Јавниот долг на еврозоната на крајот од првиот квартал од 2026 година се зголемил на 88,9 отсто од бруто-домашниот производ, во споредба со 87,7 отсто на крајот од претходното тримесечје, покажуваат прелиминарните податоци на Евростат.

Раст на задолженоста е забележан и на ниво на целата Европска Унија, каде што учеството на јавниот долг во БДП се зголемило од 81,8 на 82,9 отсто.

Вкупниот јавен долг на земјите членки на ЕУ на крајот од март достигнал приближно 15.704,6 милијарди евра, додека долгот на земјите од еврозоната изнесувал околу 14.243,5 милијарди евра.

Во споредба со истиот период минатата година, долгот на еврозоната е зголемен за 1,7 процентни поени, од 87,2 отсто од БДП во првиот квартал од 2025 година. На ниво на ЕУ, зголемувањето изнесува 1,5 процентни поени, од 81,4 на 82,9 отсто од БДП.

Грција и натаму е најзадолжена земја членка, со јавен долг од 143,5 отсто од БДП. Следуваат Италија со 138,9 отсто, Франција со 117,6 отсто, Белгија со 109,1 отсто и Шпанија со 101,6 отсто. Тоа се единствените членки на ЕУ чиј јавен долг ја надминува вредноста на нивниот годишен БДП.

Најниско ниво на задолженост е регистрирано во Естонија, со 25,2 отсто од БДП, пред Данска со 26,8 отсто, Бугарија со 28,5 отсто и Луксембург со 29,2 отсто.

Во однос на крајот од 2025 година, јавниот долг е зголемен во 17 членки на ЕУ, намален во осум, додека во Летонија и Чешка останал непроменет.

Најголем квартален раст е забележан во Унгарија, од 3,1 процентен поен, по што следуваат Литванија со 2,9, Луксембург со 2,8, Ирска со 2,2 и Хрватска со 2,1 процентен поен.

Најголемо намалување остварила Грција, за 2,6 процентни поени, иако останала најзадолжената членка на Унијата. На годишно ниво, долгот е зголемен во 19, а намален во осум земји. Најголем раст е регистриран во Финска, за 5,5 процентни поени, додека Грција го намалила долгот за 9,4 процентни поени.

Најголемиот дел од јавниот долг на еврозоната, односно 84,3 отсто, се однесувал на должнички хартии од вредност. Кредитите учествувале со 13,2 отсто, а готовината и депозитите со 2,5 отсто.

Извор: Bankar.me

Замислете дека 20 години уплаќате дел од платата во приватен пензиски фонд, со ветување дека тоа ќе ви донесе поголема пензија. А потоа, слушате дека системот ќе се реформира, а вие може да останете без пензија или со многу мала пензија. Тоа не е хипотетичко сценарио, тоа веќе се случи во Унгарија, се случува во Полска, а од 2026 година почнува и во Литванија.

Прашањето сега тропа и на вратата на Македонија: Дали и ние сме пред нова пензиска реформа која би можела да го укине или суштински да го намали вториот пензиски столб? Дебатата веќе е отворена. Но пред да прашаме „дали да се укине”, треба да прашаме нешто потешко: кој всушност е виновен што системот стигна до оваа точка, дали самата идеја за втор столб или начинот на кој со неа се управувало последните 20 години?

Вториот пензиски столб влезе во Македонија во 2006 година, како дел од реформа поддржана од Светската банка. Логиката звучеше убедливо: наместо целиот придонес да оди во државниот пензиски фонд, дел од него се пренасочува кон индивидуална сметка која се инвестира преку приватни фондови. Со текот на годините, тие инвестиции требаше да „пораснат” и да донесат повисока пензија.

На хартија, елегантно решение. Во пракса приказната се покажа далеку покомплицирана.

Најконтроверзен пример во Европа за тоа колку бурна може да биде ваквата реформа е Унгарија. По финансиската криза во 2008 година, буџетот на Виктор Орбан пукаше по шевовите – висок дефицит, растечки јавен долг. Владата пресуди дека вториот столб е дел од проблемот, односно дека секој денар префрлен во приватен фонд е денар помалку во државната каса за исплата на тековните пензии.

Решението беше драстично. Во 2010–2011 година, граѓаните се најдоа пред избор да се вратат се во државниот систем или да останат приватно, но со ризик да изгубат дел од правата на државна пензија. Резултатот? Над 95% од луѓето се вратија. Државата, во суштина, го поврати системот преку задната врата.

Мислењата и денес се поделени. Критичарите велат дека тоа била прикриена национализација на приватна заштеда, спроведена набрзина, без вистинска јавна расправа. Поддржувачите тврдат дека вториот столб никогаш не ги исполнил ветените приноси, а транзициските трошоци за државата биле преголеми за да се игнорираат. Заедничко за двете страни е фактот што никој не тврди дека Унгарија денес има совршен систем. Само дека буџетскиот притисок веднаш попуштил без гаранција дека проблемот е трајно решен.

Унгарија не е осамен случај, само е најгласниот. Полска во 2013–2014 година префрли голем дел од средствата во државни обврзници, суштински намалувајќи го значењето на вториот столб. Владата рече дека системот вештачки го надувува јавниот долг, додека опозицијата возврати дека станува збор за козметичко чистење на буџетската статистика. Спорот дури заврши и пред Уставниот суд.

Естонија тргна по поинаков пат – не укинување, туку слобода на избор. Секој граѓанин сега може сам да одлучи дали сака да штеди преку пензиски фонд или на свој начин.

Литванија, почнувајќи од 2026 година, го укинува автоматското запишување во системот. Проблемот таму не биле приносите, туку самиот принцип – луѓето биле вклучувани без реален избор.

Хрватска нуди нешто поразлично, а тоа е право на пензионерите да изберат меѓу комбиниран модел и целосно враќање во првиот столб, откако се покажа дека многумина всушност добиваат пониска комбинирана пензија отколку што би имале само во јавниот систем.

Различни земји, различни лекови, но иста дијагноза! Приватните пензиски фондови отвораат дупка во јавниот пензиски систем, бидејќи парите што одат кон нив недостасуваат таму каде што веднаш се потребни, за исплата на сегашните пензионери.

Истата дупка постои и во ПИОМ. Но, важно е да се биде чесен и да се признае дека таа дупка не е предизвикана само од вториот столб. Таа расте и поради зголемувањето на пензиите, стареењето на населението, сѐ помалиот број вработени на еден пензионер и подолгиот животен век. Со други зборови, вториот столб е дел од сметката, но не е целата сметка.

Не постои едноставен одговор и секој што ќе понуди готово решение веројатно поедноставува. Задолжителните пензиски фондови денес управуваат со милијарди евра што се лична, индивидуална сопственост на осигурениците. Нагло укинување не е техничко прашање и носи сериозни правни, финансиски и политички последици, слично на она што го виде Унгарија.

Вистинското прашање пред Македонија не смее да биде само „Да се укине или не”. Прашањето мора да гласи: “Што точно ќе се случи со идните пензии, со буџетот и со правата на осигурениците ако до реформа сепак дојде?”

(Продолжува…)

Автор: Филип Чижбановски.

Преземањето на авторски содржини (текстови и фотографии) од оваа страница е строго забрането без претходно писмено одобрение и е предмет на условите наведени на следниот линк.

Јуни, а особено јули, историски се вбројуваат меѓу најмирните месеци на светските берзи, покажуваат податоците за движењето на индексот на волатилност VIX, познат и како „барометар на стравот“ на Волстрит.

Во периодот од 2014 до 2024 година, просечната вредност на VIX во јули изнесувала 15,8 поени. За споредба, во октомври просекот достигнувал 19,94 поени, што претставува околу 26,6 проценти повисока нестабилност.

Податоците покажуваат дека просечната вредност на индексот во јуни изнесувала 16,6 поени, додека во јули била уште пониска. Од август до октомври просекот се зголемувал на 18,5 поени, а од ноември до март достигнувал 18,7 поени.

Во десет од единаесетте анализирани години, јулската вредност на VIX била пониска од годишната медијана. Единствен исклучок била 2024 година. Само во 2020 и 2022 година просекот во јули надминал 20 поени, во периоди обележани со пандемијата и силниот инфлациски шок.

Една од причините за помалата нестабилност е намалениот обем на тргување во текот на летото. Според процените, дневниот обем на трансакции од јуни до август е понизок за околу 10 до 15 проценти, бидејќи голем број портфолио-менаџери и институционални инвеститори користат годишни одмори.

Летниот период најчесто се наоѓа и меѓу две сезони на објавување деловни резултати, а вообичаено има и помалку значајни одлуки на централните банки, регулаторни промени и големи макроекономски настани.

Сепак, експертите предупредуваат дека сезонските движења не треба да бидат основа за носење инвестициски одлуки. Статистиката може да го објасни минатото, но не може сигурно да ги предвиди идните движења на пазарите.

Податоците на „Џеј Пи Морган“ покажуваат дека инвеститор кој во период од 20 години, заклучно со 31 јули 2024 година, останал континуирано вложен во индексот S&P 500 остварил просечен годишен принос од 10,5 проценти.

Инвеститор кој ги пропуштил десетте најдобри трговски денови во истиот период би остварил просечен годишен принос од 6,2 проценти. Со пропуштање на 20-те најдобри денови приносот би се намалил на 3,6 проценти, а со пропуштање на 30-те најдобри денови на само 1,4 проценти.

Дополнително, седум од десетте најдобри трговски денови се случиле во рок од две недели од еден од десетте најлоши денови на берзата. Според аналитичарите, тоа покажува дека за долгорочните вложувачи поважно е времето поминато на пазарот, отколку обидот да се погоди совршениот момент за купување или продажба.

Иако летото статистички е помирно, исклучоците покажуваат дека сезоналноста не е правило. На 16 март 2020 година, во екот на пандемијата, VIX достигнал рекордни 82,69 поени. Во јули 2022 година, во услови на висока инфлација и агресивно зголемување на каматните стапки во САД, просекот изнесувал 24,6 поени.

Поради тоа, податоците за помирните летни месеци треба да се набљудуваат како интересен статистички образец, а не како гаранција за идните движења на берзите, пренесува „Сибиз“.