Народната банка на Република Северна Македонија продолжува со јакнење на своите статистички и аналитички капацитети, постигнувајќи високо ниво на усогласеност со меѓународните стандарди. Унапредувањето на квалитетот, транспарентноста и навременоста на економските податоци беше во фокусот на средбата меѓу гувернерот д-р Трајко Славески и претставници на Меѓународниот монетарен фонд (ММФ).

Средбата се одржа во Бангкок, на маргините на Годишните средби на ММФ и Светската банка, при што беше разговарано за досегашната соработка и за натамошните активности за модернизација на статистичките системи на централната банка.

Посебно внимание беше посветено на резултатите од спроведените реформи, дигитализацијата на статистичкото известување и подготовките за воведување нови меѓународни стандарди.

Значаен напредок во статистиката на платниот биланс и финансиските сметки

Еден од клучните резултати во текот на 2026 година е спроведувањето на големата ревизија на статистиката на платниот биланс и финансиските сметки.

Со оваа ревизија е унапредена методолошката основа за прибирање и обработка на податоците, со што се подобрени нивната меѓународна споредливост и аналитичка вредност.

Овие податоци имаат особено значење за следењето на економските текови, финансиската стабилност и носењето информирани одлуки во областа на монетарната политика.

На средбата беше истакнато дека Народната банка постигнува целосна усогласеност со барањата на статистичкиот стандард СДДС плус (SDDS Plus) во однос на опфатот и навременоста на објавувањето на податоците.

Дигитализацијата во фокусот на развојот

Покрај унапредувањето на статистичките методологии, Народната банка активно работи и на дигитализација на процесите за статистичко известување.

Во таа насока, беше истакнат развојот на статистичкиот склад на податоци за надворешната статистика, реализиран со финансиска поддршка од Европската Унија.

Овој проект претставува значаен чекор кон модернизација на статистичката инфраструктура и подобрување на обработката, достапноста и користењето на економските информации.

Дигитализацијата овозможува поефикасно управување со податоците и создава основа за натамошно унапредување на аналитичките капацитети на централната банка.

Високо задоволство кај корисниците на статистичките податоци

На средбата со претставниците на ММФ беа презентирани и резултатите од анкетите спроведени меѓу корисниците на статистичките податоци и субјектите што доставуваат информации до Народната банка.

Резултатите покажале високо ниво на задоволство, со забележително подобрување во споредба со претходните истражувања.

Особено позитивни оценки биле забележани во однос на квалитетот и достапноста на податоците, како и комуникацијата и поддршката што ја обезбедува институцијата.

Овие резултати, според Народната банка, претставуваат дополнителна потврда за континуираните напори за подобрување на статистичките услуги.

Следен чекор – примена на новите меѓународни стандарди

Во наредниот период, Народната банка ќе се фокусира на подготовките за примена на новите меѓународни статистички стандарди СНА 2025 (SNA 2025) и БПМ7 (BPM7).

Нивното воведување е дел од поширокиот процес на усогласување на националната статистика со современите меѓународни методологии.

Подготовките ќе се реализираат со поддршка од меѓународните финансиски институции, особено ММФ, како и преку натамошно зајакнување на институционалните капацитети и соработката меѓу релевантните домашни институции.

Поголема транспарентност и поквалитетни економски информации

Унапредувањето на статистичките системи е од особено значење за финансискиот сектор, економските аналитичари, инвеститорите и институциите што ги користат официјалните податоци при носењето одлуки.

Поголемата достапност, навременост и меѓународна споредливост на информациите придонесуваат за подобро следење на економските движења и поефикасна процена на финансиските ризици.

Народната банка останува посветена на натамошна модернизација на статистичките капацитети, поголема транспарентност и целосно усогласување со европските и меѓународните стандарди, со цел обезбедување точни, релевантни и навремени информации за економијата.

Полноправното членство на Црна Гора во Европската Унија ќе донесе значителни промени на банкарскиот пазар, зголемена конкуренција и дополнителен притисок врз приходите од провизии и надоместоци. Банките ќе мора да ги приспособат своите деловни модели, да инвестираат во дигитализација и да ја зголемат ефикасноста, доколку сакаат да останат конкурентни на сè поотворениот европски финансиски пазар.

Ова во интервју за порталот „Bankar“ го истакна Лесија Виходцева, претседателка на Управниот одбор на Запад банка, нагласувајќи дека европските интеграции нема автоматски да обезбедат одржливост на постојните банкарски деловни модели.

Според неа, промените што ги носи приближувањето кон европскиот финансиски пазар веќе се чувствуваат, особено преку приклучувањето кон SEPA и воведувањето инстант плаќања.

SEPA ќе ги намали годишните приходи на банките за 13,9 милиони евра

Еден од најголемите предизвици за банкарскиот сектор е намалувањето на приходите од надоместоци за платежни услуги и меѓународни трансфери.

Според проценките на Централната банка на Црна Гора, ограничувањето на надоместоците за SEPA трансферите се очекува да ги намали годишните приходи на банкарскиот сектор за приближно 13,9 милиони евра.

За граѓаните и компаниите ова претставува значителна заштеда, но за банките значи потреба од пронаоѓање нови и поодржливи извори на приходи.

Виходцева посочува дека најголемиот притисок ќе биде врз надоместоците за платен промет, меѓународните трансфери, одредени картични услуги и стандардизираните трансакциски производи.

Истовремено, намалувањето на приходите не е проследено со соодветно намалување на трошоците. Напротив, усогласувањето со европската регулатива бара дополнителни инвестиции во технологија, сајбер-безбедност, заштита на податоците и управување со ризиците.

Токму затоа, според Виходцева, решението не треба да се бара во едноставно зголемување на другите банкарски провизии, туку во автоматизација на процесите, намалување на оперативните трошоци и развој на услуги со поголема додадена вредност за клиентите.

Финтек-компаниите стануваат сериозна конкуренција за традиционалните банки

Дополнителен предизвик за банките претставува брзиот развој на финтек-компаниите, кои нудат финансиски услуги преку дигитални платформи, често со поедноставни процедури и пониски трошоци.

Според Виходцева, нивната конкурентска предност не е секогаш во самиот финансиски производ, туку во начинот на кој услугата се обезбедува.

Услугите за кои традиционално биле потребни повеќе административни процедури денес можат да се реализираат со неколку чекори преку мобилен телефон.

Таа оценува дека ваквата конкуренција ги принудува банките да ги преиспитаат цените, организацијата, оперативните процеси и квалитетот на услугите.

Сепак, финтек-секторот не мора да биде само конкурент. Според неа, постои значителен простор за партнерства во кои банките ќе обезбедуваат финансиска инфраструктура, капитал и управување со ризиците, додека технолошките компании ќе придонесуваат со иновативни решенија и подобро корисничко искуство.

Најголеми промени кај дигиталните плаќања и меѓународните трансфери

Најсилната конкуренција во наредниот период се очекува во сегментите каде што технологијата овозможува брзо, евтино и едноставно извршување на финансиските услуги.

Особено изложени ќе бидат платниот промет, дигиталните паричници, картичните услуги, трансферите од сметка на сметка и решенијата за електронска трговија.

Приклучувањето кон SEPA веќе покажа дека трошоците за меѓународни трансфери можат значително да се намалат, додека воведувањето инстант плаќања дополнително ги зголемува очекувањата на клиентите во однос на брзината и достапноста на парите.

Според Виходцева, конкуренцијата сè помалку ќе зависи од физичкото присуство на банките на одреден пазар, а сè повеќе од технологијата, цената и квалитетот на финансиските услуги.

Тоа особено ќе биде значајно за помалите банкарски пазари, каде што дигиталните технологии овозможуваат финансиски услуги да се нудат и без разгранета мрежа на филијали.

Европските интеграции ќе бараат нови банкарски деловни модели

Европската интеграција носи можности за развој на финансискиот сектор, но истовремено ги зголемува барањата за конкурентност, ефикасност и усогласеност со регулативата.

Според претседателката на Управниот одбор на Запад банка, банките ќе мора да вложуваат во современа технолошка инфраструктура, подобрување на корисничкото искуство и оптимизација на деловните процеси.

Посебен предизвик ќе биде истовременото намалување на дел од приходите од провизии и зголемувањето на трошоците за регулаторно и технолошко приспособување.

Банките што навреме ќе ги приспособат своите деловни модели, ќе ги дигитализираат услугите и ќе ја зголемат продуктивноста ќе имаат подобри можности да ја задржат конкурентноста на европскиот финансиски пазар.

Виходцева заклучува дека европските интеграции нема да ја гарантираат одржливоста на постојните деловни модели, туку ќе ги принудат банките да го преиспитаат начинот на кој остваруваат приходи, управуваат со трошоците и создаваат вредност за клиентите.

Извор: Bankar.me, интервју со Лесија Виходцева, претседателка на Управниот одбор на Запад банка, 17 октомври 2026 година.

Иако инфлацијата на храната во еврозоната значително забави во текот на 2026 година, Европската централна банка (ЕЦБ) предупредува дека периодот на релативно стабилни цени би можел да биде краткотраен. Зголемените цени на енергијата, екстремните временски услови и нарушувањата во синџирите на снабдување создаваат нови инфлациски притисоци, кои би можеле посилно да се почувствуваат во текот на 2027 година.

Ова го покажува најновата анализа на Европската централна банка, објавена на 20 октомври 2026 година, во која економистите ги разгледуваат причините за забавувањето на растот на цените на храната, но и ризиците што би можеле повторно да ја поттикнат инфлацијата.

Инфлацијата на храната забави, но вкупната инфлација продолжува да расте

Според податоците на ЕЦБ, вкупната годишна инфлација во еврозоната се зголемила од 1,7% во јануари на 3,8% во септември 2026 година. Главен двигател на ваквото движење бил силниот раст на цените на енергенсите по избувнувањето на конфликтот на Блискиот Исток.

Особено загрижувачки е податокот дека инфлацијата кај енергијата достигнала 18,9% во септември.

За разлика од енергенсите, цените на храната покажувале значително поумерена динамика. Годишната инфлација на храната се намалила од 2,6% во јануари на 1,1% во август, што претставува најниско ниво од средината на 2021 година, пред благо да се зголеми на 1,3% во септември.

Сепак, од ЕЦБ нагласуваат дека забавувањето на инфлацијата не значи дека храната поевтинила. Напротив, цените продолжиле да растат, но со значително побавно темпо.

Енергенсите повторно создаваат притисок врз цените на храната

Еден од најголемите ризици за наредниот период е пренесувањето на повисоките трошоци за енергија врз производството и дистрибуцијата на прехранбените производи.

Поскапувањето на нафтата и природниот гас постепено влијае врз транспортот, земјоделското производство, преработката, пакувањето и цените на вештачките ѓубрива.

Според анализата, особено изложени на овие притисоци се производството на пченица, пченка и јачмен, како и производите што се добиваат од нив, вклучително лебот, тестенините и другите пекарски производи.

Дополнително, повисоките цени на житарките можат постепено да се пренесат и врз трошоците за сточна храна, а оттаму и врз цените на млекото, млечните производи и месото.

ЕЦБ посочува дека ефектите од енергетските шокови не се појавуваат веднаш. Потребни се месеци, а кај одредени производи и подолг период, за зголемените производствени трошоци целосно да се пренесат врз крајните потрошувачки цени.

Сушите и високите температури дополнително ја влошуваат состојбата

Покрај енергенсите, сериозен предизвик претставуваат и екстремните временски услови што ја погодија Европа во текот на 2026 година.

Високите температури и сушите негативно влијаеле врз земјоделското производство, особено во западните делови на континентот, создавајќи дополнителен ризик од намалување на понудата на храна.

Проценките на експертите на ЕЦБ укажуваат дека временските непогоди би можеле да ја зголемат годишната инфлација на храната во еврозоната за околу 0,3 до 0,8 процентни поени во текот на следната година.

Ефектите нема да бидат еднакви во сите земји и кај сите производи, но се очекува најизразено да се почувствуваат кај земјоделските производи што се директно зависни од временските услови.

ЕЦБ прогнозира раст на инфлацијата на храната до 3,4% во 2027 година

Особено значајни се најновите макроекономски проекции на Европската централна банка.

Според септемвриските прогнози, годишната инфлација на храната во еврозоната би можела да достигне 3,4% во третиот квартал од 2027 година, по што се очекува постепено забавување.

Главни причини за ваквите очекувања се повисоките трошоци за енергија, неповолните временски услови и постепеното исчезнување на факторите што претходно придонесуваа за смирување на ценовните притисоци.

Сепак, од ЕЦБ нагласуваат дека прогнозите се придружени со значителна неизвесност и дека конечната динамика ќе зависи од развојот на енергетските пазари, временските услови и глобалните синџири на снабдување.

Храната е околу 30% поскапа отколку на крајот на 2021 година

Иако стапката на инфлација на храната се намали во изминатиот период, европските домаќинства продолжуваат да го чувствуваат товарот на претходните поскапувања.

Според ЕЦБ, цените на храната во еврозоната во септември 2026 година биле во просек околу 30% повисоки во споредба со крајот на 2021 година.

Разликите меѓу земјите се значителни. Во Финска растот на цените изнесувал околу 24%, додека во Естонија достигнал приближно 48%.

Ваквите податоци покажуваат дека дури и кога инфлацијата забавува, куповната моќ на граѓаните не се враќа автоматски на претходното ниво.

ЕЦБ посочува дека реалните плати, мерени во однос на вкупната инфлација, се вратиле на нивото пред големиот инфлациски бран. Но кога се анализира колку храна можат да купат граѓаните со своите приходи, куповната моќ и понатаму останува пониска.

Дополнително, истражување на Евробарометар, објавено на 22 септември 2026 година, покажува дека 55% од Европејците ги сметаат пристапните цени на храната за еден од главните приоритети на Европската Унија.

Што би значеле новите инфлациски притисоци за Македонија?

Иако анализата на ЕЦБ се однесува на еврозоната, нејзините наоди се релевантни и за земјите од Западен Балкан, вклучително и Македонија.

Домашната економија е чувствителна на меѓународните движења на цените на енергенсите, храната и земјоделските суровини. Затоа, евентуалното поскапување на овие производи на европските и светските пазари би можело да создаде дополнителни притисоци и врз домашните потрошувачки цени.

За банкарскиот сектор, инфлациските движења се значајни бидејќи влијаат врз монетарната политика, каматните стапки, кредитната активност и финансиската состојба на домаќинствата и компаниите.

Сепак, ефектите врз Македонија ќе зависат од домашните економски услови, движењето на увозните цени и мерките на економската и монетарната политика.

Инфлацијата останува предизвик за европската економија

Пораката на Европската централна банка е дека моменталното забавување на инфлацијата на храната не треба да се толкува како трајно надминување на ценовните притисоци.

Енергетските шокови и климатските ризици можат повторно да го забрзаат растот на цените, додека веќе акумулираните поскапувања продолжуваат да ја оптоваруваат куповната моќ на населението.

За европските домаќинства, но и за економиите тесно поврзани со еврозоната, 2027 година би можела да донесе нови предизвици во однос на трошоците за живот, инфлацијата и финансиската стабилност.

Извор: Европска централна банка (ECB Blog), „Has food inflation lost its bite?“, 20 октомври 2026 година. Автори: Elena Bobeica, Gerrit Koester, Friderike Kuik и Christiane Nickel.