Вкупно 25.000 домаќинства на Западен Балкан досега ги подобриле своите домови преку кредити од Програмата за финансирање на зелена економија – GEFF, зад која стои Европската банка за обнова и развој (ЕБОР), со поддршка од Европската Унија и други донатори.

Од почетокот на програмата во 2017 година, ЕБОР има потпишано 280 милиони евра GEFF кредитни линии со 38 партнерски финансиски институции во регионот. Средствата се користат за финансирање соларни панели, топлински пумпи, енергетски ефикасни прозорци и врати, изолација и други технологии кои ја намалуваат потрошувачката на енергија во домаќинствата.

Но, колкав дел од овие 25.000 домаќинства се од Северна Македонија?

Во последната регионална објава на ЕБОР со која е одбележана бројката од 25.000 корисници не е објавена распределба на домаќинствата по држави, па од јавно достапните податоци не може прецизно да се утврди колку од нив се македонски домаќинства.

Претходните податоци, сепак, покажуваат дека интересот во земјава бил значителен.

ЕБОР во март 2022 година објави дека GEFF во Северна Македонија дотогаш опфатил речиси 2.700 домаќинства, на кои им биле обезбедени кредити во вкупна вредност од близу 20 милиони евра. Најчесто финансирани инвестиции биле енергетски ефикасни прозорци и врати, изолација и топлински пумпи.

Во друга информација од програмата се наведува дека во период кога GEFF имал опфатено околу 13.000 домаќинства во Западен Балкан, повеќе од 3.000 семејства биле од Северна Македонија.

Тоа покажува дека домашните домаќинства имаат значително учество во регионалната програма, но без понова официјална национална статистика не може едноставно да се пресмета колку од сегашните 25.000 корисници се од земјава.

Финансирањето во меѓувреме продолжува.

ЕБОР обезбедува до 4 милиони евра за НЛБ Банка преку програмата Western Balkans GEFF III REPower Residential. Парите се наменети за понатамошно кредитирање инвестиции во енергетска ефикасност, обновливи извори на енергија и енергетски ефикасни станбени објекти во Северна Македонија. Според ЕБОР, инвестициите финансирани преку оваа линија треба да придонесат за годишни заштеди на примарна енергија од повеќе од 7.100 гигаџули и намалување на емисиите на CO₂ за околу 636 тони годишно.

Дополнителни до 4 милиони евра се обезбедени и за Комерцијална банка АД Скопје преку GEFF III. Средствата се наменети за кредити за енергетска ефикасност, обновливи извори и подобрување на енергетските карактеристики на објектите во земјава.

Програмата во Македонија претходно се реализираше и преку финансиски институции како Комерцијална банка, НЛБ Банка, ПроКредит Банка и Шпаркасе Банка, покажуваат податоците на GEFF.

Една од причините за интересот за GEFF е што програмата не се сведува само на класичен банкарски кредит.

За квалификувани инвестиции домаќинствата може да добијат и инвестициски грантови, обезбедени со донаторска поддршка. Во претходните фази на програмата во Македонија, за успешно реализирани инвестиции беше достапен поврат до 20 проценти од инвестицијата, финансиран од Европската Унија.

Практичен пример е семејство од Скопје кое преку GEFF инвестирало 19.500 евра во топлинска пумпа, изолација на покривот и нови прозорци, а добило 3.900 евра грант од ЕУ. Според податоците на програмата, инвестицијата резултирала со заштеда на енергија и намалување на емисиите на CO₂.

Во мај 2024 година ЕБОР објави дека повеќе од 18.000 домаќинства во шесте земји од Западен Балкан преку GEFF инвестирале над 100 милиони евра во технологии за заштеда на енергија. Тогаш програмата имала придонесено и за намалување на емисиите на CO₂ за повеќе од 25.000 тони годишно и за околу 70.000 MWh годишна заштеда на енергија.

Сега бројката достигна 25.000 домаќинства, што значи дека базата на корисници продолжила значително да се проширува. Од 2017 година досега, ЕБОР има договорено 280 милиони евра GEFF кредитни линии со 38 финансиски институции во Западен Балкан.

За македонскиот пазар, следниот важен податок би бил ажурирана национална статистика: колку домаќинства досега добиле GEFF кредит во земјава, колкав износ е пласиран преку македонските банки и колку средства им се вратени на граѓаните преку грантови.

Токму тие бројки би покажале колку македонските домаќинства реално ја користат комбинацијата од банкарско финансирање и грантови за да ги намалат трошоците за енергија и да инвестираат во сопствено производство на електрична енергија и енергетска ефикасност.

Инфлацијата во Германија во септември би можела да се искачи над 3 проценти, под влијание на рекордно високите цени на горивата и нарушувањата во снабдувањето со нафта предизвикани од конфликтот на Блискиот Исток.

Во август, годишната стапка на инфлација во најголемата европска економија изнесуваше 2,9 проценти, а доколку во септември надмине 3 проценти, тоа би било највисоко ниво од декември 2023 година, кога инфлацијата достигна 3,7 проценти.

Горивата повторно го зголемуваат ценовниот притисок

Во текот на септември, загриженоста околу глобалното снабдување со нафта повторно се зголеми поради конфликтот во Иран и нестабилноста во регионот.

Цената на суровата нафта Брент привремено надмина 100 долари за барел, додека бензинот и дизелот достигнаа рекордни нивоа на германските бензински пумпи.

Високите цени на енергенсите директно влијаат врз трошоците за транспорт и производство, со што создаваат дополнителен притисок врз потрошувачките цени.

Германија го намалува данокот на горивата

Германската влада од 1 октомври планира привремено намалување на данокот на горивата до крајот на годината. Мерката треба да ги намали даночните давачки за околу 0,17 евра по литар, со цел да се ублажи ударот врз возачите и домашните буџети.

Слично намалување во текот на мај и јуни веќе имаше ефект врз инфлацијата, а се очекува и новата мерка да придонесе за нејзино постепено забавување до крајот на годината.

Сепак, среднорочно инфлацискиот притисок би можел да остане висок. Германските економски истражувачки институти очекуваат просечната инфлација да достигне 3,2 проценти во 2027 година, во споредба со 2,8 проценти годинава.

Новиот официјален податок за инфлацијата во Германија за септември денеска треба да го објави Сојузниот завод за статистика.

Банките во Македонија, Србија, Албанија, Црна Гора и Хрватска влегуваат во новиот кредитен циклус со висока капитализација, ниско ниво на нефункционални кредити и солидна профитабилност. Но токму брзиот раст на кредитирањето и цените на недвижностите стануваат следниот тест за финансиската стабилност во регионот.

Ако здравјето на една банка се мери според тоа колку капитал има за да апсорбира загуби, колку од нејзините кредити не се отплаќаат, колку е ликвидна и дали заработува доволно за самата да го зголемува капиталот, банкарските системи на Балканот моментално изгледаат значително посилни отколку пред една деценија.

Македонија, Србија, Албанија, Црна Гора и Хрватска имаат различни монетарни режими и различна структура на банкарските пазари, но заедничката слика е релативно јасна:

капиталот е висок, нефункционалните кредити се историски ниски, а банките остануваат профитабилни и ликвидни.

Но има и втор дел од приказната.

Кредитирањето повторно забрзува, станбените кредити растат со двоцифрени стапки во дел од регионот, а цените на недвижностите во неколку земји силно се зголемуваат.

Тоа значи дека главниот ризик повеќе не е наследството од старите лоши кредити.

Следниот тест е колку долго може да продолжи новата кредитна експанзија без да создаде нови проблеми.

Македонија: речиси 20% капитална адекватност и историски ниски NPL

Македонскиот банкарски систем моментално има значителни заштитни слоеви.

Според последниот детален извештај на ММФ, стапката на капитална адекватност на банкарскиот систем на крајот од 2025 година била околу 19,5%, значително над минималните барања.

Истовремено, нефункционалните кредити биле само 2,2% од вкупните кредити, додека повратот на капиталот – ROE – изнесувал околу 17,5%.

Ликвидносната позиција исто така останува силна.

Liquidity Coverage Ratio, односно показателот што покажува дали банките имаат доволно високоликвидни средства за да издржат краткорочен стрес, изнесувал околу 261%, повеќе од два и пол пати над регулаторниот минимум од 100%.

Тоа е силна почетна позиција.

Но ММФ истовремено предупредува дека ризиците постепено се менуваат.

Кредитирањето во 2025 година пораснало за околу 13%, а во февруари 2026 растот останал висок – 12,6% на годишно ниво. Станбените кредити растеле уште побрзо, за 16,1%.

Заедно со силното поскапување на недвижностите и големата изложеност кон секторите поврзани со недвижности, тоа е причината поради која регулаторот постепено ги зајакнува макропрудентните заштитни механизми.

Со други зборови, македонските банки во моментов изгледаат здраво, но кредитниот циклус станува поагресивен.

Србија: NPL падна на само 2%

Слична е сликата и во Србија.

На крајот од првиот квартал на 2026 година стапката на капитална адекватност на српскиот банкарски сектор изнесувала 19,5%, според Народната банка на Србија.

Уште повпечатлив е падот на лошите кредити.

Во март нивното учество во вкупните кредити паднало на околу 2,1%, тогаш историски минимум, а последните показатели на НБС покажуваат ниво од околу 2%.

Тоа е огромна промена во споредба со периодот пред десетина години, кога Србија имаше двоцифрен, а во одредени периоди и над 20% удел на нефункционални кредити.

Профитабилноста исто така останува висока. Најновата серија на показатели на НБС покажува ROE од околу 17,9%, додека ROA е околу 2,4%.

И ликвидноста не покажува знаци на стрес.

На крајот од Q1 2026 односот кредити/депозити изнесувал само 0,86, што значи дека депозитите и натаму целосно ги покриваат кредитите на банките.

Токму тоа е важен заштитен фактор: банките не зависат прекумерно од нестабилни надворешни извори на финансирање.

Албанија: подобар квалитет на кредитите, но кредитирањето забрзува

Албанскиот банкарски систем исто така покажува високи капитални и профитабилносни показатели.

Според Bank of Albania, капиталната адекватност достигнала 20,36%, ROE околу 15,94%, а ROA 1,64%.

Нефункционалните кредити се намалиле на 3,8%, најниско ниво од 2008 година. Централната банка истовремено оценува дека ликвидноста останува значително над регулаторните барања.

Но Албанија е интересна поради нешто друго.

Кредитирањето повторно расте со високи стапки.

Тоа е причината најновата августовска статистика да биде особено важна.

Календарот на Bank of Albania предвидува на 29 септември да бидат објавени деталните податоци на депозитните институции за август 2026, вклучувајќи ја статистиката што овозможува да се следи понатамошното движење на кредитите и депозитите.

Претходните податоци веќе покажуваа двоцифрен кредитен раст.

Ако август ја потврди таа динамика, Албанија ќе биде уште еден доказ дека регионот влегува во силен кредитен циклус во момент кога квалитетот на старото кредитно портфолио е исклучително добар.

Црна Гора: над 21% капитална адекватност и NPL од само 2,4%

Црна Гора моментално има едни од најсилните показатели за квалитет на кредитното портфолио во регионот.

Според Централната банка на Црна Гора, капиталната адекватност на банкарскиот систем на крајот од вториот квартал од 2026 достигнала 21,08%.

На крајот од јули, нефункционалните кредити сочинувале само 2,4% од вкупните кредити, најниско ниво од 2010 година.

Но токму тука се гледа и новата дилема.

Во 2025 година кредитите на населението во Црна Гора пораснале за 21,2%, а околу 60% од приближно една милијарда евра новоодобрени кредити за физички лица биле готовински кредити.

Вкупните кредити на крајот од март 2026 изнесувале 5,59 милијарди евра и биле за 15% повисоки од една година претходно, додека NPL стапката дополнително се намалила на 2,43%.

Значи засега нема влошување на квалитетот на портфолиото.

Но кредитите растат значително побрзо од економијата.

Централната банка затоа веќе ги зголемува капиталните заштитни слоеви и особено внимателно ги следи готовинските кредити, недвижностите и градежништвото.

Хрватска: еврозоната носи поинаква рамка

Хрватска е специфична во оваа споредба затоа што веќе е дел од еврозоната и Единствениот супервизорски механизам.

Тоа значи дека хрватските банки функционираат под европската регулаторна и супервизорска рамка.

Податоците на ЕЦБ покажуваат дека профитабилноста на хрватските кредитни институции останува висока. За крајот на 2025 година ROE за хрватските банки во консолидираната статистика изнесувал околу 10,8%, додека една од супервизорските серии за помалите банки покажува околу 11,2%.

И тука квалитетот на кредитното портфолио останува релативно добар.

Но директната споредба на секој показател со Македонија, Србија, Албанија и Црна Гора бара претпазливост, бидејќи европската статистика користи различни консолидациски и супервизорски опфати.

Тоа е важна методолошка забелешка за целата регионална споредба.

Што всушност ни кажуваат четирите показатели?

За да се оцени здравјето на банкарскиот систем, четири показатели се особено корисни.

Капиталната адекватност покажува колкав заштитен слој имаат банките за покривање потенцијални загуби.

Во Македонија, Србија, Албанија и Црна Гора показателите се приближно околу или над 20%, што укажува на значителен капитален простор.

NPL стапката покажува колкав дел од кредитите имаат проблеми со отплатата.

Тука подобрувањето е особено видливо: Македонија и Србија се околу 2%, Црна Гора околу 2,4%, а Албанија околу 3,8%.

Пред една деценија дел од овие системи имаа двоцифрени стапки на лоши кредити.

ROE, односно повратот на капиталот, покажува колку банките заработуваат во однос на капиталот што го имаат.

Македонија, Србија и Албанија моментално бележат двоцифрена профитабилност.

Тоа е важно бидејќи профитабилните банки можат полесно сами да го зголемуваат капиталот преку задржана добивка.

И на крајот, ликвидноста покажува дали банките можат да ги исполнат краткорочните обврски дури и при финансиски стрес.

И тука системите во регионот генерално располагаат со значителни резерви.

Но постои парадокс: банките се најсилни токму кога ризикот може да почне да се гради

Токму тука станува интересна целата регионална приказна.

Повеќето класични показатели моментално изгледаат добро.

Лошите кредити се ниски.

Добивките се високи.

Капиталот е силен.

Ликвидноста е солидна.

Но финансиските проблеми обично не започнуваат кога NPL стапката е веќе висока.

Тие често започнуваат многу порано — во периодот кога кредитирањето расте најбрзо и кога речиси сите нови кредити изгледаат здрави.

Токму затоа регулаторите во Македонија, Србија, Албанија и Црна Гора сè повеќе внимание посветуваат на кредитниот раст, задолжувањето на домаќинствата и пазарот на недвижности.

Недвижностите се заедничката точка што треба да се следи

Во Македонија станбените кредити растат со повеќе од 16%, а цените на недвижностите исто така бележат двоцифрени стапки.

Во Црна Гора кредитирањето расте со околу 15%, додека централната банка веќе укажува на ризиците поврзани со недвижностите и готовинските кредити.

Албанија воведе ограничувања поврзани со односот кредит/вредност на недвижноста и сервисирањето на долгот токму поради внимателно следење на станбениот пазар.

Тоа не значи дека регионот се соочува со банкарска криза.

Напротив.

Податоците моментално покажуваат банкарски системи со силни биланси и големи заштитни слоеви.

Но покажуваат и дека следното поглавје на финансиската стабилност нема да се однесува толку на расчистување на старите проблематични кредити.

Ќе се однесува на квалитетот на кредитите што банките ги одобруваат денес.

Од „лоши кредити“ кон „пребрзи кредити“

Пред десет години централното прашање за банкарските системи на Балканот беше како да се намали огромниот товар од нефункционалните кредити.

Денес ситуацијата е речиси обратна.

NPL стапките во повеќе земји се на историски ниски нивоа, капиталот е висок, а банките повторно агресивно бараат простор за раст.

Затоа можеби најважниот показател во следните неколку години нема да биде само колку лоши кредити имаат банките.

Ќе биде колку брзо создаваат нови.

Ако растот остане поддржан од раст на доходот, депозитите и продуктивните инвестиции, сегашната експанзија може да остане здрава.

Но ако кредитирањето сè повеќе се концентрира во недвижности, потрошувачки кредити и пазари каде цените растат значително побрзо од доходите, денешните исклучително добри показатели може да почнат постепено да се менуваат.

Засега заклучокот од регионалните податоци е релативно јасен:

банките на Балканот имаат силни биланси. Вистинското прашање е дали ќе успеат да ја задржат таа сила додека кредитниот бум продолжува.

Извори: НБРСМ/IMF, National Bank of Serbia, Bank of Albania, Central Bank of Montenegro, ECB.