Буџетскиот дефицит на Северна Македонија достигна 39,7 милијарди денари за девет месеци, додека расходите растат значително побрзо од приходите. Но вистинското економско прашање не е само колку троши државата, туку какви резултати создава со тие средства. Капиталните инвестиции, ефикасноста на институциите и трошоците за задолжување стануваат клучни за долгорочната одржливост на јавните финансии.

Растот на расходите отвора прашање за квалитетот на трошењето

Јавните финансии на Северна Македонија влегуваат во последното тримесечје од 2026 година со зголемен притисок врз буџетската рамнотежа.

Според податоците за извршувањето на Буџетот, пренесени на 26 октомври, во првите девет месеци од годината се остварени приходи од 261,1 милијарда денари, додека расходите достигнале 300,7 милијарди денари.

Разликата меѓу приходите и расходите изнесува приближно 39,7 милијарди денари, односно околу 645 милиони евра.

Во споредба со истиот период минатата година, буџетските приходи пораснале за околу 7,1%, додека расходите се зголемиле за 10,4%.

Овие податоци укажуваат на побрзо зголемување на државната потрошувачка во однос на приливите во Буџетот.

Сепак, растот на расходите сам по себе не значи дека јавните средства се користат неефикасно.

Државната потрошувачка опфаќа различни економски категории, од плати, пензии и социјални трансфери до инфраструктурни проекти, опрема и други капитални вложувања.

Секоја од нив има различна функција и различни последици за економијата.

Затоа најважното прашање не е само колку пари се потрошени, туку и дали тие средства придонесуваат за подобри јавни услуги, поголема продуктивност и одржлив економски раст.

Зошто структурата на Буџетот е поважна од неговата големина?

При анализирањето на јавната потрошувачка неопходно е да се направи разлика меѓу тековните и капиталните расходи.

Тековните расходи овозможуваат секојдневно функционирање на јавниот сектор.

Тие опфаќаат плати, социјални права, пензии, набавка на стоки и услуги, трансфери и други законски обврски.

Капиталните расходи, пак, се поврзани со создавање или набавка на долгорочни средства, како патишта, училишта, болници, водоводи, опрема и друга јавна инфраструктура.

Оваа разлика има важно економско значење.

Добро испланираните капитални инвестиции можат да ја подобрат продуктивноста на економијата и да создадат придобивки што траат со години.

На пример, подобрата транспортна инфраструктура може да ги намали логистичките трошоци на компаниите.

Инвестициите во образованието и здравството можат да придонесат за подобрување на човечкиот капитал и квалитетот на јавните услуги.

Но не секој капитален проект автоматски носи позитивен економски резултат.

Неговата оправданост зависи од реалните потреби, квалитетот на подготовката, трошоците за изградба и одржување и очекуваните придобивки.

Истовремено, не треба да се потценува значењето на тековните расходи. Финансирањето на наставници, лекари и основни јавни услуги исто така може да создава долгорочна економска вредност.

Затоа вистинската оценка на јавната потрошувачка бара анализа на нејзините резултати, а не едноставно делење на расходите на добри и лоши.

Капиталните инвестиции остануваат важен тест за институциите

За 2026 година, првично усвоениот Буџет предвидуваше капитални инвестиции од приближно 40,1 милијарда денари.

Средствата беа наменети за инфраструктурни, енергетски и други развојни проекти.

Но планирањето средства не значи дека тие автоматски ќе бидат искористени.

Реализацијата на капиталните расходи зависи од подготовката на проектите, тендерските постапки, склучувањето договори, техничката документација и изведувањето на работите.

Според јавно достапниот преглед на платформата на Министерството за финансии за капиталните расходи, заклучно со 31 август 2026 година биле реализирани околу 366,8 милиони евра, или 49,23% од износот прикажан како планиран на платформата.

Овој показател отвора прашање за динамиката на реализацијата во преостанатиот дел од годината.

Сепак, од податокот за август не може автоматски да се заклучи колкава ќе биде конечната годишна реализација.

Капиталните расходи често имаат нерамномерна динамика, а дел од исплатите можат да бидат концентрирани во последните месеци од годината.

За целосна проценка е неопходно да се анализираат и септемвриските и подоцнежните податоци, како и евентуалните промени во буџетските планови.

Потребна е и проверка дали прикажаните износи се однесуваат на ист опфат и иста верзија на буџетот.

Сепак, ова не го намалува значењето на клучното прашање: дали институциите успеваат навремено да ги претворат планираните средства во реални проекти и јавни услуги?

Зад секоја нереализирана инвестиција може да стои економски трошок

Кога капиталните проекти се одложуваат, последиците можат да бидат пошироки од самото неискористување на буџетските средства.

Компаниите што очекуваат реализација на инфраструктурни проекти можат да се соочат со неизвесност во планирањето.

Граѓаните можат подолго да чекаат подобрување на јавните услуги.

Постојната инфраструктура може да продолжи да создава високи трошоци за транспорт, одржување или снабдување.

Но одложувањето не е секогаш негативно.

Ако одреден проект не е доволно подготвен или има сериозни недостатоци, неговото привремено запирање може да спречи нерационално трошење јавни средства.

Затоа брзината на реализацијата не смее да биде единствениот критериум за успешност.

Подеднакво важни се квалитетот на изведбата, транспарентноста на постапките и оправданоста на трошоците.

Добрата јавна инвестиција не е само проект што е завршен во рок, туку проект што создава мерлива економска или општествена вредност.

Дефицитот не е автоматски проблем, но неговото финансирање има цена

Буџетскиот дефицит настанува кога јавните расходи ги надминуваат расположливите приходи во определен период.

Во одредени околности, дефицитното финансирање може да биде економски оправдано.

Државата може да се задолжува за реализација на важни инфраструктурни проекти, стабилизирање на економијата или финансирање неопходни јавни потреби.

Но секое дополнително задолжување создава идни финансиски обврски.

Тие вклучуваат отплата на главницата и плаќање камати, во зависност од условите на финансирањето.

Колку повисоки се трошоците за задолжување, толку поголем дел од идните јавни приходи може да биде потребен за сервисирање на долгот.

Тоа потенцијално го намалува просторот за нови инвестиции и јавни програми.

Затоа одржливоста на дефицитот не може да се проценува само преку неговиот апсолутен износ.

Потребно е да се анализираат односот кон БДП, динамиката на јавниот долг, каматните трошоци, роковите за отплата и економскиот раст.

Особено важно е дали задолжувањето финансира активности што ќе ја подобрат идната способност на економијата да создава приходи.

Како јавната потрошувачка влијае врз банките?

Фискалната политика е значајна и за банкарскиот сектор.

Државните хартии од вредност претставуваат еден од инструментите преку кои финансиските институции можат да ги пласираат своите средства.

Кога државата има поголеми потреби за финансирање, може да се зголеми и нејзината активност на пазарот на државни обврзници и записи.

Но тоа не значи дека секое зголемување на буџетскиот дефицит автоматски ќе предизвика раст на каматните стапки или намалување на кредитирањето на компаниите.

Ефектот зависи од условите на финансиските пазари, ликвидноста на банките, побарувачката за кредити и структурата на државното финансирање.

За домашните банки, важна е рамнотежата меѓу инвестирањето во државни хартии од вредност, кредитирањето на приватниот сектор и управувањето со ликвидноста.

За компаниите, стабилните јавни финансии можат да придонесат за попредвидлива деловна средина.

Но за прецизна анализа на влијанието на буџетскиот дефицит врз банкарското кредитирање потребни се дополнителни податоци за државните емисии, банкарските портфолија и каматните стапки.

Колку е реална планираната фискална консолидација?

Во првично усвоениот Буџет за 2026 година беше предвиден дефицит од околу 39,2 милијарди денари, односно 3,5% од планираниот БДП.

Но според најновите информации, буџетскиот дефицит во првите девет месеци достигнал околу 39,7 милијарди денари.

Тоа значи дека деветмесечниот минус номинално го надминува износот предвиден во првичниот годишен план.

Сепак, оваа споредба бара важна методолошка претпазливост.

Првичниот Буџет не мора да биде идентичен со последната важечка буџетска рамка, особено доколку во меѓувреме се направени ребаланси или други законски измени.

Дополнително, деветмесечниот резултат не ја определува конечната годишна состојба.

Во последното тримесечје можат да се променат и наплатата на приходите и динамиката на расходите.

Затоа не може да се заклучи дека годишната фискална цел веќе е промашена без увид во последната важечка буџетска проекција.

Но бројките отвораат оправдано прашање за реалноста на фискалните очекувања и потребните мерки до крајот на годината.

Клучно ќе биде дали расходите ќе продолжат да растат побрзо од приходите и каква ќе биде структурата на преостанатата јавна потрошувачка.

Што треба да се следи во последните месеци од годината?

За да се добие целосна слика за јавните финансии, неопходно е паралелно да се следат неколку показатели.

Првиот е реализацијата на буџетските приходи, особено нивната динамика во однос на економската активност.

Вториот е структурата на расходите и разликата меѓу тековните обврски и капиталните вложувања.

Третиот е извршувањето на капиталните проекти, не само според исплатените средства, туку и според физичката реализација и резултатите.

Четвртиот е финансирањето на дефицитот и неговото влијание врз јавниот долг и идните каматни расходи.

Петтиот е квалитетот на буџетското планирање, односно усогласеноста меѓу поставените цели и реалните институционални капацитети.

Овие показатели се меѓусебно поврзани.

На пример, високата реализација на капиталните расходи може да биде позитивна, но само доколку проектите се економски оправдани и финансиски одржливи.

Од друга страна, намалувањето на дефицитот може да биде позитивно за јавните финансии, но неговото економско значење зависи и од тоа кои расходи се намалени.

Затоа фискалната дисциплина не треба да се оценува само преку краткорочно намалување на буџетскиот минус.

Заклучок: На Македонија ѝ треба повеќе вредност од секој потрошен денар

Најновите податоци за буџетското извршување покажуваат дека Македонија се соочува со предизвик да ја усогласи динамиката на јавните приходи и расходи.

Но поширокото прашање за економскиот развој оди подалеку од годишниот дефицит.

За одржлив раст е важно јавните средства да се користат на начин што ја подобрува продуктивноста, ја зајакнува инфраструктурата и создава подобри услови за граѓаните и компаниите.

Тоа бара реално планирање, навремена подготовка на инвестициите, транспарентни постапки и следење на постигнатите резултати.

Во исто време, јавниот долг мора да остане управуван така што идните финансиски обврски нема прекумерно да го ограничат просторот за развојни политики.

Главниот предизвик за Македонија не е само да го намали буџетскиот дефицит, туку да обезбеди јавната потрошувачка да создава доволно долгорочна економска вредност за да ги оправда трошоците и преземените финансиски обврски.

Токму тоа ќе биде најважниот тест за квалитетот на фискалната политика во последните месеци од 2026 година.

Европската централна банка (ЕЦБ) се соочува со сè покомплицирана економска ситуација во пресрет на состанокот на 29 октомври. Додека инфлацијата во еврозоната достигна 3,8%, силниот раст на приносите на француските државни обврзници веќе ги заострува условите за финансирање. Според економските аналитичари, токму притисокот од пазарот на обврзници би можел да ја наведе ЕЦБ привремено да се воздржи од ново зголемување на каматните стапки.

Европските финансиски пазари влегуваат во една од најважните недели за монетарната политика во последното тримесечје од 2026 година.

Иако инфлациските притисоци повторно се засилуваат, растечките трошоци за задолжување на европските држави создаваат дополнителен предизвик за носителите на монетарната политика.

Според анализата на Morningstar од 26 октомври, економистите претежно очекуваат ЕЦБ да ја задржи депозитната каматна стапка на 2,5% на претстојниот состанок.

Сепак, можноста за дополнително зголемување на каматите во декември останува отворена, особено доколку високите цени на енергенсите продолжат да се пренесуваат врз пошироката економија.

Француските државни обврзници создаваат нов притисок врз еврозоната

Еден од најголемите предизвици за Европската централна банка доаѓа од пазарот на државни обврзници.

Француската политичка и фискална неизвесност предизвика силен раст на трошоците за задолжување, при што приносот на десетгодишните француски државни обврзници на 22 октомври надмина 5,1%.

Според податоците што ги пренесува Ројтерс, приносот достигнал 5,1415%, највисоко ниво од јули 2002 година.

Истовремено, разликата меѓу приносите на француските и германските десетгодишни обврзници се проширила на ниво што не било забележано од 2011 година.

Ова е особено значајно бидејќи германските државни обврзници традиционално претставуваат референтен инструмент за проценување на ризикот на европскиот пазар на државен долг.

Кога инвеститорите бараат повисок принос за купување француски обврзници, тоа укажува на зголемена премија за ризик.

За француската држава, повисоките приноси значат поскапо ново задолжување и потенцијално зголемување на трошоците за рефинансирање на постојниот долг.

Но последиците не мора да останат ограничени само на јавните финансии.

Државните обврзници претставуваат важна основа за формирање на каматните услови на финансиските пазари. Затоа растот на нивните приноси може да влијае и врз трошоците за финансирање на банките и компаниите.

Пазарот на обврзници веќе ја заострува монетарната политика

Една од најинтересните оценки во анализата на Morningstar доаѓа од Карстен Бжески, глобален раководител за макроекономски истражувања во ING.

Според неговата проценка, растот на приносите на германските државни обврзници од септемврискиот состанок на ЕЦБ досега имал ефект врз економскиот раст и инфлацијата споредлив со дополнително зголемување на каматните стапки за 0,25 процентни поени.

За Франција, поради значително посилниот раст на приносите, ефектот би можел да биде споредлив со зголемување на каматите за приближно 0,50 процентни поени.

Ова претставува важна аналитичка проценка, а не официјална одлука или пресметка на ЕЦБ.

Нејзината суштина е дека финансиските пазари можат самостојно да ги заострат условите за финансирање, дури и кога централната банка не ги менува референтните каматни стапки.

Повисоките приноси на обврзниците можат да доведат до поскапо кредитирање, намалување на инвестициската активност и послаба економска побарувачка.

Таквите движења потенцијално придонесуваат за намалување на инфлациските притисоци.

Затоа дополнителното зголемување на каматите од страна на ЕЦБ би можело да создаде уште посилно ограничување на економската активност.

Инфлацијата од 3,8% останува најголемиот аргумент за повисоки камати

Од друга страна, најновите статистички податоци покажуваат дека инфлацијата во еврозоната значително ја надминува целта на Европската централна банка.

Според Евростат, годишната инфлација во септември 2026 година достигна 3,8%, наспроти 3,2% во август.

Тоа е највисокото ниво во последните три години.

Особено силен притисок доаѓа од енергетскиот сектор.

Годишната инфлација кај енергенсите во септември достигнала приближно 18,9%, наспроти 14,3% во август.

Истовремено, основната инфлација, која ги исклучува енергијата, храната, алкохолот и тутунот, изнесувала 2,5%.

Овие показатели покажуваат дека енергенсите имаат значајна улога во вкупното забрзување на инфлацијата.

Сепак, економистите предупредуваат дека подолготрајниот раст на цените на енергенсите може постепено да се пренесе и врз другите категории производи и услуги.

Декември станува клучен за идната насока на каматите

Иако пазарите не очекуваат промена на каматните стапки во октомври, декемврискиот состанок на ЕЦБ привлекува значително поголемо внимание.

Според податоците наведени во анализата на Morningstar, пазарите на каматни деривати на 26 октомври проценувале веројатност од само 5,3% за зголемување на каматите за 0,25 процентни поени на октомврискиот состанок.

На почетокот на месецот оваа проценка изнесувала 16,7%.

За декемврискиот состанок, пак, пазарните очекувања упатувале на приближно 84% веројатност за зголемување од 0,25 процентни поени.

Доколку каматите останат непроменети во октомври, а ЕЦБ во декември одлучи да ги зголеми за 0,25 процентни поени, депозитната стапка би достигнала 2,75%.

Важно е да се нагласи дека овие проценти претставуваат пазарни очекувања во определен момент, а не официјални најави на ЕЦБ.

На 17 декември, покрај одлуката за каматните стапки, ќе бидат претставени и нови макроекономски проекции за инфлацијата и економскиот раст.

Економистите поделени околу каматите во 2027 година

Неизвесноста е уште поголема кога станува збор за монетарната политика во 2027 година.

Дел од инвеститорите очекуваат дополнителни зголемувања на каматите во првата половина на годината.

Според пазарните очекувања наведени од Morningstar, депозитната стапка би можела да достигне 3,25% до третото тримесечје од 2027 година.

Но економистите не се единствени во своите проценки.

Улрике Кастенс од DWS предупредува дека високите трошоци за финансирање и цените на енергенсите можат да ја ограничат економската активност, што би ја намалило потребата од дополнително монетарно заострување.

Сличен став има и Холгер Шмидинг, главен економист на Berenberg, кој смета дека финансиските пазари можеби го преценуваат обемот на идните зголемувања на каматите.

Според неговата проценка, евентуалното намалување на цените на нафтата во 2027 година би можело да придонесе за постепено слабеење на инфлациските притисоци.

Од друга страна, економистите што очекуваат дополнително зголемување на каматите предупредуваат дека продолженото поскапување на енергенсите може да создаде секундарни инфлациски ефекти.

Таквите ефекти се јавуваат кога повисоките трошоци постепено се пренесуваат врз цените на останатите производи и услуги, а потоа и врз барањата за повисоки плати.

ЕЦБ пред избор меѓу инфлацијата и економската стабилност

Претстојниот состанок на Европската централна банка ќе се одржи во услови на спротивставени економски сигнали.

Од една страна, инфлацијата останува значително над целното ниво од 2%, а високите цени на енергенсите создаваат ризик од дополнителни поскапувања.

Од друга страна, фискалната неизвесност во Франција и растот на приносите на државните обврзници веќе ги прават условите за финансирање порестриктивни.

За ЕЦБ, предизвикот ќе биде да процени дали дополнителното зголемување на каматите е неопходно за стабилизирање на инфлацијата или би создало преголем притисок врз економската активност.

Одлуката на 29 октомври ќе биде важен показател за тоа како ЕЦБ ја оценува рамнотежата меѓу ценовната стабилност, економскиот раст и ризиците на европските финансиски пазари.

Иако задржувањето на постојните каматни стапки останува најверојатното сценарио, понатамошните одлуки ќе зависат од инфлациските податоци, движењето на цените на енергенсите и стабилноста на пазарот на државни обврзници.

Од 9 ноември 2026 година започнува примената на нови стандарди во домашниот платен промет, кои ќе донесат промени во начинот на означување на банкарските сметки, изгледот на платните налози и шифрите што се користат при извршување на трансакциите. За граѓаните најважно е дека нема да мора да отвораат нови сметки, додека компаниите и сметководителите ќе треба да обрнат посебно внимание на новите ознаки за плаќање.

Промените се дел од модернизацијата на националниот платежен систем и неговото усогласување со Законот за платежни услуги и платни системи, регулативата на Народната банка и меѓународниот стандард ISO 20022.

Според известувањето на ПроКредит Банка, новите правила ќе започнат да се применуваат од 9 ноември, а се однесуваат на домашните платежни трансакции во денари.

Броевите на банкарските сметки не се менуваат

Една од најважните новини е воведувањето на ИБАН-форматот за денарските платежни сметки.

Постојниот број на сметката останува непроменет, но пред него ќе се додава ознаката МК07, со што сметката ќе се прикажува во стандардизиран меѓународен формат.

Тоа значи дека граѓаните и компаниите нема да имаат потреба од отворање нови сметки или замена на постојните броеви.

За корисниците на електронско и мобилно банкарство, банките ќе ги направат потребните технички приспособувања.

При внесување број на сметка преку електронските канали на ПроКредит Банка, корисниците ќе продолжат да го користат досегашниот начин на внесување, додека системот автоматски ќе го прилагодува бројот кон новиот ИБАН-формат.

Се укинуваат старите обрасци за платни налози

Промени се воведуваат и во документацијата што се користи за домашните плаќања.

Досегашните платни налози ПП10, ПП30, ПП40, ПП50 и ПП53 ќе бидат заменети со нови стандардизирани обрасци.

Новите налози ќе имаат изменет изглед, распоред и содржина на полињата, со цел подобро усогласување со современите стандарди за обработка на платежни трансакции.

Кај плаќањата на банкарските шалтери ќе се користат новите хартиени обрасци.

За електронското банкарство, потребните технички измени ќе ги спроведуваат банките, со цел преминот кон новиот систем да биде што поедноставен за клиентите.

Нови шифри за плаќање – важна промена за граѓаните и фирмите

Покрај новите обрасци, се менуваат и ознаките што ја определуваат целта на плаќањето.

Наместо досегашните нумерички шифри, ќе се користат нови четиризнаковни алфанумерички ознаки, усогласени со стандардот ISO 20022.

Оваа промена е особено важна за компаниите, сметководителите и останатите корисници што секојдневно подготвуваат поголем број платни налози.

За налозите со датум на извршување од 9 ноември ќе треба да се користи соодветната нова шифра, согласно видот и намената на плаќањето.

Правилното означување на трансакциите е важно за нивна точна обработка и за избегнување можни грешки или одложувања.

Банките обезбедуваат упатства и споредбени прегледи на старите и новите ознаки, за корисниците полесно да се приспособат.

Компаниите треба да ги проверат сметководствените програми

За деловните субјекти што користат сопствени софтверски решенија, промените можат да бараат дополнителна подготовка.

Компаниите што генерираат платни налози преку ERP-системи, сметководствени програми или автоматизирани решенија треба да проверат дали нивниот софтвер ги поддржува новите шифри и формати.

Особено внимание треба да се посвети на претходно зачуваните шаблони за плаќање, автоматизираните налози и интеграциите со банкарските системи.

Навременото ажурирање на софтверот може да помогне да се избегнат технички проблеми при извршувањето на плаќањата по започнувањето на примената на новите стандарди.

Што треба да направат граѓаните?

За најголемиот дел од физичките лица, новините нема да значат суштинска промена во секојдневното користење на банкарските услуги.

Постојните платежни сметки продолжуваат да важат, а приспособувањето на електронското и мобилното банкарство ќе го спроведуваат банките.

Сепак, при пополнување платни налози, особено на шалтер, ќе биде потребно да се следат новите обрасци и упатствата за избор на соодветната ознака за плаќање.

Целта на новите правила е стандардизација на платежните податоци, попрецизно означување на трансакциите и поефикасна обработка на плаќањата во домашниот банкарски систем.

Почетокот на примената е најавен за 9 ноември 2026 година, а граѓаните и компаниите се советуваат да ги следат официјалните известувања на своите банки за конкретните начини на постапување.