Глобалните цени на енергенсите годинава ќе забележат раст од дури 32 проценти, што претставува значително посилно поскапување од претходно очекуваното, покажуваат најновите прогнози на Светската банка. Енергетската криза, геополитичките тензии и нарушувањата во снабдувањето создаваат нови инфлациски притисоци, додека економиите ширум светот се соочуваат со зголемени трошоци и неизвесност.

Според најновите проценки, цените на енергенсите во 2026 година ќе пораснат за 32 проценти, наспроти растот од 24 проценти што Светската банка го прогнозираше во април.

Главната причина за ревидирањето на прогнозата е значителното поскапување на природниот гас во Европа, предизвикано од нарушувањата во глобалното снабдување поради конфликтите на Блискиот Исток.

Сепак, институцијата очекува постепено стабилизирање на енергетските пазари во наредниот период. За 2027 година се предвидува намалување на цените на енергенсите од 11,5 проценти, додека сличен пад се очекува и во 2028 година.

Нафтата останува скапа, производството бележи историски пад

Светската банка прогнозира дека глобалната понуда на нафта во 2026 година ќе се намали за 5,2 проценти, што би претставувало најголем пад во последните четири децении, доколку се исклучи кризата предизвикана од пандемијата во 2020 година.

Како последица на намаленото производство, цената на суровата нафта од типот Brent се очекува во просек да достигне 92 долари за барел во текот на годинава.

Според проценките, цените би можеле да бидат уште повисоки доколку не се очекуваше намалување на глобалната побарувачка за нафта од 2,5 проценти.

Особено загрижувачки се прогнозите за европскиот пазар на природен гас.

Поради намалените испораки на течен природен гас (LNG), Светската банка очекува цените на гасот во Европа годинава да пораснат за речиси 60 проценти.

За 2027 година се предвидува намалување од 8 проценти, додека во 2028 година се очекува дополнителен пад од околу 30 проценти, под претпоставка дека ќе дојде до нормализирање на состојбите на енергетските пазари.

Храната и вештачките ѓубрива под нов ценовен притисок

Енергетската криза се прелева и врз земјоделството и производството на храна.

Според прогнозите на Светската банка, цените на вештачките ѓубрива во 2026 година ќе пораснат за 14 проценти. Иако станува збор за значително зголемување, оваа прогноза е речиси двојно пониска од очекувањата објавени пред шест месеци.

Во 2027 година се очекува намалување на цените на ѓубривата од 12,4 проценти, а во 2028 година дополнителен пад од околу 8 проценти.

Во меѓувреме, цените на прехранбените суровини годинава би можеле да пораснат за повеќе од 10 проценти, а во 2027 година за дополнителни нешто над 7 проценти.

Светската банка предупредува дека комбинацијата од екстремни климатски појави, нарушувања во транспортот на жито преку Црното Море и дополнително заострување на геополитичките конфликти може да предизвика уште посериозен ценовен шок.

Во неповолно сценарио, цените на храната би можеле да бидат за 12 проценти повисоки од основните прогнози.

Таквиот развој би можел да предизвика нова глобална прехранбена криза, со особено сериозни последици за земјите со пониски приходи.

За 2028 година се прогнозира намалување на цените на храната од 5,2 проценти.

Металите поскапуваат, инвеститорите бараат сигурност

Покрај енергенсите и храната, значителен раст се очекува и кај индустриските метали.

Светската банка прогнозира дека цените на металите во 2026 година би можеле да се зголемат за 25 проценти и да достигнат рекордни нивоа.

Особено се издвојуваат алуминиумот, бакарот и калајот, чија побарувачка расте поради инвестициите во обновливи извори на енергија, електрични возила и дата-центри.

Истовремено, цените на благородните метали се очекува да пораснат за дури 40 проценти.

Главната причина е зголемениот интерес на инвеститорите за средства што традиционално се сметаат за побезбедни во периоди на геополитичка и економска неизвесност.

Што значат прогнозите за македонската економија?

За Македонија, како економија што е чувствителна на движењата на меѓународните цени на енергијата и суровините, ваквите прогнози претставуваат важен сигнал.

Повисоките цени на нафтата и природниот гас можат да ги зголемат трошоците за транспорт, производство и снабдување со енергија, што дополнително би ги оптоварило компаниите.

Поскапувањето на вештачките ѓубрива може да ги зголеми производствените трошоци во земјоделството, додека повисоките цени на прехранбените суровини можат да создадат дополнителен притисок врз цените на храната.

За банкарскиот сектор, продолжените инфлациски притисоци можат да влијаат врз кредитната побарувачка, финансиската состојба на компаниите и способноста на домаќинствата редовно да ги сервисираат своите обврски.

Сепак, реалното влијание врз домашната економија ќе зависи од движењето на увозните цени, девизните курсеви, домашната побарувачка и економските политики.

Иако Светската банка очекува постепено намалување на глобалните цени на енергенсите во 2027 и 2028 година, краткорочните ризици остануваат високи, а геополитичките конфликти и нарушувањата во снабдувањето продолжуваат да претставуваат сериозна закана за глобалната економска стабилност.

Европските банки сè повеќе користат финансиски инструменти што им овозможуваат да ослободат регулаторен капитал и да создадат дополнителен простор за кредитирање на компаниите. Сепак, анализата на Европската централна банка (ЕЦБ) покажува дека ефектот врз растот на кредитите е релативно мал, додека влијанието врз исплатата на дивиденди е значително поголемо. Ова отвора важно прашање за европската економија: дали ослободениот банкарски капитал навистина се користи за финансирање нови инвестиции или првенствено за зголемување на приносите на акционерите?

Истражувањето на ЕЦБ, кое опфаќа податоци од европските банки во периодот од 2018 до 2025 година, покажува дека финансиските механизми наменети за ослободување капитал не мора автоматски да доведат до поголема кредитна активност.

Во фокусот на анализата е таканаречената синтетичка секјуритизација, финансиска постапка што во последните години бележи забрзан раст на европскиот банкарски пазар.

Што е синтетичка секјуритизација и како функционира?

Синтетичката секјуритизација е механизам преку кој банките пренесуваат дел од кредитниот ризик на инвеститори, додека самите кредити продолжуваат да се водат во нивните биланси.

На пример, банка што има значително портфолио корпоративни кредити може да договори надворешни инвеститори да преземат определен дел од ризикот од ненаплата.

Банката и понатаму ги одржува кредитните односи со своите клиенти, но дел од потенцијалните загуби се покрива преку договорената кредитна заштита.

Кога преносот на ризикот ги исполнува регулаторните услови, банката може да ја намали висината на капиталот потребен за покривање на тие изложености.

Така се создава дополнителен капитален простор што може да се искористи за нови кредити, подобрување на капиталната позиција или исплата на средства на акционерите.

За разлика од традиционалната секјуритизација, при која кредитните побарувања вообичаено се пренесуваат надвор од банкарскиот биланс, кај синтетичката секјуритизација кредитите остануваат кај банката, а се пренесува дел од ризикот.

Пазарот речиси тројно зголемен од 2021 година

Според анализата на ЕЦБ, европскиот пазар на синтетичка секјуритизација бележи значително проширување.

Обемот на овие трансакции речиси се утроил од 2021 година.

На крајот од 2025 година, вкупната вредност на активните синтетички секјуритизации поврзани со кредити на малите и средните претпријатија достигнала приближно 480 милијарди евра.

За споредба, вредноста на традиционалните секјуритизации изнесувала околу 380 милијарди евра.

Ова покажува дека синтетичките трансакции стануваат сè позначаен инструмент за управување со капиталот и кредитниот ризик во европскиот банкарски сектор.

Нивниот раст е особено важен во период кога Европската Унија бара начини да ја зголеми достапноста на финансирањето за компаниите и да ги поттикне приватните инвестиции.

Банките што користат секјуритизација бележат поголем раст на кредитите

На прв поглед, податоците покажуваат позитивна поврзаност меѓу секјуритизацијата и кредитирањето.

Според ЕЦБ, банките што користеле традиционална или синтетичка секјуритизација во периодот од 2018 до 2025 година забележале просечен раст на корпоративните кредити од околу 5%.

Кај банките што не користеле вакви инструменти, просечниот раст изнесувал приближно 1%.

Меѓутоа, оваа разлика не значи дека секјуритизацијата непосредно го предизвикала поголемиот кредитен раст.

Врз обемот на кредитирањето влијаат повеќе фактори, меѓу кои големината на банката, капиталната позиција, побарувачката за кредити и пошироките економски услови.

Затоа истражувачите на ЕЦБ спровеле дополнителна анализа, во која ги земале предвид разликите меѓу банките и економските околности.

Резултатот покажал дека зголемување на обемот на синтетичка секјуритизација за 1% е поврзано со зголемување на растот на корпоративните кредити од околу 0,02%.

ЕЦБ оценува дека ваквиот ефект е премногу мал за самостојно да има значително влијание врз финансирањето на реалната економија.

Дивидендите реагираат посилно од кредитирањето

Најзначајниот заклучок од анализата се однесува на начинот на кој банките го користат ослободениот капитален простор.

Истражувањето покажува дека влијанието на синтетичката секјуритизација врз исплатата на дивиденди е приближно три и пол пати поголемо од влијанието врз растот на корпоративните кредити.

Конкретно, при зголемување на обемот на синтетичка секјуритизација за 1%, моделот покажува зголемување на исплатите на дивиденди од околу 0,07%, наспроти зголемување на растот на кредитите од 0,02%.

Овие резултати укажуваат дека банките можат да го искористат ослободениот регулаторен капитал повеќе за подобрување на приносите за сопствениците, а помалку за дополнително финансирање на компаниите.

Тоа не значи дека секоја банка што користи вакви инструменти автоматски ги зголемува дивидендите или го ограничува кредитирањето.

Сепак, истражувањето покажува дека на ниво на анализираниот банкарски сектор поврзаноста со исплатите на акционерите е посилна.

Зошто банките избираат повисоки дивиденди?

Ослободувањето регулаторен капитал не создава автоматски нови кредитоспособни клиенти.

За да одобри дополнителни кредити, банката мора да има соодветна побарувачка, да ја процени кредитната способност на компаниите и да утврди дека очекуваниот принос го оправдува преземениот ризик.

Доколку новите кредити не нудат доволно поволен однос меѓу приносот и ризикот, банката може да одлучи дел од расположливиот капитален простор да го искористи на друг начин.

Исплатата на дивиденди може да ја подобри атрактивноста на банката за инвеститорите и да придонесе за повисок принос на капиталот.

Меѓутоа, ваквата стратегија отвора прашања за одржувањето доволна финансиска заштита од идни загуби.

Поголемите исплати на акционерите можат да го намалат расположливиот капитал и да ја зголемат финансиската потпора на банката.

ЕЦБ предупредува на потенцијални ризици

Иако синтетичката секјуритизација овозможува пренос на дел од кредитниот ризик, тој ризик не исчезнува од финансискиот систем.

Тој се пренесува на други инвеститори или институции што обезбедуваат кредитна заштита.

Проблем може да настане доколку давателот на заштитата не е способен да ги исполни своите обврски при појава на значителни кредитни загуби.

Дополнителен ризик постои и доколку заштитата не биде обновена по истекот на договорениот период.

Според ЕЦБ, ваквите механизми можат да создадат посилна поврзаност меѓу банките и небанкарските финансиски институции, што во неповолни околности може да придонесе за пренесување на финансиските проблеми низ системот.

Поради тоа, ослободувањето капитал треба да се разгледува и од аспект на финансиската стабилност, а не само како инструмент за зголемување на профитабилноста.

Европа има потреба од стотици милијарди евра нови инвестиции

Заклучоците на ЕЦБ се особено значајни во контекст на напорите на Европската Унија да обезбеди поголемо финансирање на економскиот развој.

Според извештајот на поранешниот претседател на ЕЦБ, Марио Драги, европската економија има потреба од дополнителни 750 до 800 милијарди евра инвестиции годишно.

Средствата се потребни за технолошки развој, дигитализација, енергетска транзиција, инфраструктура и подобрување на конкурентноста.

Европските институции гледаат на развојот на пазарот на секјуритизација како на еден од механизмите што можат да придонесат за поголема достапност на финансиски средства.

Сепак, резултатите од анализата покажуваат дека проширувањето на овој пазар само по себе нема да биде доволно за значително зголемување на кредитирањето.

Затоа ЕЦБ ја нагласува и важноста на развојот на европските пазари на капитал, особено финансирањето преку сопственички вложувања.

Што значи ова за компаниите и економијата?

За европските компании, особено за малите и средните претпријатија, банкарските кредити остануваат важен извор на финансирање.

Можноста банките да ослободат дополнителен капитал теоретски треба да го олесни пристапот до кредити.

Но анализата покажува дека поголемиот кредитен капацитет не мора да значи и поголем обем на реално одобрени кредити.

За компаниите, особено значајни остануваат деловните перспективи, каматните стапки, условите за обезбедување и проценката на кредитниот ризик.

За банкарските регулатори, пак, важно е да обезбедат рамнотежа меѓу ефикасното управување со капиталот и одржувањето доволна отпорност на финансискиот систем.

Граѓаните имаат уште три дена да учествуваат во конкурсот на Народната банка „Што значи за мене Народната банка?“ и да се натпреваруваат за парична награда од 60.000 денари нето. За учество потребно е да се сними оригинално видео во времетраење до три минути и јавно да се објави на Фејсбук или Инстаграм најдоцна до 31 октомври 2026 година, со хаштагот #МојатаНБ.

Народната банка повторно ги повика граѓаните да ја покажат својата креативност и преку кратко видео да раскажат што за нив значи централната банка и како нејзиното работење влијае врз секојдневниот живот.

Конкурсот се организира по повод одбележувањето на 80 години централно банкарство во Македонија, а неговата цел е на едноставен и интересен начин да ја доближи улогата на Народната банка до јавноста.

Три минути за приказна за денарот, цените и финансиската сигурност

Учесниците имаат можност сами да ја изберат темата и начинот на кој ќе ја претстават својата идеја.

Видеото може да се однесува на стабилноста на денарот, движењето на цените, сигурноста на банкарскиот систем, девизниот курс, современите начини на плаќање или на значењето на централната банка за економијата.

Народната банка нагласува дека учесниците не мора да бидат економисти или професионални видеопродуценти.

Дозволени се различни креативни формати, вклучувајќи кратка приказна, интервју, скеч, анимација или документарен видеозапис.

Најважно е видеоматеријалот да содржи оригинална идеја, јасна порака и креативен пристап.

Кој може да учествува?

Право на учество имаат сите полнолетни државјани на Република Северна Македонија, со исклучок на членовите на Советот на Народната банка, вработените во институцијата и членовите на нивните семејства.

Секој учесник може да пријави најмногу пет видеоматеријали.

Видеата треба да бидат оригинални авторски дела, изработени на македонски или на албански јазик, со времетраење до три минути.

Се препорачува видеоматеријалите да содржат и вградени титлови.

Како се учествува во конкурсот?

За учество, заинтересираните треба да го објават видеото на сопствениот профил на Фејсбук или Инстаграм, со задолжително користење на хаштагот #МојатаНБ и означување на официјалниот профил на Народната банка.

На Фејсбук треба да се означи профилот @narodnatabanka, а на Инстаграм @narodnabanka.mkd.

Објавата мора да биде јавно достапна во текот на конкурсот.

Крајниот рок за објавување на видеоматеријалите е 31 октомври 2026 година.

Награда од 60.000 денари за најдобриот автор

За авторот на најдобриот видеоматеријал е предвидена парична награда од 60.000 денари нето, при што персоналниот данок на доход е на товар на Народната банка.

При оценувањето ќе се земат предвид оригиналноста на идејата, јасноста на пораката, придонесот кон разбирањето на работата на Народната банка, како и креативноста и техничката изработка.

Со овој конкурс, централната банка настојува да ја поттикне заинтересираноста на јавноста за економските и финансиските прашања и да ја претстави својата улога на начин разбирлив за пошироката публика.

Рокот истекува на 31 октомври, а за учество не е потребна професионална видеоопрема – туку оригинална идеја претставена во најмногу три минути.