Дигиталното банкарство, плаќањето со картички и онлајн купувањето одамна станаа секојдневие и во Македонија. Но, паралелно со растот на дигиталните плаќања се зголемува и просторот за нови видови измами – од лажни СМС пораки и фишинг-страници, до злоупотреба на банкарски картички и обиди корисниците сами да бидат наведени да одобрат трансакција кон измамник.

Прашањето кое сè почесто се поставува е едноставно: колку пари всушност губат македонските граѓани поради банкарски и платежни измами?

Одговорот во моментов не е едноставен. Во јавно достапните податоци на Народната банка и Министерството за внатрешни работи не може да се најде единствена консолидирана бројка која покажува колкава е вкупната финансиска штета на граѓаните од phishing, злоупотреба на платежни картички, лажни интернет-продавници и измамнички трансакции. Но, предупредувањата на институциите покажуваат дека проблемот е реален и дека измамите стануваат сè пософистицирани.

МВР: Зголемена појава на фишинг напади

Министерството за внатрешни работи уште во јануари годинава предупреди дека е забележана зголемена појава на фишинг напади преку лажни СМС пораки, електронска пошта, веб-страници и пораки на социјалните мрежи.

Измамничките пораки честопати се претставуваат како известувања од банки, државни институции или познати компании, а нивната цел е корисникот да внесе лични податоци, број на платежна картичка, лозинка или други информации кои подоцна можат да бидат злоупотребени.

МВР објави дека само во текот на претходната година до Секторот за компјутерски криминал пристигнале повеќе од 50 пријави за ваков тип измами. Тоа се само официјално пријавените случаи, што значи дека реалниот број на граѓани кои добиле или реагирале на вакви пораки може да биде значително поголем.

Лажните казни станаа нова мамка

Еден од поконкретните примери се појави годинава кога македонски граѓани почнаа да добиваат лажни пораки за наводни сообраќајни прекршоци.

Според предупредувањето на МВР од мај, измамниците испраќале пораки од странски телефонски броеви, по што корисниците биле пренасочувани кон веб-страница која визуелно се претставувала како страница на Министерството.

На граѓаните им било прикажувано дека треба да платат наводна казна од 1.500 денари, а за плаќањето од нив се барало да ги внесат податоците од платежната картичка. МВР предупреди дека на тој начин картичните и личните податоци може да станат предмет на понатамошна злоупотреба.

Слична кампања беше регистрирана и со пораки кои лажно се претставувале како известувања од системот „Безбеден град“. МВР тогаш повторно апелираше граѓаните да не внесуваат картични податоци преку линкови добиени од сомнителни пораки.

Колку повеќе плаќаме дигитално, толку е поголема и изложеноста

Ризикот треба да се разгледува и во контекст на брзиот раст на безготовинските плаќања во Македонија.

Според последниот детално достапен годишен извештај на Народната банка, во 2024 година граѓаните и компаниите извршиле околу 235 милиони безготовински платежни трансакции, во вкупна вредност од 7.167 милијарди денари.

Бројот на ваквите трансакции бил зголемен за 12,7% во споредба со претходната година, додека бројот на плаќањата со платежни картички пораснал за 14,3%. Картичните трансакции учествувале со 67,4% во вкупниот број безготовински платежни трансакции.

Особено брзо расте и интернет-трговијата. Во 2024 година бројот на трансакции со домашни платежни картички на домашни интернет-продажни места се зголемил за 22,3%, додека користењето домашни картички за е-трговија во странство бележело раст од дури 61,4%.

Овие бројки не значат дека дигиталното плаќање само по себе е небезбедно. Напротив, современите платежни системи располагаат со повеќе безбедносни механизми. Но, драматичниот раст на бројот на трансакции значи дека и измамниците имаат многу поголем број потенцијални цели.

Банката може да го заштити системот – но измамникот го напаѓа корисникот

Еден од најголемите предизвици кај современите платежни измами е тоа што криминалците сè почесто не се обидуваат директно да го „пробијат“ банкарскиот систем.

Наместо тоа, го напаѓаат човекот.

Корисникот добива порака дека мора итно да плати казна, дека картичката ќе му биде блокирана, дека има проблем со банкарската сметка или дека треба да потврди испорака на пакет.

Потоа следува линк кој изгледа легитимно.

Доколку корисникот сам ги внесе бројот на картичката, датумот на важност, безбедносниот код или други податоци, техничката заштита на банката може значително да се отежни.

Токму затоа современите измами во голема мера се потпираат на таканаречен социјален инженеринг – психолошка манипулација со која жртвата се наведува сама да открие доверливи информации или да потврди трансакција.

Банките се обврзани да следат сомнителни трансакции

Македонската регулатива предвидува конкретни механизми за заштита.

Според одлука на Народната банка, давателите на платежни услуги се должни да воспостават системи за следење на трансакциите со цел откривање на неовластени или измамнички плаќања.

При проценката треба да се следат повеќе фактори – износот на трансакцијата, невообичаено однесување на клиентот, промена на уредот од кој се врши плаќањето, ненадејна промена на географската локација, атипични плаќања, познати сценарија на измама и евентуално присуство на злонамерен софтвер.

Практично, тоа значи дека банките треба да можат да препознаат кога однесувањето при плаќање значително отстапува од вообичаеното однесување на клиентот.

Засилената автентикација, еднократните кодови, мобилните апликации и автоматските системи за детекција на сомнителни плаќања се дел од заштитата.

Но ниту еден систем не може целосно да го елиминира ризикот доколку корисникот доброволно му ги предаде своите податоци на измамник.

И физички украдената картичка сè уште е ризик

Дигиталните измами не го елиминираа ниту класичниот криминал.

Во еден случај објавен од МВР во март годинава, полицијата поднела кривична пријава против две лица кои, според сомнението, одзеле паричници со лични документи и платежни картички, а потоа од две картички подигнале вкупно 23.000 денари.

Станува збор за поединечен случај и тој не може да се користи како показател за вкупниот обем на измамите во државата. Но, покажува дека злоупотребите можат да се движат од класична кражба на картичка до многу пософистицирани дигитални шеми.

Големиот проблем е што нема една јавна бројка за вкупната штета

За граѓаните, медиумите и експертите би било особено корисно доколку редовно се објавува консолидирана статистика за бројот и вредноста на измамничките платежни трансакции.

Таквата база би можела да покаже:

колку неовластени картични трансакции се регистрирани, колкава е нивната вкупна вредност, колку случаи се поврзани со phishing, колку со украдени картични податоци, колку пари банките им вратиле на клиентите и колкав дел од штетата на крајот останала на товар на граѓаните.

Народната банка веќе предвидува детално категоризирање на измамничките платежни трансакции во регулаторната рамка, вклучувајќи измами со украдени или изгубени картички, кражба на картични податоци и случаи во кои корисникот бил манипулиран да изврши плаќање.

Но од јавно достапните податоци што можат да се проверат во моментов не произлегува единствена бројка која би овозможила да се каже: „Македонските граѓани годишно губат X милиони денари од платежни измами.“

Токму тоа е една од најважните празнини во јавната слика за проблемот.

Проблемот не е само македонски

Прашањето за измамите при дигиталните плаќања станува сè поважно и во регионот.

На конференцијата „Клучни трендови 2026“, одржана од 28 до 30 септември на Златибор во Србија, претставници на финансискиот сектор, регулаторите и осигурителните компании разговараа за заштитата на корисниците, измамите во платежниот промет и ризиците што ги носи забрзаната дигитализација на финансиските услуги.

Слични теми беа отворени и на други собири на банкарскиот сектор во Србија годинава, каде посебно беше нагласена потребата од подобра едукација на корисниците и превенција на измамите.

Тоа покажува дека финансискиот сектор во целиот регион се соочува со ист парадокс: колку банкарските услуги стануваат побрзи и подостапни, толку поголема станува потребата од силни безбедносни системи и финансиска писменост.

Најопасната измама е онаа што изгледа сосема нормално

Современите измамнички пораки повеќе не мора да бидат полни со правописни грешки или испратени од очигледно сомнителни адреси.

Тие можат да го копираат изгледот на банка, државна институција или позната компанија. Може да содржат лого, правилно напишан текст и веб-страница која на прв поглед изгледа идентично со оригиналната.

Затоа најважното правило останува едноставно: граѓаните не треба да внесуваат картични податоци, лозинки или безбедносни кодови преку линкови добиени во неочекувани пораки.

МВР дополнително препорачува проверка на адресата на испраќачот, користење двофакторска автентикација и пријавување на сомнителните пораки кај надлежните институции или во банката.

Дигитализацијата ќе продолжи – а со неа и битката со измамниците

Македонија нема да се врати кон економија во која доминира готовината. Картичните, мобилните и интернет-плаќањата ќе продолжат да растат.

Токму затоа прашањето веќе не е дали ќе има обиди за измама, туку колку успешно банките, институциите и самите корисници ќе можат да ги препознаат и спречат.

Следниот чекор за подобро разбирање на проблемот би бил институциите и банките да објавуваат подетални и редовни податоци за реалната финансиска штета од платежните измами.

Дури тогаш ќе може прецизно да се одговори на прашањето колку пари губат Македонците од phishing, злоупотреба на картички и измамнички трансакции.

Дотогаш, официјалните предупредувања и растечкиот обем на дигиталните плаќања се доволна причина темата да се сфати сериозно – особено затоа што во најголем дел од модерните измами најслабата точка повеќе не е банкарскиот систем, туку моментот во кој корисникот ќе поверува дека лажната порака е вистинска.

Инфлацијата во Шпанија во септември забрза на 4,9% на годишно ниво, што е највисоко ниво од февруари 2023 година, покажуваат прелиминарните податоци.

Раст е забележан и кај базичната инфлација, која ги исклучува најволатилните компоненти, како енергенсите и храната. Таа се зголеми од 2,9% на 3,1%, што укажува дека ценовните притисоци постепено се прошируваат и надвор од енергетскиот сектор.

Нов сигнал за инфлацијата во еврозоната

Податоците од Шпанија се меѓу првите показатели за тоа како се движат инфлациските притисоци во еврозоната. Во август, инфлацијата во еврозоната достигна 3,2%, при значително зголемување на цените на енергенсите.

Претседателката на Европската централна банка, Кристин Лагард, неодамна предупреди дека повисоките цени на енергијата ги зголемуваат инфлациските ризици. Сепак, засега нема јасни знаци дека тие притисоци се пренесуваат во забрзан раст на платите.

Според септемвриските проекции на ЕЦБ, просечната инфлација во еврозоната се очекува да достигне 3% во 2026 година, по што би требало да се намали на 2,5% во 2027 и на 2,1% во 2028 година.

Забрзувањето на инфлацијата во Шпанија, особено растот на базичната инфлација, сепак претставува сигнал дека патот кон стабилизирање на цените може да биде посложен доколку високите цени на енергенсите продолжат да се прелеваат во останатите делови од економијата.

Вкупно 25.000 домаќинства на Западен Балкан досега ги подобриле своите домови преку кредити од Програмата за финансирање на зелена економија – GEFF, зад која стои Европската банка за обнова и развој (ЕБОР), со поддршка од Европската Унија и други донатори.

Од почетокот на програмата во 2017 година, ЕБОР има потпишано 280 милиони евра GEFF кредитни линии со 38 партнерски финансиски институции во регионот. Средствата се користат за финансирање соларни панели, топлински пумпи, енергетски ефикасни прозорци и врати, изолација и други технологии кои ја намалуваат потрошувачката на енергија во домаќинствата.

Но, колкав дел од овие 25.000 домаќинства се од Северна Македонија?

Во последната регионална објава на ЕБОР со која е одбележана бројката од 25.000 корисници не е објавена распределба на домаќинствата по држави, па од јавно достапните податоци не може прецизно да се утврди колку од нив се македонски домаќинства.

Претходните податоци, сепак, покажуваат дека интересот во земјава бил значителен.

ЕБОР во март 2022 година објави дека GEFF во Северна Македонија дотогаш опфатил речиси 2.700 домаќинства, на кои им биле обезбедени кредити во вкупна вредност од близу 20 милиони евра. Најчесто финансирани инвестиции биле енергетски ефикасни прозорци и врати, изолација и топлински пумпи.

Во друга информација од програмата се наведува дека во период кога GEFF имал опфатено околу 13.000 домаќинства во Западен Балкан, повеќе од 3.000 семејства биле од Северна Македонија.

Тоа покажува дека домашните домаќинства имаат значително учество во регионалната програма, но без понова официјална национална статистика не може едноставно да се пресмета колку од сегашните 25.000 корисници се од земјава.

Финансирањето во меѓувреме продолжува.

ЕБОР обезбедува до 4 милиони евра за НЛБ Банка преку програмата Western Balkans GEFF III REPower Residential. Парите се наменети за понатамошно кредитирање инвестиции во енергетска ефикасност, обновливи извори на енергија и енергетски ефикасни станбени објекти во Северна Македонија. Според ЕБОР, инвестициите финансирани преку оваа линија треба да придонесат за годишни заштеди на примарна енергија од повеќе од 7.100 гигаџули и намалување на емисиите на CO₂ за околу 636 тони годишно.

Дополнителни до 4 милиони евра се обезбедени и за Комерцијална банка АД Скопје преку GEFF III. Средствата се наменети за кредити за енергетска ефикасност, обновливи извори и подобрување на енергетските карактеристики на објектите во земјава.

Програмата во Македонија претходно се реализираше и преку финансиски институции како Комерцијална банка, НЛБ Банка, ПроКредит Банка и Шпаркасе Банка, покажуваат податоците на GEFF.

Една од причините за интересот за GEFF е што програмата не се сведува само на класичен банкарски кредит.

За квалификувани инвестиции домаќинствата може да добијат и инвестициски грантови, обезбедени со донаторска поддршка. Во претходните фази на програмата во Македонија, за успешно реализирани инвестиции беше достапен поврат до 20 проценти од инвестицијата, финансиран од Европската Унија.

Практичен пример е семејство од Скопје кое преку GEFF инвестирало 19.500 евра во топлинска пумпа, изолација на покривот и нови прозорци, а добило 3.900 евра грант од ЕУ. Според податоците на програмата, инвестицијата резултирала со заштеда на енергија и намалување на емисиите на CO₂.

Во мај 2024 година ЕБОР објави дека повеќе од 18.000 домаќинства во шесте земји од Западен Балкан преку GEFF инвестирале над 100 милиони евра во технологии за заштеда на енергија. Тогаш програмата имала придонесено и за намалување на емисиите на CO₂ за повеќе од 25.000 тони годишно и за околу 70.000 MWh годишна заштеда на енергија.

Сега бројката достигна 25.000 домаќинства, што значи дека базата на корисници продолжила значително да се проширува. Од 2017 година досега, ЕБОР има договорено 280 милиони евра GEFF кредитни линии со 38 финансиски институции во Западен Балкан.

За македонскиот пазар, следниот важен податок би бил ажурирана национална статистика: колку домаќинства досега добиле GEFF кредит во земјава, колкав износ е пласиран преку македонските банки и колку средства им се вратени на граѓаните преку грантови.

Токму тие бројки би покажале колку македонските домаќинства реално ја користат комбинацијата од банкарско финансирање и грантови за да ги намалат трошоците за енергија и да инвестираат во сопствено производство на електрична енергија и енергетска ефикасност.