, додека инфлацијата би можела да порасне за повеќе од 1,5 поени. Во такво сценарио, растот во регионот на ЕБОР би се намалил до 0,4 процентни поени.

Пазарите на гас остануваат затегнати, при што резервите во Европа се значително под просекот од претходните години. Дури и ако конфликтот заврши наскоро, цените би можеле да останат високи поради постепеното обновување на залихите.

Дополнително, под притисок се и суровините за ѓубрива и индустриските материјали како алуминиум, сулфур и петрохемикалии, кои минуваат низ Ормутскиот теснец, што го зголемува ризикот од повисоки трошоци за производство и храна.

Негативни ефекти се очекуваат и во туризмот и дознаките. Економиите зависни од туризам, како Јордан, се соочуваат со намален број посетители, додека дознаките од земјите на Советот за соработка на Заливот кон држави како Либан, Јордан и Египет би можеле да ослабат.

Воедно, растот на приносите на обврзниците во јужниот и источниот Медитеран и во Турција укажува на заострување на финансиските услови, што може да доведе до зголемен одлив на капитал доколку пазарите дополнително се влошат.

ЕБОР предупредува дека најпогодени ќе бидат земјите со висока зависност од увоз на енергија, храна и ѓубрива, силни економски врски со Заливот и ограничен фискален простор. Меѓу нив се и Северна Македонија, Египет, Ирак, Јордан, Либан, Молдавија, Монголија, Сенегал, Тунис, Турција и Украина.

Од банката нагласуваат дека долгорочните последици може да вклучуваат зголемени ризици за енергетската безбедност и поголема фрагментација на глобалната трговија, додека некои извозници на суровини би можеле да имаат корист од повисоките цени. ЕБОР порачува дека е подготвена да ги поддржи земјите и клиентите во справување со овие предизвици.

Најголемите светски технолошки компании, како Google, Apple, Microsoft, Amazon и Tesla, сè повеќе ја менуваат природата на глобалната економија, при што според дел од економистите тие создаваат систем што наликува на поранешниот Советски Сојуз, но во модерна, дигитална форма.

Овие компании, познати како „Величествената седумка“, располагаат со огромна пазарна вредност и инвестираат трилиони долари во развој на вештачка интелигенција. Додека дел од јавноста во тоа гледа технолошки напредок, други предупредуваат на сериозни последици, од губење работни места до зголемена зависност од алгоритми.

Според анализите, класичниот капитализам заснован на слободен пазар и конкуренција постепено се трансформира. Наместо отворена конкуренција, доминираат дигитални платформи кои ги контролираат и купувачите и продавачите преку алгоритми.

Економистите посочуваат дека ваквите системи потсетуваат на централно планираната економија на Советскиот Сојуз, особено преку концептот на Госплан, кој некогаш ја регулирал понудата и побарувачката без вистински пазарни механизми.

Денес, велат тие, слична улога играат алгоритмите на компаниите како Amazon, кои врз основа на податоци за корисниците ги насочуваат нивните одлуки за купување и ги поврзуваат со продавачите, при што цените не се резултат на класична пазарна конкуренција, туку на оптимизација за профит.

Авторот на анализата, Јанис Варуфакис, оценува дека станува збор за нов вид „cloud капитал“, кој не произведува традиционални добра, туку создава дигитални екосистеми во кои корисниците и компаниите стануваат зависни од платформите.

Дополнително, се нагласува дека државите сè повеќе се потпираат на овие технолошки гиганти, особено во области како безбедноста, податоците и вештачката интелигенција, што отвора прашања за нивната растечка моќ и влијание врз глобалната политика.

Заклучокот на дел од експертите е дека светот влегува во нов економски модел, „технофеудализам“, во кој наместо слободен пазар доминираат дигитални платформи и алгоритми што ја контролираат економската активност.