Европската централна банка (ЕЦБ) го проширува механизмот за обезбедување ликвидност во евра за централните банки надвор од еврозоната, со цел да спречи финансиски потреси и да ја зајакне меѓународната улога на европската валута. Во рамките на унапредениот механизам EUREP, поединечните централни банки ќе можат да добијат ликвидност во износ до 50 милијарди евра, под утврдени услови.

Ова го истакна членот на Извршниот одбор на ЕЦБ, Филип Лејн, во обраќањето на форумот „Монетарниот систем надвор од доларот“, одржан на 21 октомври 2026 година во Шангај.

Според Лејн, глобалната економија во последните години се соочува со длабоки структурни промени, предизвикани од геополитичките случувања и трансформациите во меѓународниот финансиски систем. Ваквите промени ја зголемуваат неизвесноста и ризикот од финансиски нарушувања, кои можат да се пренесат и врз пазарите во еврозоната.

Токму затоа, ЕЦБ годинава одлучила да го унапреди механизмот EUREP, преку кој на централните банки надвор од еврозоната им се обезбедува пристап до евра во замена за висококвалитетни хартии од вредност деноминирани во евра.

Повеќе од 30 централни банки заинтересирани за новиот механизам

Со измените, пристапот до механизмот во принцип ќе биде отворен за сите централни банки, освен за оние за кои постојат ограничувања поврзани со перење пари, финансирање тероризам или меѓународни санкции.

Максималниот износ на ликвидност што може да го добие една централна банка е 50 милијарди евра, а рокот на поединечните трансакции ќе се движи од еден ден до една недела, со можност за продолжување.

Средствата ќе се обезбедуваат по каматна стапка што се пресметува врз основа на стапката на главните операции за рефинансирање на ЕЦБ, зголемена за дополнителна маржа утврдена од Управниот совет.

Според Лејн, повеќе од 30 централни банки изразиле интерес за овој механизам во последните шест месеци, додека вклучувањето на првите странски централни банки било завршено на почетокот на октомври.

По завршувањето на потребните процедури, централните банки ќе можат да го користат унапредениот механизам почнувајќи од четвртиот квартал на 2026 година.

ЕЦБ сака да спречи финансиските кризи да се прелеат во еврозоната

Лејн нагласи дека меѓународните линии за ликвидност имаат важна улога во спречувањето финансиски кризи и заштитата на стабилноста на еврозоната.

Нивната основна цел е да обезбедат пристап до евра во ситуации кога на странските финансиски пазари ќе се појави недостиг од ликвидност.

Во спротивно, зголемената побарувачка за евра надвор од еврозоната би можела да предизвика притисок врз каматните стапки на европските парични пазари, нарушувања на пазарите на хартии од вредност и проблеми во банкарскиот систем.

Покрај механизмот EUREP, ЕЦБ располага и со валутни своп-линии, преку кои може да обезбеди ликвидност во евра на одредени странски централни банки.

За разлика од EUREP, кој се потпира на обезбедување во форма на хартии од вредност деноминирани во евра, своп-линиите овозможуваат пристап до евра и без таков вид обезбедување.

Сепак, поради повисоките ризици, овие линии се наменети за внимателно избрани партнери со силна способност за отплата.

Зајакнување на еврото во меѓународниот финансиски систем

Според оценките на ЕЦБ, проширувањето на пристапот до евро-ликвидност може да ја зголеми привлечноста на европската валута на глобално ниво.

Механизмот EUREP може да ги поттикне странските централни банки да поседуваат повеќе должнички хартии од вредност деноминирани во евра, вклучително и државни обврзници на земјите од еврозоната и обврзници издадени од европските институции.

Истовремено, поголемата достапност на евра во кризни ситуации може да ја зголеми употребата на европската валута во меѓународната трговија, финансиските трансакции и кредитирањето.

Лејн посочи дека посилната меѓународна улога на еврото може дополнително да ја подобри ефикасноста на монетарната политика на ЕЦБ, но и да ја намали чувствителноста на увозните цени во еврозоната на надворешни економски шокови.

Со овие мерки, Европската централна банка настојува истовремено да ја заштити финансиската стабилност на еврозоната и да ја зацврсти позицијата на еврото во глобалниот монетарен систем.

Европската банка за обнова и развој (ЕБОР) разгледува можност за обезбедување гаранција за споделување на кредитниот ризик на ниво на портфолио, во износ до 50 милиони евра, во корист на НЛБ Банка во Северна Македонија.

Според документот со резиме на проектот објавен од ЕБОР, гаранцијата ќе покрива до 50 отсто од кредитниот ризик, на пропорционална основа, за новоформирано кредитно портфолио на НЛБ Банка наменето за микро, мали и средни претпријатија, со вкупна вредност до 100 милиони евра.

Целта на овој финансиски инструмент е да се ослободи дополнителен капацитет на НЛБ Банка за преземање кредитен ризик, со што ќе се овозможи зголемување на кредитирањето на микро, малите и средните претпријатија и ќе се придонесе кон намалување на недостигот од финансиски средства за овој сегмент од пазарот.

НЛБ Банка Скопје е дел од словенечката НЛБ Групација (Nova Ljubljanska Banka).

На крајот на јуни 2026 година, НЛБ Банка била трета најголема банка во Северна Македонија, со пазарно учество од 16,7 отсто во вкупната актива на банкарскиот сектор, 18,6 отсто во бруто-кредитното портфолио и 17,3 отсто во депозитите на клиентите.

Гаранцијата е во фаза на разгледување од страна на ЕБОР, а нејзиното евентуално одобрување би овозможило дополнителна поддршка за финансирање на домашните микро, мали и средни претпријатија.

Кредитирањето на граѓаните и компаниите продолжува да расте, при што во септември годинава вкупните кредити бележат годишно зголемување од 14,1 отсто, покажуваат најновите податоци на Народната банка. Истовремено, депозитите во банкарскиот систем се зголемени за 9,2 отсто на годишно ниво.

Според податоците на Народната банка за монетарните движења во септември 2026 година, вкупната кредитна активност забележала месечен раст од 1,3 отсто, додека на годишна основа зголемувањето изнесува 14,1 отсто. Раст е регистриран и кај домаќинствата и кај корпоративниот сектор, при што на месечно ниво поголем придонес има кредитирањето на граѓаните, а на годишно ниво кредитирањето на компаниите.

Станбените кредити со годишен раст од 16,1 отсто

Кредитите на населението во септември се зголемиле за 1,4 отсто во однос на август, додека во споредба со истиот месец минатата година пораснале за 12,7 отсто. Зголемувањето во најголем дел се должи на кредитирањето во денари.

Продолжува растот и кај потрошувачките и кај станбените кредити. Потрошувачките кредити бележат месечно зголемување од 1,1 отсто и годишен раст од 12,4 отсто, додека станбените кредити пораснале за 1,5 отсто на месечно и за 16,1 отсто на годишно ниво.

Кредитите на компаниите зголемени за 15,7 отсто

Забрзување на кредитната активност е забележано и кај корпоративниот сектор. Кредитите на претпријатијата во септември пораснале за 1,3 отсто во однос на претходниот месец, додека на годишна основа растот достигнал 15,7 отсто.

Според Народната банка, зголемувањето во најголем дел произлегува од кредитирањето во денари, иако раст е забележан и кај кредитите во странска валута.

Растат и депозитите на граѓаните и фирмите

Паралелно со кредитирањето, продолжува и растот на депозитите во банкарскиот систем. Во септември вкупните депозити се зголемиле за 0,4 отсто на месечно и за 9,2 отсто на годишно ниво.

Најголем придонес за растот имаат депозитите на домаќинствата, кои бележат месечно зголемување од 0,3 отсто и годишен раст од 9,2 отсто.

Орочените депозити на граѓаните се зголемиле за 0,8 отсто во однос на август и за 5,7 отсто на годишно ниво, главно како резултат на растот на долгорочните орочени депозити.

Кај корпоративниот сектор, депозитите пораснале за 0,4 отсто на месечно и за 8,6 отсто на годишно ниво. Растот во најголем дел се должи на зголемените средства на трансакциските сметки, а на годишна основа дополнителен придонес имаат и долгорочните орочени депозити.

Во меѓувреме, паричната маса, мерена преку монетарниот агрегат М3, во септември останала на истото ниво како претходниот месец, додека на годишна основа е зголемена за 8,3 отсто.

Најновите податоци на Народната банка покажуваат дека кредитирањето и понатаму бележи повисока годишна стапка на раст од депозитите, со особено изразено зголемување на кредитите за компаниите и станбените кредити на граѓаните.