Купувате производ од странска веб-страница, резервирате хотел преку Booking, плаќате авионски билет или ја користите картичката додека сте на патување. Цената изгледа јасна – 100 евра, 200 долари или 5.000 српски динари.

Но, сумата што на крајот ќе биде повлечена од вашата сметка не мора да биде едноставна конверзија според курсот што го гледате на интернет.

Зад плаќањето може да стојат една или повеќе валутни конверзии, курс на картичната мрежа, курс на банката, дополнителен надомест за трансакција во странство, а понекогаш и таканаречена динамичка конверзија на валута – DCC.

Токму тука настануваат „невидливите“ трошоци што клиентот често ги забележува дури откако ќе ја погледне состојбата на сметката.

Од денари до евра, па можеби и до трета валута

За македонските граѓани проблемот е особено интересен затоа што основната сметка најчесто е во денари, додека голем дел од меѓународните онлајн продавници, хотелски резервации и туристички услуги се наплатуваат во евра, долари, фунти или друга валута.

Во зависност од картичката, банката и валутата во која трговецот ја испраќа трансакцијата, во процесот може да биде вклучена конверзија меѓу две, а во одредени ситуации и повеќе валути.

Затоа курсот од 61,5 денари за едно евро што потрошувачот го има во глава не значи дека токму по тој курс ќе биде пресметана картичната трансакција.

Конечната вредност зависи од правилата на банката издавач на картичката, картичниот систем, моментот на порамнување на трансакцијата и евентуалните дополнителни надоместоци.

Најскапото копче може да биде „плати во твојата валута“

Посебно внимание треба да се обрне кога терминал, банкомат или веб-страница ќе понуди избор:

„Плати во локална валута“ или „Плати во твојата валута“.

Втората опција на прв поглед изгледа попрактично – веднаш гледате колку ќе платите во валутата што ви е позната.

Но, зад неа често стои услугата Dynamic Currency Conversion – DCC.

Во тој случај конверзијата не ја прави вашата банка или картичната мрежа под нивните вообичаени услови, туку операторот на терминалот, банкоматот или платежниот сервис.

Visa предупредува дека ваквата конверзија може да содржи сопствен девизен курс и дополнителен надомест. Компанијата наведува и дека кај ваквите трансакции на клиентот треба јасно да му бидат прикажани курсот и дополнителниот markup и да му биде оставен избор дали ќе ја прифати конверзијата.

Практично, удобноста да ја видите сумата веднаш претворена во „позната“ валута може да ве чини повеќе.

Booking: цената што ја гледате не мора да биде конечниот девизен трошок

Ова е особено релевантно кај хотелските резервации.

Booking.com во своите услови наведува дека, кога избраната валута на платформата се разликува од валутата на давателот на услугата, може да понуди плаќање во валутата на корисникот.

Компанијата наведува дека курсот за конверзија е достапен во процесот на плаќање, а евентуалниот надомест за таквата услуга се прикажува како процент во однос на референтните курсеви на Европската централна банка.

Но тука приказната не мора да заврши – Booking експлицитно посочува дека и издавачот на картичката може дополнително да наплати надомест за трансакција во странска валута.

Тоа значи дека потрошувачот треба да внимава не само на цената на хотелот, туку и на валутата во која реално ќе биде задолжена картичката.

А што е со Amazon?

Слична е логиката и при онлајн купување.

Кај Amazon Pay, на пример, самиот сервис наведува дека не наплаќа посебна провизија за конверзија или странска трансакција, но предупредува дека таков надомест може да наплати банката што ја издала картичката.

Оттука, двајца купувачи кои купуваат ист производ по идентична цена, но користат картички од различни банки или различен тип картичка, не мора на крајот да имаат идентичен трошок.

Како 100 евра можат да станат поскапи?

Да земеме поедноставен хипотетички пример.

Купувате услуга од 100 евра.

При проста пресметка со курс од 61,5 денари за евро, очекуваниот трошок би бил 6.150 денари.

Но ако во процесот се примени понеповолен курс од само 2%, сумата веќе станува околу 6.273 денари.

Ако врз тоа постои уште еден надомест од 1%, вкупниот трошок се приближува до 6.336 денари.

Разликата кај една трансакција можеби не изгледа драматично – околу 186 денари.

Но ако во текот на годината плаќате хотели, авиобилети, онлајн претплати, облека, електроника и други производи во странство, ваквите мали разлики можат да се претворат во значителна сума.

Кај трансакција од 1.000 евра, разлика од само 3% веќе значи околу 30 евра дополнителен трошок.

На што треба да внимава клиентот?

Пред плаќање во странство или на странска интернет-страница, корисно е да се провери во која валута навистина ќе биде задолжена картичката.

Ако терминалот или банкоматот понуди сопствена конверзија, треба да се погледне курсот и процентот на надомест пред да се потврди трансакцијата.

Потрошувачите треба да ги проверат и тарифите на својата банка: дали постои посебен надомест за трансакција во странска валута, по кој курс се врши конверзијата и дали условите се разликуваат според типот на картичката.

Важно е и да не се споредува само износот што бил прикажан во моментот на купувањето, туку и конечниот износ што е книжен на банкарската сметка.

Најголемиот проблем е што трошокот често не се гледа како „провизија“

Токму тоа е суштината на проблемот.

Кога банка ќе наплати 200 денари провизија, клиентот лесно ја забележува.

Но кога дополнителниот трошок е вграден во понеповолен девизен курс, најголемиот број клиенти никогаш не пресметуваат колку реално платиле за конверзијата.

Затоа разликата меѓу официјалниот или пазарниот курс и курсот применет при конкретната трансакција може да биде подеднакво важна како и класичната банкарска провизија.

Со растот на онлајн купувањето, резервациите преку Booking, купувањата преку меѓународни платформи како Amazon и Temu и сè почестите патувања во странство, прашањето повеќе не е само „колку чини производот?“.

Сè поважно станува и второто прашање:

Колку нè чини плаќањето на тој производ?

Вештачката интелигенција сè подлабоко навлегува во еден од најчувствителните сегменти на банкарството – обработката на плаќањата. Новото решение на финансиско-технолошката компанија Finastra покажува како AI во иднина може да им помогне на банките побрзо да ги откриваат причините за неуспешни или проблематични трансакции и да предлага корекции усогласени со правилата на платежните системи.

Темата е особено актуелна и за Македонија, која веќе е интегрирана во SEPA кредитните трансфери и се подготвува за следната голема фаза – инстант плаќањата.

Finastra на конференцијата Sibos 2026 во Мајами го претстави Repair Recommendations, нова AI функционалност во рамките на платформата AI OperatorAssist. Системот може да идентификува неправилност во платежната трансакција, да ја анализира причината и да предложи решение проверено според правилата на платежни мрежи и шеми како SWIFT, SEPA, Fedwire, UPI и Nexus.

Важно е дека системот не ја носи конечната одлука самостојно. Предложената корекција треба да биде разгледана и одобрена од човек, што значи дека AI функционира како алатка за поддршка на банкарските операции, а не како целосно автономен механизам.

Зошто платежните грешки стануваат сè поголем предизвик?

Со зголемувањето на бројот на дигитални, прекугранични и инстант плаќања, банките мора да обработуваат сè поголем број трансакции за сè пократко време.

Но не секое плаќање поминува непречено.

Проблем може да се појави поради неточни податоци, несоодветен формат на платежната порака, неусогласеност со правилата на определена платежна шема или друг оперативен проблем.

Во традиционален модел, таквите случаи често бараат интервенција од специјализирани банкарски тимови кои мора да ја идентификуваат причината, да ги проверат правилата и потоа да ја коригираат трансакцијата.

Finastra проценува дека грешките и прекините во обработката на плаќањата создаваат милијарди долари трошоци за финансиската индустрија годишно и генерираат значителен обем рачна работа.

Токму тука AI може да има практична примена – не само како chatbot или алатка за анализа, туку директно во банкарската платежна инфраструктура.

Македонија веќе е целосно интегрирана во SEPA кредитните трансфери

За македонскиот банкарски сектор оваа технологија доаѓа во интересен момент.

Од март 2026 година целиот домашен банкарски сектор е интегриран во SEPA Credit Transfer, откако и последната банка се приклучи кон шемата.

Тоа им овозможува на банките во земјава да извршуваат плаќања во евра во рамките на единствени европски правила, со цел поефикасни, побрзи и потранспарентни прекугранични трансакции.

Но поголемата интеграција со европскиот платежен простор носи и поголеми оперативни барања.

Колку повеќе платежни пораки се обработуваат и колку пократок станува рокот во кој мора да се реализира трансакцијата, толку помал простор има за долги рачни проверки и интервенции.

Следниот чекор се инстант плаќањата

Народната банка веќе го посочи воспоставувањето систем за инстант плаќања заснован на TIPS clone како следниот значаен чекор во модернизацијата на домашниот платежен систем.

Решението се развива во рамките на иницијативата на Европската централна банка за земјите од Западен Балкан.

Кај инстант плаќањата времето станува уште поважно.

Европската SEPA Instant Credit Transfer шема предвидува средствата да бидат ставени на располагање на сметката на примачот за помалку од десет секунди, при што системот функционира 24 часа дневно, седум дена во неделата.

Во таков систем класичниот модел во кој проблематична трансакција може долго да чека на рачна проверка станува сè помалку практичен.

Токму затоа технологии што автоматски ја препознаваат причината за проблемот и веднаш предлагаат корекција можат да станат важен дел од идната платежна инфраструктура.

Што би значело ова за македонските банки?

AI автоматизацијата на платежните грешки потенцијално може да донесе неколку значајни промени за банките.

Најочигледната е намалување на времето потребно за решавање проблематични трансакции. Наместо операторот рачно да пребарува низ повеќе системи и правила, AI може да ги собере релевантните информации и да предложи решение.

Вториот ефект е можноста банките да обработуваат поголем број трансакции без пропорционално да го зголемуваат бројот на вработени во оперативните тимови.

Дополнително, стандардизираното толкување на SEPA, SWIFT и други платежни правила може да помогне да се намали ризикот од различни интерпретации и човечки грешки.

Но ваквиот модел отвора и нови прашања.

Банките ќе мора да обезбедат дека AI препораките се проверливи, дека постои јасна трага кој донел конечна одлука и дека чувствителните платежни податоци се обработуваат во согласност со регулаторните и безбедносните стандарди.

AI нема да го тргне банкарскиот оператор – ќе му ја менува работата

Интересен аспект на решението на Finastra е што компанијата не предлага целосна автоматизација без човечки надзор.

Секоја препорака треба да биде проверена и одобрена од оператор.

Тоа покажува како најверојатно ќе изгледа првата фаза на масовното воведување AI во критичните банкарски процеси: алгоритмот ја презема анализата и пребарувањето низ голем број правила и податоци, додека човекот ја задржува конечната одговорност.

За македонските банки ова може да биде особено важно во периодот кога истовремено треба да се приспособуваат кон SEPA, инстант плаќањата, новите европски стандарди и сè поголем број дигитални трансакции.

Следната fintech револуција можеби нема да биде видлива за клиентот

Најголем дел од fintech иновациите што ги забележуваат клиентите досега се поврзани со мобилни апликации, дигитални картички и побрзо отворање сметки.

Но следната фаза може да се случува целосно „зад сцената“.

AI системите за откривање грешки, спречување измами, проверка на платежните пораки и автоматизирано управување со исклучоци можат да станат дел од инфраструктурата која клиентот никогаш нема директно да ја види.

Резултатот, сепак, би требало да го почувствува – помалку одбиени трансакции, пократко време за решавање проблеми и посигурни плаќања.

Со целосната интеграција на македонските банки во SEPA и претстојното воведување инстант плаќања, прашањето повеќе не е само колку брзо ќе се движат парите.

Сè поважно ќе биде и колку брзо банкарските системи можат да препознаат и поправат проблем кога нешто во платежниот процес ќе тргне наопаку.

NLB продолжува со консолидацијата на домашниот банкарски пазар, а планираното преземање на Deželna banka Slovenije (DBS) дополнително ќе ја зацврсти позицијата на најголемата банка во Словенија. Според анализата објавена на 30 септември, по реализацијата на трансакцијата пазарниот удел на NLB би можел да се приближи до 37 проценти, ниво што повторно го отвора прашањето колкава концентрација е оптимална за еден национален банкарски систем.

NLB во септември потпиша договори за стекнување повеќе од 55 проценти од гласачките права во DBS. Самата DBS на крајот од 2025 година располагала со актива од 1,6 милијарди евра и со околу 2,8 проценти од словенечкиот банкарски пазар. Банката има 65 експозитури, што е третата најголема банкарска мрежа во земјата. Завршувањето на трансакцијата зависи од добивањето на регулаторните одобренија и според NLB се очекува во втората половина од 2027 година.

38 експозитури се преклопуваат

Еден од најинтересните аспекти на преземањето не е само билансната големина на DBS, туку нејзината физичка инфраструктура.

Анализата на Bloomberg Adria покажува дека дури 38 експозитури на DBS се наоѓаат на локации каде што веќе постои присуство на NLB. Тоа значи дека по завршувањето на интеграцијата ќе се појави сериозно прашање за економската оправданост на паралелното функционирање на дел од мрежата.

NLB засега нагласува дека сака да ја задржи мрежата на DBS, особено на локациите каде што групацијата моментално нема физичко присуство. DBS има традиционално силна позиција во земјоделството, агро-прехранбениот сектор и руралните средини, сегменти кои за NLB можат да претставуваат дополнителен стратешки канал за раст.

Сепак, преклопувањето на 38 локации покажува дека интеграцијата може да донесе рационализација на дел од мрежата. Тоа не мора автоматски да значи затворање на сите преклопени експозитури, но создава простор за оптимизација на трошоците, преместување на вработени, спојување на деловни единици и понатамошно насочување на клиентите кон дигиталните канали.

Словенија веќе има високо концентриран банкарски систем

Преземањето доаѓа во момент кога Банката на Словенија веќе регистрира постепено зголемување на концентрацијата во домашниот банкарски сектор.

На крајот од 2025 година во Словенија работеле девет банки, три штедилници и две филијали на банки од други земји членки на ЕУ. Вкупната актива на банкарскиот сектор изнесувала 57,7 милијарди евра. Централната банка посочува дека во последните години бројот на банки се намалува, а Herfindahl-Hirschman индексот, еден од стандардните показатели за пазарна концентрација, расте.

Тоа значи дека преземањето на DBS не е изолиран настан, туку дел од подолгорочниот процес на консолидација на словенечкиот банкарски сектор.

Уште пред оваа трансакција, NLB беше далеку поголем играч на домашниот пазар отколку нејзините банки од групацијата во поголемиот дел од регионот. Според податоците на NLB Group за крајот на 2024 година, NLB Ljubljana имала околу 31,3 проценти од словенечкиот пазар мерено според актива.

Македонија: NLB е голема банка, но пазарот е пораспределен

Споредбата со Македонија покажува поинаква структура.

NLB Банка Скопје денес наведува пазарен удел од околу 17 проценти, а на крајот од 2025 година нејзината актива достигнала 156,9 милијарди денари.

Тоа значи дека NLB има значајна позиција на македонскиот пазар, но далеку од нивото кон кое се движи матичната банка во Словенија.

Податоците на NLB Group за 2024 година ја прикажуваа македонската структура како релативно распределена меѓу неколку големи банки: Комерцијална банка со 22,1 проценти, Стопанска банка со 17,8 проценти, NLB Банка со 15,7 проценти, Halkbank со 13,4 проценти и Sparkasse со 12,7 проценти од вкупната актива.

Со други зборови, македонскиот банкарски пазар има неколку системски значајни конкуренти со релативно блиски позиции, наместо една банка со удел близу 40 проценти.

Србија: уште пофрагментиран пазар

Слична е сликата и во Србија.

NLB Komercijalna banka на 30 јуни 2026 година имала актива од околу 764 милијарди српски динари, додека вкупната актива на банкарскиот систем била околу 7.288 милијарди динари. Тоа имплицира удел од приближно 10,5 проценти според актива.

Во Србија истовремено постојат повеќе големи системски значајни банки. Народната банка на Србија во 2026 година како системски значајни ги наведува, меѓу другите, Banca Intesa, OTP banka, UniCredit, AikBank, Raiffeisen, NLB Komercijalna, Poštanska štedionica и Erste Bank.

Оттука, словенечкиот модел сè повеќе се издвојува од структурата во Македонија и Србија: една институција може да се приближи до повеќе од една третина од целиот домашен пазар.

Поголема банка значи и поголема ефикасност – но и поголема концентрација

За NLB, логиката на преземањето е јасна. DBS носи дополнителни клиенти, депозити, кредити, експозитури и силна позиција во земјоделскиот и руралниот сегмент. Интеграцијата истовремено создава можност за намалување на дуплираните оперативни трошоци и подобро користење на инфраструктурата.

Од аспект на системот, сепак, растот кон пазарен удел од околу 37 проценти отвора поширока дискусија.

Поголемите банки можат да имаат економии од обем, поголеми инвестициони капацитети за дигитализација и пониски единечни оперативни трошоци. Од друга страна, натамошното намалување на бројот на конкуренти може да ја зголеми концентрацијата на депозитите, кредитирањето и платежниот промет кај неколку институции.

Токму затоа регулаторната постапка ќе биде важен дел од процесот. Трансакцијата сè уште не е завршена и конечната структура ќе зависи од потребните одобренија.

Регионална консолидација со словенечки центар

Преземањето на DBS затоа може да се гледа како нешто повеќе од домашна словенечка трансакција.

NLB Group веќе има значајни банкарски позиции во Македонија, Србија, Косово, Црна Гора и Босна и Херцеговина. Но токму во Словенија концентрацијата на групацијата е најголема, а со DBS таа разлика дополнително ќе се зголеми.

Ако проценката за удел близу 37 проценти се реализира, NLB ќе биде речиси двојно подоминантна на својот домашен пазар отколку NLB Банка во Македонија и повеќе од трипати поголема според релативен пазарен удел од NLB Komercijalna во Србија.

Затоа клучното прашање по преземањето нема да биде само колку ќе порасне NLB, туку како новото ниво на концентрација ќе влијае врз конкуренцијата, цените на банкарските услуги и физичката достапност на банкарската мрежа во Словенија.