Државниот завод за ревизија утврдил дека Развојната банка на Северна Македонија постапувала во согласност со законските прописи и утврдените процедури при управувањето со кредитната линија од 250 милиони евра за поддршка на домашните компании. Сепак, ревизијата открила доцнења при префрлањето средства од Министерството за финансии кон Развојната банка, кои кај дел од траншите изнесувале од 10 до 48 работни дена над договорениот рок.

Ова е еден од главните заклучоци на конечниот ревизорски извештај за кредитната линија наменета за финансирање инвестиции и развој на приватни трговски друштва, изготвен од Државниот завод за ревизија на 11 јуни 2026 година.

Ревизијата го опфаќа управувањето со средствата од воспоставувањето на кредитната линија во 2025 година до април 2026 година.

Одобрени 767 проекти во вредност од 14,26 милијарди денари

Според податоците содржани во извештајот, преку кредитната линија биле одобрени 767 инвестициски проекти, со вкупна вредност на кредитите од 14,26 милијарди денари, односно приближно 232 милиони евра.

Програмата била воспоставена за поддршка на приватните трговски друштва преку поволни кредитни услови, со средства обезбедени од државниот буџет.

За реализација на кредитната линија, Развојната банка склучила рамковни договори со 12 банки учеснички, преку кои компаниите аплицирале за финансирање на инвестициите.

Предвидени биле следните кредитни услови:

• Фиксна годишна каматна стапка од 1,95%.
• Максимален кредит до 10 милиони евра во денарска противвредност.
• Рок на отплата до 15 години, со можност за грејс-период до три години.
• Без надоместок за одобрување и управување со кредитот.
• Минимално сопствено учество на компанијата од 20% од вредноста на инвестицијата.

Средствата биле наменети за финансирање инвестиции во основни средства на домашните приватни компании.

Најмногу проекти кај малите компании, но најголем дел од парите кај средните и големите

Структурата на одобрените кредити покажува значителни разлики меѓу бројот на проекти и распределбата на средствата.

Најмногу проекти биле одобрени кај малите претпријатија – вкупно 455, што претставува околу 59% од сите проекти.

Сепак, тие добиле 3,57 милијарди денари, односно приближно 25% од вкупната вредност на одобрените кредити.

Кај средните претпријатија биле одобрени 171 проект, во вредност од 4,61 милијарди денари, што претставува 32% од средствата.

Големите компании добиле кредити во вкупна вредност од 4,72 милијарди денари, или 33% од вкупниот износ, преку 94 проекти.

За микропретпријатијата биле одобрени 47 проекти во вредност од 1,36 милијарди денари, што претставува околу 10% од кредитната линија.

Овие податоци покажуваат дека малите претпријатија учествуваат со најголем број проекти, додека средните и големите компании заедно добиле приближно 65% од вкупно одобрените кредитни средства.

Производството добило 44% од средствата

Според распределбата по економски дејности, најголем дел од кредитите биле насочени кон производствениот сектор.

За производство биле одобрени 281 проект, со вкупна вредност од 6,29 милијарди денари, што претставува 44% од одобрените средства.

Следува трговијата, со 194 проекти и 3,50 милијарди денари, односно 25% од кредитната линија.

Транспортниот сектор добил 1,45 милијарди денари преку 129 проекти, додека за градежништвото биле одобрени 988,5 милиони денари за 63 проекти.

Хотелите и угостителството учествувале со 37 проекти во вредност од 852,3 милиони денари.

За останатите дејности биле одобрени 63 проекти со вкупна вредност од 1,17 милијарди денари.

Ваквата распределба покажува дека најголем дел од кредитната поддршка бил концентриран во производството и трговијата.

Речиси половина од инвестициите се за градежни објекти

Во ревизорскиот извештај е прикажана и структурата на кредитите според видот на инвестицијата.

Најголем дел, околу 46%, биле наменети за градежни објекти, во вредност од приближно 6,62 милијарди денари.

За набавка на опрема биле предвидени околу 5,48 милијарди денари, односно 39%.

Инвестициите во обновливи извори на енергија учествувале со 11%, или приближно 1,60 милијарди денари.

За транспортни средства биле предвидени околу 545 милиони денари, што претставува 4% од вкупниот износ.

Овие показатели откриваат дека најголемиот дел од финансиската поддршка бил насочен кон изградба и модернизација на производствени и деловни капацитети.

Министерството за финансии доцнело со исплатите

Иако ревизорите утврдиле дека активностите на Развојната банка биле усогласени со законските прописи и договорните обврски во сите материјални аспекти, во извештајот е нагласен проблемот со навременото префрлање на средствата.

Според договорот склучен меѓу Министерството за финансии и Развојната банка, Министерството било обврзано да ги префрли побараните средства најдоцна во рок од 10 работни дена од доставувањето на барањето за транша.

Меѓутоа, ревизијата утврдила дека од четвртата транша, која се однесувала на мај 2025 година, исплатите се реализирале со задоцнување од 10 до 48 работни дена над договорениот рок.

Во периодот од февруари 2025 до март 2026 година, Развојната банка доставила 14 барања за повлекување средства, во вкупен износ од 14,26 милијарди денари.

Ревизорите предупредуваат дека ненавременото префрлање на средствата може да влијае врз динамиката на реализацијата на планираните инвестиции.

Поради тоа, Државниот завод за ревизија укажува на потребата Министерството за финансии да преземе активности за навремена исплата на траншите.

Ревизорите не утврдиле материјални неусогласености во работењето на Развојната банка

И покрај констатираните доцнења, ревизорскиот заклучок за работењето на Развојната банка е позитивен.

Според Државниот завод за ревизија, активностите поврзани со управувањето со кредитната линија биле усогласени во сите материјални аспекти со релевантните законски и подзаконски прописи, договорите и воспоставените политики.

Во ревизијата детално биле опфатени 123 проекти, во вредност од 7,33 милијарди денари, што претставува околу 52% од средствата повлечени по одобрените проекти во анализираниот период.

Овој опфат обезбедил основа за ревизорскиот заклучок, но не значи дека бил извршен поединечен ревизорски преглед на сите финансирани проекти.

Што значи ревизорскиот наод за компаниите?

Кредитната линија од 250 милиони евра претставува значаен инструмент за финансирање инвестиции во приватниот сектор.

Поволната фиксна каматна стапка и долгиот рок на отплата создаваат можност компаниите да реализираат инвестиции во деловни капацитети, опрема и обновливи извори на енергија.

Меѓутоа, навремената достапност на средствата е важна за реализацијата на инвестиционите планови.

Доколку финансирањето доцни, компаниите потенцијално можат да се соочат со потреба од одложување набавки, промена на рокови за изведба или дополнително краткорочно финансирање.

Ова се можни економски последици, а не утврдени конкретни штети кај поединечни компании.

Заклучокот од ревизијата е дека Развојната банка во материјалните аспекти постапувала согласно прописите, но доцнењата во префрлањето на буџетските средства отвораат прашања за ефикасноста на реализацијата на инвестициската поддршка.

Цените на нафтата повторно растат на светските пазари по информациите за ракетен напад врз најголемата рафинерија во Саудиска Арабија. Јеменските Хути соопштија дека ја погодиле рафинеријата Рас Танура, предизвикувајќи нова загриженост за стабилноста на снабдувањето со енергенси од Блискиот Исток. Сепак, саудиските власти засега не го потврдиле нападот врз рафинеријата, поради што обемот на евентуалната штета останува неизвесен.

На тргувањето во средата, 28 октомври 2026 година, фјучерсите на меѓународната референтна нафта Брент поскапеа за 1,50 долари, односно за 1,32%, достигнувајќи 115,59 долари за барел.

Американската сурова нафта West Texas Intermediate (WTI) забележа раст од 1,47 долари, или 1,47%, на 101,37 долари за барел.

Пазарните движења следуваат по поевтинувањето на нафтата во вторникот, кога дипломатските напори за намалување на тензиите на Блискиот Исток привремено ја намалија загриженоста за глобалното снабдување.

Хутите тврдат дека ја нападнале рафинеријата Рас Танура

Јеменското движење Хути, кое е поддржано од Иран, во вторникот соопшти дека извело напад со балистичка ракета врз рафинеријата Рас Танура во Саудиска Арабија.

Според тврдењата на нивниот воен портпарол, нападот предизвикал пожар во комплексот, кој покрај рафинеријата опфаќа и значајна инфраструктура за извоз на нафта.

Меѓутоа, саудиските власти не го потврдиле директно погодокот врз рафинеријата, а информациите за оштетувањата не биле независно потврдени во моментот на известувањето.

Рас Танура има капацитет за преработка од приближно 550.000 барели нафта дневно и претставува еден од најважните енергетски капацитети во Саудиска Арабија.

Комплексот се наоѓа на брегот на Персискиот Залив и има значајна улога во рафинирањето и транспортот на нафта.

Поради тоа, секоја информација за можен напад врз овој објект привлекува големо внимание на меѓународните енергетски пазари.

Стравувањата за снабдувањето повторно ги движат цените

Растот на цените покажува дека инвеститорите остануваат загрижени поради можноста конфликтот на Блискиот Исток дополнително да се прошири.

Саудиска Арабија е еден од најголемите светски производители и извозници на сурова нафта, поради што безбедноста на нејзината енергетска инфраструктура има глобално економско значење.

Доколку дојде до поголеми оштетувања на производствените или транспортните капацитети, последиците можат да се одразат врз количините на нафта достапни на светските пазари.

Сепак, засега нема доволно потврдени информации за да се заклучи дека најновиот пријавен напад предизвикал конкретно намалување на саудиското производство или извоз.

Пазарната реакција во голема мера ја одразува зголемената проценка на ризикот од можни идни нарушувања.

Трамп најавува дека исходот од конфликтот со Иран мора да ги исполни американските услови

Дополнителна неизвесност на финансиските и енергетските пазари предизвикаа изјавите на американскиот претседател Доналд Трамп.

На собир во Тексас во вторникот, Трамп изјавил дека конфликтот со Иран би можел брзо да заврши, но нагласил дека евентуален договор мора да гарантира дека Техеран нема да располага со нуклеарно оружје.

Изјавите следуваат по неговите претходни најави дека Вашингтон ги разгледува опциите за дипломатско решение или продолжување на воените операции.

За енергетските пазари, ваквите сигнали се важни бидејќи неизвесноста околу идниот развој на конфликтот влијае врз очекувањата за производството, транспортот и достапноста на нафтата.

Ризиците за транспортот остануваат значајни

Покрај можните напади врз енергетските објекти, вниманието на пазарите е насочено и кон безбедноста на поморските транспортни рути.

Особено значајни се Ормускиот Теснец и областа околу Баб ел Мандеб, низ кои се одвива важен дел од меѓународниот транспорт на енергенси.

Евентуалните нарушувања во овие области можат да предизвикаат повисоки трошоци за транспорт, осигурување и снабдување.

Трговците со нафта затоа внимателно ги следат воените и дипломатските случувања во регионот, како и информациите за евентуални прекини во работењето на рафинериите и извозните терминали.

Што значи новото поскапување за Македонија?

За македонската економија, високите светски цени на нафтата претставуваат потенцијален притисок врз трошоците за увоз на горива.

Најдиректно се изложени транспортните компании, логистичките оператори, земјоделството и другите дејности со поголема потрошувачка на нафтени деривати.

Доколку високите цени се задржат подолг период, зголемените трошоци за гориво можат постепено да се пренесат и врз цените на производите и услугите.

Тоа може да влијае врз расположливиот доход на домаќинствата и врз трошоците за работење на компаниите.

Сепак, движењата на светските цени не значат автоматско и моментално поскапување на бензинот и дизелот во Македонија.

Малопродажните цени се утврдуваат според важечката методологија на Регулаторната комисија за енергетика, која зема предвид повеќе фактори, меѓу кои релевантните меѓународни цени и курсот на доларот.

Нафтениот пазар останува чувствителен на секоја нова информација

Во наредниот период, особено значајно ќе биде дали ќе се потврдат оштетувања на рафинеријата Рас Танура и дали евентуалниот напад ќе има конкретни последици за производството и извозот на саудиска нафта.

Истовремено, инвеститорите ќе ги следат дипломатските иницијативи за намалување на конфликтот, како и безбедносната состојба во регионот.

Поскапувањето на Брент на 115,59 долари за барел покажува дека геополитичките ризици повторно имаат силно влијание врз светските енергетски пазари. Но сè додека не се потврдат реалните последици од пријавениот напад, растот на цените треба да се разгледува првенствено како реакција на зголемената неизвесност, а не како доказ за веќе настанат голем прекин во снабдувањето.

Европската унија сè уште нема постигнато договор за начинот на отплата на околу 750 милијарди евра долг, создаден за финансирање на постпандемиското закрепнување, предупреди претседателот на Европскиот суд на ревизори, Тони Марфи. Според ревизорите, без договор за нови извори на приходи, Унијата во наредните години би можела да се соочи со сериозен буџетски притисок.

Според годишниот извештај на Европскиот суд на ревизори за 2025 година, вкупниот долг на Европската унија на крајот на минатата година изнесувал 738,9 милијарди евра, што е за околу 23% повеќе во споредба со 2024 година.

Ревизорите предупредуваат дека до крајот на 2027 година долгот би можел да порасне на дури еден билион евра, пред сè поради инструментите воспоставени за поддршка на економското закрепнување по пандемијата.

Во извештајот се наведува дека во периодот од 2028 до 2034 година, само трошоците за камати поврзани со грантовите од инструментот за закрепнување би можеле да достигнат дури 93 милијарди евра.

Дополнителен притисок врз европските јавни финансии би можеле да создадат и идните буџетски планови на Европската комисија, кои предвидуваат ново задолжување за поддршка на Украина, за спроведување национални планови управувани од земјите-членки, како и за можни интервенции во случај на сериозна криза.

Ревизорите посочуваат дека сумите поврзани со европската поддршка за Украина се веќе многу значајни.

Според извештајот, заемите за Украина што биле одобрени или договорени од 2014 година наваму, вклучувајќи го и заемот за поддршка од 90 милијарди евра одобрен на почетокот на 2026 година, достигнале износ до 170,1 милијарда евра.

Од овој износ, до крајот на 2025 година биле исплатени 70,3 милијарди евра.

Европскиот суд на ревизори предупредува дека е неопходна претпазливост при креирањето на идните буџети на Унијата.

Доколку не се постигне договор за нови сопствени извори на приходи, би можел да настане значителен буџетски јаз на ниво на ЕУ.

Во таков случај, Унијата би можела да биде принудена на тешки одлуки, како што се зголемување на националните придонеси на земјите-членки или усвојување помалку амбициозни буџети.

Претседателот на Европскиот суд на ревизори, Тони Марфи, ситуацијата ја опишал како „експрес лонец“, алудирајќи на растечкиот финансиски притисок и на фактот дека сè уште нема договор како ќе се отплаќа долгот настанат во време на пандемијата.

Според актуелната рамка, ЕУ треба да го отплаќа долгот настанат во пандемијата во период од 30 години, односно до 2058 година.

Сепак, сè уште нема конечен договор за конкретниот начин на отплата.

Дел од владите, според написот, предлагаат и репрограмирање на долгот.

Кога беше договорено заедничкото задолжување во 2020 година, Европската комисија предложи отплатата и сервисирањето на овој долг да се обезбедуваат преку нов намет за мултинационалните компании што работат во ЕУ.

Марфи нагласува дека долгот сам по себе не е проблем, доколку е одржлив и ако постои јасен и предвидлив извор на приходи за негово сервисирање.

Ревизорите предупредуваат и на силен притисок врз трошењето

Дополнителна загриженост кај ревизорите предизвикува и краткиот рок за обработка и исплата на големи износи средства.

Марфи предупредил дека Европската комисија до крајот на декември мора да обработи и исплати околу 90 милијарди евра, оценувајќи дека ваквиот притисок може да доведе до олеснување на правилата за финансирање и отчетност, со цел да се испочитува рокот.

Во годишниот извештај за 2025 година, ревизорите дале условно мислење за расходите од Механизмот за закрепнување и отпорност (RRF).

Тоа значи дека биле утврдени одредени проблеми, но тие не се оценети како широко распространети.

Според ревизорите, на некои земји-членки им било дозволено да ја намалат амбициозноста или обемот на преземените обврски од своите планови за закрепнување, без доволно убедливи причини и докази.

Кога станува збор за редовното трошење на буџетските средства на Европската унија, ревизорите повторно утврдиле значајни и широко распространети грешки.

Поради тоа, тие седма година по ред изразиле неповолно мислење за расходите на ЕУ.

Највисоки стапки на грешка се регистрирани во секторите кохезија, како и земјоделство и животна средина.

Стапката на грешка кај расходите за кохезија пораснала од 5,7% во 2024 година на 6,6% во 2025 година, додека кај земјоделството и животната средина се зголемила од 2,6% на 3,9%.

Најчестите проблеми, според ревизорите, вклучуваат финансирање на неподобни проекти или трошоци, како и непочитување на правилата за јавни набавки.

Зошто ова е важно?

Прашањето за отплатата на заедничкиот европски долг станува сè поважно не само за институциите на ЕУ, туку и за земјите-членки, финансиските пазари и идната буџетска политика на Унијата.

Начинот на кој ЕУ ќе го реши овој проблем ќе има влијание врз идните европски буџети, нивото на задолжување, трошоците за камати и просторот за нови политики и инвестиции.

Главната порака од извештајот на ревизорите е јасна: без стабилен и договорен модел за отплата, растечкиот заеднички долг на Европската унија ќе остане една од најголемите фискални теми во следната деценија.