Класичниот кредитен скор сè почесто добива конкуренција од нов тип проценка: анализа на реалните парични текови на клиентот. Американската финтек-компанија Plaid го проширува својот систем за кредитно оценување со модели базирани на вештачка интелигенција, кои ја анализираат историјата на трансакции, приходите, штедењето и редовноста на плаќањата за да проценат колкав е ризикот еден клиент да не го врати кредитот.

Plaid, компанија позната по технологијата што ги поврзува банкарските сметки со финансиски апликации, ја претстави новата генерација на LendScore, како и LendScore Arc – модел кој користи вештачка интелигенција за да ги анализира редоследот и обрасците на трансакциите, наместо да се потпира само на класични кредитни податоци. Според компанијата, во раните тестирања Arc овозможил раст на одобрувањата кај субпримарните корисници, а LendScore 2 покажал поголема предиктивна моќ во однос на користење само традиционални cash-flow податоци.

Идејата е едноставна: наместо банката да гледа само дали клиентот претходно имал кредит и дали редовно го отплаќал, системот може да види како се движат парите на неговата сметка – колку редовно пристигнува приход, колку се трошоците стабилни, дали се плаќаат сметки навреме и дали постои простор за нова месечна обврска.

Plaid вели дека, кога клиентот дал согласност за споделување на податоците, неговите cash-flow информации можат да стигнат до кредиторот за помалку од две секунди. Компанијата ова го гледа како начин банките и финтек-кредиторите побрзо да донесуваат одлуки, особено за луѓе кои немаат долга кредитна историја.

Што би значело ова за Македонија?

Темата станува особено интересна ако се погледне развојот на домашната платежна инфраструктура.

Северна Македонија веќе има Закон за платежни услуги и платни системи усогласен со европските правила во оваа област, а регулативата предвидува и даватели на услуги за информации за сметки, како и стандарди за сигурна комуникација меѓу нив и банките. Народната банка има донесено и правила за силна автентикација и безбедна комуникација меѓу давателите на платежни услуги, вклучително и сервисите што пристапуваат до информации од сметки.

Тоа е технолошката и регулаторната основа на она што најчесто се нарекува open banking.

Во пракса, доколку ваквата инфраструктура се развие целосно и клиентот даде изречна согласност, банка или овластен финансиски сервис би можел да добие пристап до податоци од сметки што клиентот ги има и во други банки. Тоа не значи автоматски дека денес македонските банки веќе користат Plaid-подобни AI модели за кредитни одлуки, туку дека регулаторната насока овозможува вакви услуги да станат технички можни.

Тогаш кредитната проценка би можела да изгледа сосема поинаку: клиентот аплицира онлајн, дозволува пристап до релевантните сметки, системот ги анализира приходите и расходите, а банката за неколку секунди добива проценка на ризикот.

Кредитната историја можеби повеќе нема да биде единствениот филтер

Овој модел може особено да им помогне на луѓе кои немаат долга кредитна историја, но имаат стабилни приходи и дисциплинирано финансиско однесување. Plaid токму тоа го посочува како една од главните предности на cash-flow underwriting – кредиторот добива подетална слика за тековната финансиска состојба, а не само за минатото.

Но, со тоа се отвора и друго прашање: колку податоци сме подготвени да споделиме за да добиеме побрз кредит?

Ако алгоритмот анализира илјадници трансакции, тогаш кредитната одлука повеќе не се базира само на плата, задолженост и кредитна историја, туку и на многу подетален модел на финансиското однесување.

Затоа иднината на кредитирањето нема да зависи само од тоа колку е паметен алгоритмот, туку и од правилата за согласност, приватност, објаснивост на одлуката и заштита од дискриминација.

За Македонија, најважното прашање не е дали ваквата технологија ќе стигне, туку кога и под кои правила банките ќе почнат да ја користат. Со развојот на open banking инфраструктурата, можноста кредитната одлука да се донесува речиси во реално време веќе не изгледа како далечна технологија.

На прв поглед, споредбата звучи едноставно. Ако странските банки одбиваат речиси четири од десет барања за кредит, а домашните едвај едно, логично е да се прашаме каде е нашата земја на таа скала. Но, кога ќе се погледнат податоците, работата е посложена. За Северна Македонија постојат релативно свежи и релевантни информации за пристапот до банкарско финансирање, но засега нема јавно достапен показател што на целосно споредлив начин би кажал: „банките во Македонија одбиваат X од секои 10 барања“.

И токму тука е најважната забелешка. Податокот за стапка на одбивање мора да се споредува само ако методологијата е иста — исти типови клиенти, ист период, исти кредитни производи и исто прашање. Во спротивно, лесно може да се добие атрактивен наслов, но погрешна слика за тоа колку навистина е тешко да се дојде до кредит.

Најконкретниот извор за Македонија е Enterprise Survey 2023 на Светска банка. Во истражувањето биле интервјуирани 354 компании од формалниот приватен сектор, од мали до големи претпријатија.

Во суровите микроподатоци, 113 компании дале валиден одговор за исходот од нивното последно барање за кредит или кредитна линија. Од нив, 110 навеле дека барањето било целосно одобрено, едно дека било делумно одобрено, едно дека било одбиено, а едно сè уште било во постапка. Тоа изгледа како исклучително ниска стапка на одбивање. Но Светска банка експлицитно предупредува дека овие бројки се број на случаи во базата и не смеат директно да се толкуваат како национална статистика за целата економија. Затоа не би било коректно од нив да се извлече наслов дека „во Македонија се одбива само еден процент од кредитите“.

Сепак, податоците кажуваат нешто важно: проблемот со пристапот до кредит во Македонија очигледно не може да се мери само преку формално одбиените барања.

Од 354 анкетирани компании, 239 воопшто не аплицирале за нов кредит или кредитна линија во претходната фискална година. Во суровите одговори, најголемиот дел од нив — 82,8 проценти — велат дека немале потреба од кредит бидејќи имале доволно сопствен капитал. Но 7,1 проценти како причина ги навеле неповолните каматни стапки, а дел ги посочиле сложените процедури, високото обезбедување или очекувањето дека барањето нема да им биде одобрено. И овие проценти се од суровиот примерок и не треба механички да се претставуваат како национални стапки, но добро го покажуваат проблемот со мерењето на кредитната достапност.

Со други зборови, фирма која смета дека каматата е превисока или дека нема доволно обезбедување можеби воопшто нема да стигне до шалтерот за кредит. Таа никогаш нема да се појави во статистиката како „одбиен клиент“.

Македонија не е без проблеми со пристапот до финансии

Пошироките показатели даваат помалку розова слика од онаа што би се добила ако се гледа само бројот на формално одбиени апликации.

ОЕЦД во Western Balkans Competitiveness Outlook 2024 оценува дека пристапот до банкарско финансирање останува проблем особено за најмалите компании во Северна Македонија. Според податоците што ги наведува ОЕЦД, кредитите на комерцијалните банки насочени кон малите и средните претпријатија во 2022 година учествувале со 28 проценти во вкупните банкарски кредити, наспроти 34,9 проценти во 2013 година.

И самиот Enterprise Survey покажува дека финансискиот пристап не е небитен проблем за компаниите. Во суровиот примерок од 2023 година, околу половина од фирмите го оцениле пристапот до финансии како одреден степен на пречка — од мала до многу сериозна. Повторно, овие бројки не треба да се претставуваат како официјален национален процент без соодветно пондерирање, но тие ја потврдуваат разликата меѓу „кредитот не ми е одбиен“ и „лесно ми е да се финансирам“.

Што велат самите банки?

Друг важен извор е CESEE Bank Lending Survey на Европската инвестициска банка, кој ги следи банките во Централна, Источна и Југоисточна Европа. Истражувањето опфаќа околу 15 меѓународни банкарски групации и околу 85 локални подружници или независни банки, кои во повеќето земји опфаќаат повеќе од половина од банкарската актива. Северна Македонија е дел од истражувањето.

Последните достапни податоци не покажуваат дека македонскиот пазар е во некаква општа кредитна блокада. Во извештајот за втората половина на 2025 година, ЕИБ оценува дека кредитната побарувачка во Северна Македонија продолжила силно да расте и била над регионалниот просек, додека и условите на кредитната понуда се подобриле.

На регионално ниво, сликата во 2026 година исто така не е едноставно „банките не даваат кредити“. ЕИБ во јуни годинава објави дека побарувачката останува силна, а три четвртини од прекуграничните банкарски групации планираат да го зголемат работењето во регионот. Во исто време, банките покажуваат нешто поголема претпазливост кон одредени категории клиенти, особено кон големите компании.

Но овде има уште една методолошка замка: графиконите на ЕИБ за „approval rates“ најчесто покажуваат нето процент на банки што пријавиле зголемување или намалување на одобрувањето, а не процент од сите кредитни барања што биле одбиени. Тоа значи дека бројка од, на пример, минус 40 не значи дека 40 проценти од клиентите биле одбиени. Токму затоа тие показатели не можат директно да се претворат во „четири од десет барања“. ЕИБ јасно ја дефинира оваа методологија во своите извештаи.

А што покажува Европа?

Интересна споредба дава истражувањето SAFE на Европската централна банка. Во вториот квартал од 2026 година, само околу 5 проценти од компаниите во еврозоната кои сметале дека банкарските кредити се релевантни за нив пријавиле некаков проблем при обидот да обезбедат кредит. Но во таа категорија влегуваат не само директно одбиените апликации, туку и фирмите кои добиле помал износ од бараниот, оние што го одбиле кредитот поради превисока цена и оние што воопшто не аплицирале затоа што очекувале дека ќе бидат одбиени.

Токму последната група е важна. Три проценти од фирмите биле т.н. „discouraged borrowers“ — им биле потребни пари, но не поднеле барање бидејќи очекувале негативен одговор. Тоа покажува зошто стапката на формално одбиени кредити сама по себе не е доволна за да се измери колку е рестриктивен еден банкарски систем.

Значи, дали во Македонија е лесно да се добие кредит?

Од достапните податоци не може одговорно да се каже дека македонските банки „одбиваат едно од десет барања“, ниту пак да се направи директна споредба со тврдењето дека странски банки одбиваат речиси четири од десет. За таква споредба би требало да имаме идентично истражување за ист тип кредитобаратели и ист период.

Она што може да се каже е поинтересно.

Македонските податоци не покажуваат голем број директни одбивања меѓу компаниите што навистина поднеле барање за кредит. Истовремено, други показатели покажуваат дека пристапот до финансии, особено за малите компании, и натаму е реално ограничување. ОЕЦД го посочува токму финансирањето на малите претпријатија како слабост, а податоците на Светска банка покажуваат дека за дел од фирмите проблемот почнува уште пред да поднесат барање — кај каматата, обезбедувањето, процедурите или проценката дали воопшто има смисла да аплицираат.

Тука е и парадоксот: ниската стапка на одбиени кредити не мора автоматски да значи дека кредитот е лесно достапен. Можно е банките да одобруваат голем дел од апликациите што стигнуваат до нив затоа што до фазата на формално аплицирање стигнуваат претежно компании кои веќе ги исполнуваат кредитните критериуми.

Затоа, за Македонија поважно прашање од „колку кредити банките одбиваат?“ е: колку фирми воопшто можат да си дозволат да побараат кредит — и под какви услови?

Токму таму веројатно се крие вистинската мерка за тоа колку е лесно или тешко да се финансира бизнисот во земјава.

Речиси една година по стартот на SEPA плаќањата во Македонија, ефектите веќе можат да се мерат во многу пониски банкарски трошоци за граѓаните и компаниите.

Од 7 октомври 2025 година, домашните банки почнаа да извршуваат кредитни трансфери во евра преку Единствената област за плаќања во евра – SEPA, со што значително се намали зависноста од поскапото кореспондентно банкарство.

Највидливиот ефект е кај провизиите.

За граѓанин што електронски испраќа 500 евра во земја од SEPA, просечниот трошок пред воведувањето на новиот систем изнесувал околу 1.600 денари, додека преку SEPA просечната провизија паднала на околу 260 денари.

Тоа е намалување за приближно 84%, или за повеќе од шест пати.

Уште поголема е разликата кај компаниите.

Од 4.740 на околу 570 денари за трансфер од 20.000 евра

Кај деловните субјекти, трансфер од 20.000 евра кон земја од SEPA преку стариот модел во просек чинел околу 4.740 денари.

По приклучувањето кон SEPA, просечниот надоместок се намалил на околу 570 денари.

Тоа е заштеда од околу 4.170 денари на само една трансакција, односно намалување на трошокот за приближно 88%.

Со други зборови, компаниите сега плаќаат околу осум пати помалку за ваков трансфер.

Разликата станува особено значајна кај фирмите што секојдневно плаќаат добавувачи, транспортни компании, опрема или услуги во ЕУ.

Компанија што, на пример, прави 20 вакви трансфери месечно, само врз основа на просечните провизии би можела да заштеди околу 83.400 денари месечно, или повеќе од еден милион денари годишно.

Ова е илустративна пресметка и реалниот ефект зависи од банката, каналот на плаќање и бројот и износот на трансакциите.

Поевтини се и приливите

SEPA не ги намали само трошоците за испраќање пари.

Кај прилив од 500 евра од SEPA земја, граѓаните претходно во просек плаќале околу 280 денари, додека по воведувањето на SEPA трошокот паднал на околу 140 денари.

Кај компаниите, прилив од 20.000 евра претходно чинел околу 1.180 денари, а сега просечниот трошок е околу 390 денари.

Тоа значи дека за фирмите трошокот за примање средства е намален приближно тројно.

Светска банка: трошоците за B2B плаќања паднаа десеткратно

Ефектот не е видлив само во тарифите на домашните банки.

Светска банка во анализата за Западен Балкан објавена во 2026 година наведува дека по оперативното приклучување на Албанија, Црна Гора и Македонија кон SEPA, просечните трошоци за прекугранични B2B плаќања нагло се намалиле.

За трансфер од 5.000 евра од земја од Западен Балкан кон ЕУ, просечниот трошок паднал од околу 0,76% на 0,08%.

Кај трансфер од 20.000 евра, просечниот трошок паднал од околу 0,47% на само 0,02%.

Тоа значи дека кај поголемите деловни плаќања трошокот станал повеќекратно понизок, а истовремено се намалила и разликата меѓу најевтините и најскапите трансфери.

Светска банка оценува дека просечните B2B трошоци по воведувањето на SEPA кај земјите што оперативно се приклучија паднале приближно десеткратно.

Македонија има особено голема корист

Причината зошто ефектот од SEPA е значаен за Македонија лежи и во структурата на нејзината економија.

Според податоци презентирани од Народната банка преку Европскиот совет за плаќања, дури 93% од прекуграничните трансакции на Македонија во 2024 година биле во евра.

Дополнително, околу 77% од меѓународната трговија на земјата се одвива со земји што се дел од SEPA.

Тоа значи дека намалувањето на трошоците не се однесува на мал или маргинален дел од платежниот промет, туку на најголемиот дел од евро-трансакциите што ги прават македонските компании и граѓани.

Колку Македонија заштеди вкупно?

Тука доаѓа и најважното прашање.

И покрај јасно видливото намалување на трошоците по трансакција, засега нема јавно објавена официјална пресметка колку милиони евра вкупно заштедиле македонските граѓани и компании во првата година од користењето на SEPA.

За таква пресметка би биле потребни податоци за вкупниот број и вредност на SEPA трансакциите, структурата по физички и правни лица, користените канали и конкретните тарифи на банките.

Но и без една конечна агрегирана бројка, размерот на ефектот е видлив.

Само кај еден типичен корпоративен трансфер од 20.000 евра, просечната заштеда изнесува околу 4.170 денари по трансакција.

Ако една компанија извршува 100 вакви плаќања годишно, тоа би значело приближно 417.000 денари, односно околу 6.800 евра помалку банкарски трошоци годишно.

Кај компании со стотици или илјадници прекугранични трансакции, ефектот станува уште поголем.

Не е само прашање на провизии

Придобивката од SEPA не се сведува само на пониски надоместоци.

SEPA плаќањата се поедноставни, постандардизирани и во голем број случаи побрзи од традиционалните кореспондентни трансфери.

Тоа за компаниите значи и подобро управување со ликвидноста, полесно планирање на паричните текови и помалку средства „заглавени“ во процесот на меѓународно плаќање.

Светска банка наведува дека заштедените средства веќе им овозможуваат на компании во регионот повеќе пари да насочат кон инвестиции, проширување на работењето и нови вработувања.

Следниот чекор е уште поголема конкуренција

Со влегувањето во SEPA, македонските банки повеќе не се натпреваруваат само меѓусебно.

Клиентите сè полесно можат да ги споредуваат трошоците за плаќање со оние во европските банки и fintech компании, што го зголемува притисокот провизиите дополнително да се намалуваат.

Во октомври 2025 година девет домашни банки започнаа со SEPA плаќања, а процесот на интеграција продолжи и понатаму.

Европскиот совет за плаќања ја вклучи Македонија во географскиот опфат на SEPA уште во март 2025 година, додека оперативната подготвеност за домашните даватели на платежни услуги беше поставена за октомври истата година.

По една година, првиот биланс е јасен: SEPA драматично го намали трошокот за испраќање и примање евра.

Она што сега недостига е следниот чекор – официјална пресметка колку овие поевтини трансакции вкупно им заштедиле на македонските граѓани и компании.