Платежната инфраструктура на Балканот влегува во една од најголемите трансформации во последните години. Ако досега дигитализацијата главно ја гледавме преку подобри мобилни апликации, електронско банкарство, картички и дигитални паричници, следниот чекор е многу подлабок бидејќи се менува начинот на кој парите се префрлаат од една банка во друга.

Инстант плаќањата, кај кои парите стигнуваат на сметката на примачот во рок од неколку секунди, 24 часа дневно, седум дена во неделата и 365 дена во годината, постепено стануваат нов стандард и во регионот.

Србија ваков систем има уште од 2018 година, Црна Гора и Босна и Херцеговина направија голем исчекор во јули годинава, додека Албанија и Македонија се подготвуваат за следната фаза на регионалната TIPS Clone инфраструктура.

Според Банката на Италија, вториот прозорец за приклучување кон платформата е планиран за ноември 2026 година, кога се очекува да се приклучат централните банки на Албанија, Косово и Северна Македонија.

Со други зборови, во Македонија инстант плаќањата сè уште не се секојдневна реалност за клиентите, но инфраструктурно нешто сериозно се „крчка“.

Што всушност значи инстант плаќање?

Денес, кога корисник ќе испрати пари од една банка кон друга, трансакцијата најчесто зависи од платежниот систем, клириншки циклуси, работното време и денот кога е иницирана.

Кај инстант плаќањата овој концепт практично исчезнува.

Налогот се испраќа, се проверува, се порамнува и средствата стануваат достапни кај примачот за неколку секунди.

Нема чекање следен работен ден. Нема викенд. Нема празник.

Практично, новото очекување станува:

пари испратени сега = пари примени сега

И токму тоа веќе функционира во неколку земји од регионот.

Србија – осум години пред повеќето соседи

Србија е убедливо најзрелиот пазар во регионот кога станува збор за инстант плаќања.

Народната банка на Србија го пушти IPS NBS системот на 22 октомври 2018 година. Системот работи 24/7/365, а трансакциите се извршуваат за неколку секунди.

Но она што е поважно е дека Србија во меѓувреме не остана само на едноставно „брзо префрлање пари“.

Врз IPS инфраструктурата се разви цел екосистем.

Клиентите можат да иницираат instant плаќања преку мобилно и електронско банкарство, да скенираат IPS QR кодови од сметки и фактури, да плаќаат директно кај трговци, а кај дел од услугите трансферот може да се иницира и преку број на мобилен телефон поврзан со банкарската сметка.

Во системот се вклучени практично сите поголеми банки во Србија, меѓу кои Banca Intesa, OTP, Raiffeisen, UniCredit, Erste, NLB Komercijalna, ProCredit, Halkbank, AIK Banka и други.

Интересна е и економиката на системот.

Народната банка на Србија на учесниците им наплаќа 4 динари по стандарден инстант налог, додека за инстант плаќања на продажно место процесинг трошокот е еден или два динари, зависно од износот.

За клиентот кој плаќа на продажно место нема посебна IPS провизија, додека цените за останатите instant трансфери ги определуваат банките согласно сопствените тарифни политики.

Српскиот пример покажува нешто важно: вистинската вредност на инстант инфраструктурата не е само во тоа парите да стигнат за три или пет секунди, туку во услугите што ќе се изградат над неа.

Црна Гора – најинтересниот нов пример

Црна Гора е можеби најдобриот пример за тоа како една релативно мала банкарска економија може брзо да ја модернизира платежната инфраструктура.

На 20 јули 2026 година, Централната банка на Црна Гора го пушти во оперативна употреба TIPS Clone системот.

Трансферите се извршуваат во рок од неколку секунди и системот функционира непрекинато 24 часа дневно, секој ден во годината, вклучително и викенди и празници.

TIPS Clone е развиен во соработка со Банката на Италија и користи технологија базирана на европскиот TIPS систем.

Но кај Црна Гора особено интересна е цената.

Централната банка воведе ограничување според кое домашно instant плаќање до 200 евра, иницирано преку мобилно или интернет банкарство, може да биде наплатено најмногу пет евроценти.

Истото ограничување важи и за прием на instant уплата до 200 евра.

Тоа е голема разлика.

Просечната претходна провизија за вакви електронски плаќања, според Централната банка на Црна Гора, била околу 32 центи.

Со новата инфраструктура и регулаторното ограничување, најчестите секојдневни плаќања можат да чинат само пет центи.

Тоа ја отвора и можеби најважната дилема за идниот македонски модел:

Дали инстант плаќањата кај нас ќе бидат само побрзи или ќе станат и значително поевтини?

БиХ – инфраструктурата е пуштена, банките се приклучуваат постепено

И Босна и Херцеговина на 20 јули годинава го пушти својот домашен систем за инстант плаќања.

Централната банка на БиХ го оцени проектот како најзначаен исчекор во модернизацијата на платежната инфраструктура во земјата во последните 25 години.

Системот овозможува трансакциите да се извршат во рок од неколку секунди, без разлика дали е работен ден, викенд или празник и функционира 24/7 во текот на целата година.

Разликата во споредба со Црна Гора е во моделот на приклучување.

На самиот старт се приклучија Intesa Sanpaolo Banka BiH, Raiffeisen Bank BiH и Sparkasse Bank BiH.

Според Централната банка, овие три банки заедно располагаат со околу една четвртина од вкупната актива на банкарскиот сектор во земјата.

Само неколку дена подоцна кон системот се приклучи и Nova banka, а останатите банки постепено треба да ги завршуваат техничките и оперативните подготовки.

БиХ на тој начин покажува и втор можен модел за Македонија, инфраструктурата може да биде подготвена на национално ниво, но клиентите да ја добиваат услугата постепено, зависно од подготвеноста на нивната банка.

Албанија цели кон ноември

Албанија моментално е во завршната фаза на подготовките.

На 5 август гувернерот на Банката на Албанија потврди дека целта е TIPS Clone платформата да стане оперативна во ноември, најдоцна до крајот на ноември 2026 година.

Проектот се реализира во соработка со Банката на Италија, Европската централна банка и албанскиот банкарски сектор.

Особено интересни се проценките за потенцијалниот економски ефект.

Банката на Албанија проценува дека при широко користење на електронските плаќања, поддржани од TIPS Clone, финансискиот систем би можел да генерира потенцијални заштеди до 35 милијарди леки годишно, додека ефектот за економијата како целина би можел да достигне до 38 милијарди леки.

Дури и во сценарио во кое само половина од плаќањата и трансферите би се обработувале преку новата инфраструктура, Банката на Албанија проценува значителни заштеди и за домаќинствата и за компаниите.

А што се „крчка“ во Македонија?

Македонија е особено интересна бидејќи не беше меѓу првите две земји што ја активираа регионалната TIPS Clone инфраструктура во јули.

Но тоа не значи дека земјата е надвор од процесот.

Напротив.

Банката на Италија на 20 јули официјално објави дека TIPS Clone платформата за Западен Балкан е пуштена во функција и дека првите институции кои се приклучиле се централните банки на Босна и Херцеговина и Црна Гора.

Во истиот документ е наведено дека вториот прозорец за приклучување е планиран за ноември 2026 година, кога се очекува да се приклучат централните банки на Албанија, Косово и Северна Македонија.

Тоа е можеби најконкретниот сигнал досега за тоа каде се движи македонскиот платен систем.

Новата инфраструктура е базирана на истата технологија како TARGET Instant Payment Settlement – TIPS, европската инфраструктура за инстант плаќања која Банката на Италија ја управува во име на Евросистемот.

TIPS Clone овозможува порамнување на инстант трансакциите во реално време и е замислен како модерна, безбедна и релативно евтина инфраструктура за земјите од Западен Балкан.

Оттука, ноември може да биде важен месец за Македонија.

Но приклучувањето на централната банка кон инфраструктурата е само првиот дел од приказната.

За клиентите многу поважно ќе биде што ќе се случи потоа.

Ќе стартуваат ли сите македонски банки истовремено?

Ова е едно од главните прашања што допрва треба да добие одговор.

Регионалните примери покажуваат два различни пристапи.

Во една земја системот може брзо да стане широко достапен во банкарскиот сектор, додека во друга банките се приклучуваат постепено по завршување на сопствените технички интеграции.

За Македонија затоа ќе биде важно да се види:

дали сите поголеми банки ќе бидат подготвени уште при стартот;

дали инстант плаќањата веднаш ќе бидат интегрирани во постојните мобилни апликации;

колкав ќе биде максималниот износ по трансакција;

како ќе се дефинираат провизиите;

и кои дополнителни услуги ќе бидат понудени над основниот трансфер на средства.

Самото пуштање на инфраструктурата нема автоматски да значи и исто корисничко искуство во секоја банка.

Следниот чекор: плаќање со телефонски број наместо со сметка?

Токму тука инстант системите стануваат многу поинтересни од класичниот меѓубанкарски трансфер.

Србија веќе покажува дека врз основната инфраструктура може да се развијат услуги како плаќања преку QR код, трансфери преку мобилен телефон и инстант плаќања кај трговци.

Тоа значи дека во иднина корисникот можеби нема секогаш да мора да знае број на трансакциска сметка.

Наместо тоа, потенцијално ќе може да избере контакт од телефонот, да внесе износ и парите за неколку секунди да стигнат кај примачот.

За трговците, QR instant плаќањата можат да создадат алтернатива на традиционалните картични трансакции, особено ако трошоците за прифаќање бидат пониски.

Токму затоа инстант плаќањата имаат потенцијал да ја променат не само банкарската инфраструктура, туку и конкуренцијата меѓу банките, fintech компаниите, картичните шеми и другите платежни институции.

Цената ќе биде клучна

Од перспектива на клиентот, едно прашање можеби ќе биде поважно од сите други:

Колку ќе чини?

Ако инстант плаќањето биде третирано како премиум банкарска услуга и биде значително поскапо од обичниот електронски налог, дел од корисниците веројатно ќе продолжат да го користат традиционалниот начин.

Но ако разликата во цена биде минимална или инстант трансферот стане стандард во пакетите за електронско банкарство, навиките можат многу брзо да се променат.

Црна Гора токму затоа е особено интересен пример.

Со лимит од пет евроценти за електронско instant плаќање до 200 евра, регулаторот практично испраќа порака дека инстант плаќање треба да биде секојдневна услуга, а не луксузна функција.

За Македонија затоа ќе биде многу интересно да се види дали ќе се примени слична филозофија или цената целосно ќе биде препуштена на деловната политика на банките.

SEPA и TIPS Clone – две различни, но поврзани приказни

При промените во платежниот систем важно е да не се мешаат SEPA и инстант плаќања.

SEPA пред сè создава стандарди и услови за поефикасни прекугранични евро плаќања.

TIPS Clone, пак, ја носи логиката на плаќање во реално време и трансакцијата да биде порамнета за неколку секунди.

Во регионот овие процеси се одвиваат паралелно и на долг рок можат значително да ја намалат разликата помеѓу платежното искуство на корисник во земја од Западен Балкан и корисник во Европската Унија.

Банката на Италија посочува дека новата TIPS Clone платформа ја користи истата технологија како европскиот TIPS и ќе продолжи да ги презема идните технолошки подобрувања и функционалности што ќе се развиваат во инфраструктурата на Евросистемот.

Тоа е важна долгорочна компонента на проектот.

Од „ќе стигнат утре“ кон „веќе стигнаа“

Инстант плаќањата можеби на прв поглед изгледаат како уште една технолошка надградба на банкарството.

Но ефектот може да биде многу поголем.

За граѓаните тоа значи испраќање пари во сабота навечер без размислување дали банката работи.

За компаниите побрзо управување со ликвидноста и наплата на побарувањата.

За трговците потенцијално нов, поевтин начин за прифаќање плаќања.

За банките простор за нови услуги, но и нова конкуренција.

А за целата економија помалку готовина, побрз проток на средства и дополнителен поттик за дигитализацијата.

Србија веќе осум години го гради својот IPS екосистем. Црна Гора и БиХ ова лето направија голем чекор. Албанија интензивно се подготвува за ноември.

А според официјалната временска рамка на Банката на Италија, во истиот ноемвриски прозорец треба да се приклучи и Македонија.

Затоа следните неколку месеци ќе бидат особено интересни за домашниот банкарски сектор.

Прашањето веќе не е само кога Македонија ќе добие инстант плаќања.

Поважното прашање е какви инстант плаќања ќе добиеме, колку ќе чинат, кои банки ќе бидат подготвени од првиот ден и колку брзо ќе се претворат од нова инфраструктура во услуга што навистина ќе ја промени секојдневната употреба на парите.

Автор: Филип Чижбановски

Преземањето на авторски содржини (текстови и фотографии) од оваа страница е строго забрането без претходно писмено одобрение и е предмет на условите наведени на следниот линк.