Лихтенштајн, Сингапур и Ирска се трите најбогати економии во светот според бруто-домашниот производ (БДП) по жител, прилагоден според паритетот на куповната моќ (ППП). Најновите проекции за 2026 година покажуваат значителни промени во глобалното рангирање во изминатите две децении, при што најголем напредок бележат земјите што успеале да ги искористат технолошкиот развој, меѓународните инвестиции и природните ресурси.

Според податоците од извештајот World Economic Outlook на Меѓународниот монетарен фонд (ММФ), претставени во анализата на Visual Capitalist, на врвот на листата и понатаму доминираат мали, високоразвиени економии, претежно од Европа.

Сепак, меѓу најинтересните промени се издвојува подемот на Гвајана, јужноамериканска земја која благодарение на експлоатацијата на нафта за релативно краток период се искачи меѓу најбогатите економии според овој показател.

Лихтенштајн останува на врвот, Сингапур и Ирска бележат силен напредок

Лихтенштајн уште во 2006 година беше најбогатата земја во светот според БДП по жител, со 112.499 долари. Тогаш беше единствената економија чиј БДП по жител надминуваше 100.000 долари.

Две децении подоцна, оваа мала европска држава го задржува првото место, со проектирани 195.372 долари по жител во 2026 година.

На второто место е Сингапур, со 173.708 долари, додека Ирска се искачува на третата позиција со 159.129 долари. Луксембург, кој во 2006 година беше втор, сега е на четвртото место со 156.719 долари.

Напредокот на Сингапур е резултат на долгорочниот развој на меѓународно конкурентни индустрии, особено производството на полупроводници и фармацевтската индустрија.

Ирска, пак, својот економски раст во голема мера го должи на присуството на мултинационалните компании и на меѓународните капитални текови.

Топ 20 најбогати економии во светот во 2026 година

Според проекциите на ММФ, рангирањето врз основа на БДП по жител, прилагоден според паритетот на куповната моќ, изгледа вака:

Како нафтата ја трансформираше Гвајана?

Една од најголемите промени на глобалната листа е подемот на Гвајана.

Производството на нафта во оваа јужноамериканска земја започна дури во декември 2019 година. Со зголемувањето на производството од нафтените наоѓалишта во морето, економските ефекти постепено се проширија и во другите сектори.

Приходите од нафта овозможија финансирање инфраструктурни проекти и програми за развој на човечкиот капитал, додека јавните инвестиции придонесоа за раст на градежништвото и другите домашни економски активности.

Според проекциите за 2026 година, БДП по жител во Гвајана достигнува 95.477 долари, со што земјата се позиционира на 11. место во светот, пред Соединетите Американски Држави, каде што овој показател изнесува 94.430 долари.

Сепак, најголемиот предизвик за Гвајана останува претворањето на брзиот економски раст во долгорочни придобивки за населението.

Земјата акумулира дел од приходите од нафта во Фондот за природни ресурси, со цел да воспостави рамнотежа меѓу тековните развојни потреби и штедењето за идните генерации.

Овој пристап е особено важен поради нестабилноста на цените на нафтата, но и поради фактот дека високиот просечен БДП по жител не значи автоматски повисоки приходи и подобар животен стандард за секое домаќинство.

Ирска – економски раст поттикнат од мултинационалните компании

За разлика од Гвајана, економскиот подем на Ирска е поврзан со улогата на големите меѓународни компании.

Добивката што ја остваруваат странските мултинационални компании се вклучува во пресметката на ирскиот БДП, дури и кога дел од тие средства на крајот се префрлаат кон сопствениците во странство.

Ова може да создаде значителна разлика меѓу големината на економијата и доходот што реално останува на располагање на населението.

Особено впечатлив пример е 2015 година, кога префрлањето корпоративни биланси и интелектуална сопственост во Ирска предизвика исклучително голем пораст на официјално прикажаниот БДП.

Поради ваквите специфичности, ирските власти воведоа и дополнителен економски показател, со кој се настојува попрецизно да се прикаже домашната економска активност без дел од ефектите од работењето на мултинационалните компании.

Со проектирани 159.129 долари БДП по жител во 2026 година, Ирска го зазема третото место во светот и второто место во Европа.

Висок БДП не значи автоматски и висок животен стандард

Иако БДП по жител прилагоден според паритетот на куповната моќ е важен показател за споредување на економската моќ, тој не ја прикажува целосната слика за благосостојбата на населението.

Врз овој показател можат значително да влијаат приходите од природни ресурси, профитите на мултинационалните компании, големината на населението и структурата на економијата.

Токму затоа, високата позиција на глобалната листа не значи нужно дека секој граѓанин располага со соодветно високи приходи.

Споредбата на последните две децении покажува дека патиштата до економско богатство се различни: од технолошки развој и финансиски услуги, преку странски инвестиции, до експлоатација на природни ресурси.

За долгорочен економски успех, сепак, клучно останува создаденото богатство да се претвори во одржлив раст, квалитетни јавни услуги и повисок животен стандард.

Извор: Visual Capitalist / Меѓународен монетарен фонд (World Economic Outlook), преку Bankar.me. Податоците за 2026 година се проекции, изразени во тековни меѓународни долари според паритетот на куповната моќ.

Класичниот кредитен скор сè почесто добива конкуренција од нов тип проценка: анализа на реалните парични текови на клиентот. Американската финтек-компанија Plaid го проширува својот систем за кредитно оценување со модели базирани на вештачка интелигенција, кои ја анализираат историјата на трансакции, приходите, штедењето и редовноста на плаќањата за да проценат колкав е ризикот еден клиент да не го врати кредитот.

Plaid, компанија позната по технологијата што ги поврзува банкарските сметки со финансиски апликации, ја претстави новата генерација на LendScore, како и LendScore Arc – модел кој користи вештачка интелигенција за да ги анализира редоследот и обрасците на трансакциите, наместо да се потпира само на класични кредитни податоци. Според компанијата, во раните тестирања Arc овозможил раст на одобрувањата кај субпримарните корисници, а LendScore 2 покажал поголема предиктивна моќ во однос на користење само традиционални cash-flow податоци.

Идејата е едноставна: наместо банката да гледа само дали клиентот претходно имал кредит и дали редовно го отплаќал, системот може да види како се движат парите на неговата сметка – колку редовно пристигнува приход, колку се трошоците стабилни, дали се плаќаат сметки навреме и дали постои простор за нова месечна обврска.

Plaid вели дека, кога клиентот дал согласност за споделување на податоците, неговите cash-flow информации можат да стигнат до кредиторот за помалку од две секунди. Компанијата ова го гледа како начин банките и финтек-кредиторите побрзо да донесуваат одлуки, особено за луѓе кои немаат долга кредитна историја.

Што би значело ова за Македонија?

Темата станува особено интересна ако се погледне развојот на домашната платежна инфраструктура.

Северна Македонија веќе има Закон за платежни услуги и платни системи усогласен со европските правила во оваа област, а регулативата предвидува и даватели на услуги за информации за сметки, како и стандарди за сигурна комуникација меѓу нив и банките. Народната банка има донесено и правила за силна автентикација и безбедна комуникација меѓу давателите на платежни услуги, вклучително и сервисите што пристапуваат до информации од сметки.

Тоа е технолошката и регулаторната основа на она што најчесто се нарекува open banking.

Во пракса, доколку ваквата инфраструктура се развие целосно и клиентот даде изречна согласност, банка или овластен финансиски сервис би можел да добие пристап до податоци од сметки што клиентот ги има и во други банки. Тоа не значи автоматски дека денес македонските банки веќе користат Plaid-подобни AI модели за кредитни одлуки, туку дека регулаторната насока овозможува вакви услуги да станат технички можни.

Тогаш кредитната проценка би можела да изгледа сосема поинаку: клиентот аплицира онлајн, дозволува пристап до релевантните сметки, системот ги анализира приходите и расходите, а банката за неколку секунди добива проценка на ризикот.

Кредитната историја можеби повеќе нема да биде единствениот филтер

Овој модел може особено да им помогне на луѓе кои немаат долга кредитна историја, но имаат стабилни приходи и дисциплинирано финансиско однесување. Plaid токму тоа го посочува како една од главните предности на cash-flow underwriting – кредиторот добива подетална слика за тековната финансиска состојба, а не само за минатото.

Но, со тоа се отвора и друго прашање: колку податоци сме подготвени да споделиме за да добиеме побрз кредит?

Ако алгоритмот анализира илјадници трансакции, тогаш кредитната одлука повеќе не се базира само на плата, задолженост и кредитна историја, туку и на многу подетален модел на финансиското однесување.

Затоа иднината на кредитирањето нема да зависи само од тоа колку е паметен алгоритмот, туку и од правилата за согласност, приватност, објаснивост на одлуката и заштита од дискриминација.

За Македонија, најважното прашање не е дали ваквата технологија ќе стигне, туку кога и под кои правила банките ќе почнат да ја користат. Со развојот на open banking инфраструктурата, можноста кредитната одлука да се донесува речиси во реално време веќе не изгледа како далечна технологија.

На прв поглед, споредбата звучи едноставно. Ако странските банки одбиваат речиси четири од десет барања за кредит, а домашните едвај едно, логично е да се прашаме каде е нашата земја на таа скала. Но, кога ќе се погледнат податоците, работата е посложена. За Северна Македонија постојат релативно свежи и релевантни информации за пристапот до банкарско финансирање, но засега нема јавно достапен показател што на целосно споредлив начин би кажал: „банките во Македонија одбиваат X од секои 10 барања“.

И токму тука е најважната забелешка. Податокот за стапка на одбивање мора да се споредува само ако методологијата е иста — исти типови клиенти, ист период, исти кредитни производи и исто прашање. Во спротивно, лесно може да се добие атрактивен наслов, но погрешна слика за тоа колку навистина е тешко да се дојде до кредит.

Најконкретниот извор за Македонија е Enterprise Survey 2023 на Светска банка. Во истражувањето биле интервјуирани 354 компании од формалниот приватен сектор, од мали до големи претпријатија.

Во суровите микроподатоци, 113 компании дале валиден одговор за исходот од нивното последно барање за кредит или кредитна линија. Од нив, 110 навеле дека барањето било целосно одобрено, едно дека било делумно одобрено, едно дека било одбиено, а едно сè уште било во постапка. Тоа изгледа како исклучително ниска стапка на одбивање. Но Светска банка експлицитно предупредува дека овие бројки се број на случаи во базата и не смеат директно да се толкуваат како национална статистика за целата економија. Затоа не би било коректно од нив да се извлече наслов дека „во Македонија се одбива само еден процент од кредитите“.

Сепак, податоците кажуваат нешто важно: проблемот со пристапот до кредит во Македонија очигледно не може да се мери само преку формално одбиените барања.

Од 354 анкетирани компании, 239 воопшто не аплицирале за нов кредит или кредитна линија во претходната фискална година. Во суровите одговори, најголемиот дел од нив — 82,8 проценти — велат дека немале потреба од кредит бидејќи имале доволно сопствен капитал. Но 7,1 проценти како причина ги навеле неповолните каматни стапки, а дел ги посочиле сложените процедури, високото обезбедување или очекувањето дека барањето нема да им биде одобрено. И овие проценти се од суровиот примерок и не треба механички да се претставуваат како национални стапки, но добро го покажуваат проблемот со мерењето на кредитната достапност.

Со други зборови, фирма која смета дека каматата е превисока или дека нема доволно обезбедување можеби воопшто нема да стигне до шалтерот за кредит. Таа никогаш нема да се појави во статистиката како „одбиен клиент“.

Македонија не е без проблеми со пристапот до финансии

Пошироките показатели даваат помалку розова слика од онаа што би се добила ако се гледа само бројот на формално одбиени апликации.

ОЕЦД во Western Balkans Competitiveness Outlook 2024 оценува дека пристапот до банкарско финансирање останува проблем особено за најмалите компании во Северна Македонија. Според податоците што ги наведува ОЕЦД, кредитите на комерцијалните банки насочени кон малите и средните претпријатија во 2022 година учествувале со 28 проценти во вкупните банкарски кредити, наспроти 34,9 проценти во 2013 година.

И самиот Enterprise Survey покажува дека финансискиот пристап не е небитен проблем за компаниите. Во суровиот примерок од 2023 година, околу половина од фирмите го оцениле пристапот до финансии како одреден степен на пречка — од мала до многу сериозна. Повторно, овие бројки не треба да се претставуваат како официјален национален процент без соодветно пондерирање, но тие ја потврдуваат разликата меѓу „кредитот не ми е одбиен“ и „лесно ми е да се финансирам“.

Што велат самите банки?

Друг важен извор е CESEE Bank Lending Survey на Европската инвестициска банка, кој ги следи банките во Централна, Источна и Југоисточна Европа. Истражувањето опфаќа околу 15 меѓународни банкарски групации и околу 85 локални подружници или независни банки, кои во повеќето земји опфаќаат повеќе од половина од банкарската актива. Северна Македонија е дел од истражувањето.

Последните достапни податоци не покажуваат дека македонскиот пазар е во некаква општа кредитна блокада. Во извештајот за втората половина на 2025 година, ЕИБ оценува дека кредитната побарувачка во Северна Македонија продолжила силно да расте и била над регионалниот просек, додека и условите на кредитната понуда се подобриле.

На регионално ниво, сликата во 2026 година исто така не е едноставно „банките не даваат кредити“. ЕИБ во јуни годинава објави дека побарувачката останува силна, а три четвртини од прекуграничните банкарски групации планираат да го зголемат работењето во регионот. Во исто време, банките покажуваат нешто поголема претпазливост кон одредени категории клиенти, особено кон големите компании.

Но овде има уште една методолошка замка: графиконите на ЕИБ за „approval rates“ најчесто покажуваат нето процент на банки што пријавиле зголемување или намалување на одобрувањето, а не процент од сите кредитни барања што биле одбиени. Тоа значи дека бројка од, на пример, минус 40 не значи дека 40 проценти од клиентите биле одбиени. Токму затоа тие показатели не можат директно да се претворат во „четири од десет барања“. ЕИБ јасно ја дефинира оваа методологија во своите извештаи.

А што покажува Европа?

Интересна споредба дава истражувањето SAFE на Европската централна банка. Во вториот квартал од 2026 година, само околу 5 проценти од компаниите во еврозоната кои сметале дека банкарските кредити се релевантни за нив пријавиле некаков проблем при обидот да обезбедат кредит. Но во таа категорија влегуваат не само директно одбиените апликации, туку и фирмите кои добиле помал износ од бараниот, оние што го одбиле кредитот поради превисока цена и оние што воопшто не аплицирале затоа што очекувале дека ќе бидат одбиени.

Токму последната група е важна. Три проценти од фирмите биле т.н. „discouraged borrowers“ — им биле потребни пари, но не поднеле барање бидејќи очекувале негативен одговор. Тоа покажува зошто стапката на формално одбиени кредити сама по себе не е доволна за да се измери колку е рестриктивен еден банкарски систем.

Значи, дали во Македонија е лесно да се добие кредит?

Од достапните податоци не може одговорно да се каже дека македонските банки „одбиваат едно од десет барања“, ниту пак да се направи директна споредба со тврдењето дека странски банки одбиваат речиси четири од десет. За таква споредба би требало да имаме идентично истражување за ист тип кредитобаратели и ист период.

Она што може да се каже е поинтересно.

Македонските податоци не покажуваат голем број директни одбивања меѓу компаниите што навистина поднеле барање за кредит. Истовремено, други показатели покажуваат дека пристапот до финансии, особено за малите компании, и натаму е реално ограничување. ОЕЦД го посочува токму финансирањето на малите претпријатија како слабост, а податоците на Светска банка покажуваат дека за дел од фирмите проблемот почнува уште пред да поднесат барање — кај каматата, обезбедувањето, процедурите или проценката дали воопшто има смисла да аплицираат.

Тука е и парадоксот: ниската стапка на одбиени кредити не мора автоматски да значи дека кредитот е лесно достапен. Можно е банките да одобруваат голем дел од апликациите што стигнуваат до нив затоа што до фазата на формално аплицирање стигнуваат претежно компании кои веќе ги исполнуваат кредитните критериуми.

Затоа, за Македонија поважно прашање од „колку кредити банките одбиваат?“ е: колку фирми воопшто можат да си дозволат да побараат кредит — и под какви услови?

Токму таму веројатно се крие вистинската мерка за тоа колку е лесно или тешко да се финансира бизнисот во земјава.