Европската централна банка (ЕЦБ) се соочува со сè покомплицирана економска ситуација во пресрет на состанокот на 29 октомври. Додека инфлацијата во еврозоната достигна 3,8%, силниот раст на приносите на француските државни обврзници веќе ги заострува условите за финансирање. Според економските аналитичари, токму притисокот од пазарот на обврзници би можел да ја наведе ЕЦБ привремено да се воздржи од ново зголемување на каматните стапки.

Европските финансиски пазари влегуваат во една од најважните недели за монетарната политика во последното тримесечје од 2026 година.

Иако инфлациските притисоци повторно се засилуваат, растечките трошоци за задолжување на европските држави создаваат дополнителен предизвик за носителите на монетарната политика.

Според анализата на Morningstar од 26 октомври, економистите претежно очекуваат ЕЦБ да ја задржи депозитната каматна стапка на 2,5% на претстојниот состанок.

Сепак, можноста за дополнително зголемување на каматите во декември останува отворена, особено доколку високите цени на енергенсите продолжат да се пренесуваат врз пошироката економија.

Француските државни обврзници создаваат нов притисок врз еврозоната

Еден од најголемите предизвици за Европската централна банка доаѓа од пазарот на државни обврзници.

Француската политичка и фискална неизвесност предизвика силен раст на трошоците за задолжување, при што приносот на десетгодишните француски државни обврзници на 22 октомври надмина 5,1%.

Според податоците што ги пренесува Ројтерс, приносот достигнал 5,1415%, највисоко ниво од јули 2002 година.

Истовремено, разликата меѓу приносите на француските и германските десетгодишни обврзници се проширила на ниво што не било забележано од 2011 година.

Ова е особено значајно бидејќи германските државни обврзници традиционално претставуваат референтен инструмент за проценување на ризикот на европскиот пазар на државен долг.

Кога инвеститорите бараат повисок принос за купување француски обврзници, тоа укажува на зголемена премија за ризик.

За француската држава, повисоките приноси значат поскапо ново задолжување и потенцијално зголемување на трошоците за рефинансирање на постојниот долг.

Но последиците не мора да останат ограничени само на јавните финансии.

Државните обврзници претставуваат важна основа за формирање на каматните услови на финансиските пазари. Затоа растот на нивните приноси може да влијае и врз трошоците за финансирање на банките и компаниите.

Пазарот на обврзници веќе ја заострува монетарната политика

Една од најинтересните оценки во анализата на Morningstar доаѓа од Карстен Бжески, глобален раководител за макроекономски истражувања во ING.

Според неговата проценка, растот на приносите на германските државни обврзници од септемврискиот состанок на ЕЦБ досега имал ефект врз економскиот раст и инфлацијата споредлив со дополнително зголемување на каматните стапки за 0,25 процентни поени.

За Франција, поради значително посилниот раст на приносите, ефектот би можел да биде споредлив со зголемување на каматите за приближно 0,50 процентни поени.

Ова претставува важна аналитичка проценка, а не официјална одлука или пресметка на ЕЦБ.

Нејзината суштина е дека финансиските пазари можат самостојно да ги заострат условите за финансирање, дури и кога централната банка не ги менува референтните каматни стапки.

Повисоките приноси на обврзниците можат да доведат до поскапо кредитирање, намалување на инвестициската активност и послаба економска побарувачка.

Таквите движења потенцијално придонесуваат за намалување на инфлациските притисоци.

Затоа дополнителното зголемување на каматите од страна на ЕЦБ би можело да создаде уште посилно ограничување на економската активност.

Инфлацијата од 3,8% останува најголемиот аргумент за повисоки камати

Од друга страна, најновите статистички податоци покажуваат дека инфлацијата во еврозоната значително ја надминува целта на Европската централна банка.

Според Евростат, годишната инфлација во септември 2026 година достигна 3,8%, наспроти 3,2% во август.

Тоа е највисокото ниво во последните три години.

Особено силен притисок доаѓа од енергетскиот сектор.

Годишната инфлација кај енергенсите во септември достигнала приближно 18,9%, наспроти 14,3% во август.

Истовремено, основната инфлација, која ги исклучува енергијата, храната, алкохолот и тутунот, изнесувала 2,5%.

Овие показатели покажуваат дека енергенсите имаат значајна улога во вкупното забрзување на инфлацијата.

Сепак, економистите предупредуваат дека подолготрајниот раст на цените на енергенсите може постепено да се пренесе и врз другите категории производи и услуги.

Декември станува клучен за идната насока на каматите

Иако пазарите не очекуваат промена на каматните стапки во октомври, декемврискиот состанок на ЕЦБ привлекува значително поголемо внимание.

Според податоците наведени во анализата на Morningstar, пазарите на каматни деривати на 26 октомври проценувале веројатност од само 5,3% за зголемување на каматите за 0,25 процентни поени на октомврискиот состанок.

На почетокот на месецот оваа проценка изнесувала 16,7%.

За декемврискиот состанок, пак, пазарните очекувања упатувале на приближно 84% веројатност за зголемување од 0,25 процентни поени.

Доколку каматите останат непроменети во октомври, а ЕЦБ во декември одлучи да ги зголеми за 0,25 процентни поени, депозитната стапка би достигнала 2,75%.

Важно е да се нагласи дека овие проценти претставуваат пазарни очекувања во определен момент, а не официјални најави на ЕЦБ.

На 17 декември, покрај одлуката за каматните стапки, ќе бидат претставени и нови макроекономски проекции за инфлацијата и економскиот раст.

Економистите поделени околу каматите во 2027 година

Неизвесноста е уште поголема кога станува збор за монетарната политика во 2027 година.

Дел од инвеститорите очекуваат дополнителни зголемувања на каматите во првата половина на годината.

Според пазарните очекувања наведени од Morningstar, депозитната стапка би можела да достигне 3,25% до третото тримесечје од 2027 година.

Но економистите не се единствени во своите проценки.

Улрике Кастенс од DWS предупредува дека високите трошоци за финансирање и цените на енергенсите можат да ја ограничат економската активност, што би ја намалило потребата од дополнително монетарно заострување.

Сличен став има и Холгер Шмидинг, главен економист на Berenberg, кој смета дека финансиските пазари можеби го преценуваат обемот на идните зголемувања на каматите.

Според неговата проценка, евентуалното намалување на цените на нафтата во 2027 година би можело да придонесе за постепено слабеење на инфлациските притисоци.

Од друга страна, економистите што очекуваат дополнително зголемување на каматите предупредуваат дека продолженото поскапување на енергенсите може да создаде секундарни инфлациски ефекти.

Таквите ефекти се јавуваат кога повисоките трошоци постепено се пренесуваат врз цените на останатите производи и услуги, а потоа и врз барањата за повисоки плати.

ЕЦБ пред избор меѓу инфлацијата и економската стабилност

Претстојниот состанок на Европската централна банка ќе се одржи во услови на спротивставени економски сигнали.

Од една страна, инфлацијата останува значително над целното ниво од 2%, а високите цени на енергенсите создаваат ризик од дополнителни поскапувања.

Од друга страна, фискалната неизвесност во Франција и растот на приносите на државните обврзници веќе ги прават условите за финансирање порестриктивни.

За ЕЦБ, предизвикот ќе биде да процени дали дополнителното зголемување на каматите е неопходно за стабилизирање на инфлацијата или би создало преголем притисок врз економската активност.

Одлуката на 29 октомври ќе биде важен показател за тоа како ЕЦБ ја оценува рамнотежата меѓу ценовната стабилност, економскиот раст и ризиците на европските финансиски пазари.

Иако задржувањето на постојните каматни стапки останува најверојатното сценарио, понатамошните одлуки ќе зависат од инфлациските податоци, движењето на цените на енергенсите и стабилноста на пазарот на државни обврзници.

Од 9 ноември 2026 година започнува примената на нови стандарди во домашниот платен промет, кои ќе донесат промени во начинот на означување на банкарските сметки, изгледот на платните налози и шифрите што се користат при извршување на трансакциите. За граѓаните најважно е дека нема да мора да отвораат нови сметки, додека компаниите и сметководителите ќе треба да обрнат посебно внимание на новите ознаки за плаќање.

Промените се дел од модернизацијата на националниот платежен систем и неговото усогласување со Законот за платежни услуги и платни системи, регулативата на Народната банка и меѓународниот стандард ISO 20022.

Според известувањето на ПроКредит Банка, новите правила ќе започнат да се применуваат од 9 ноември, а се однесуваат на домашните платежни трансакции во денари.

Броевите на банкарските сметки не се менуваат

Една од најважните новини е воведувањето на ИБАН-форматот за денарските платежни сметки.

Постојниот број на сметката останува непроменет, но пред него ќе се додава ознаката МК07, со што сметката ќе се прикажува во стандардизиран меѓународен формат.

Тоа значи дека граѓаните и компаниите нема да имаат потреба од отворање нови сметки или замена на постојните броеви.

За корисниците на електронско и мобилно банкарство, банките ќе ги направат потребните технички приспособувања.

При внесување број на сметка преку електронските канали на ПроКредит Банка, корисниците ќе продолжат да го користат досегашниот начин на внесување, додека системот автоматски ќе го прилагодува бројот кон новиот ИБАН-формат.

Се укинуваат старите обрасци за платни налози

Промени се воведуваат и во документацијата што се користи за домашните плаќања.

Досегашните платни налози ПП10, ПП30, ПП40, ПП50 и ПП53 ќе бидат заменети со нови стандардизирани обрасци.

Новите налози ќе имаат изменет изглед, распоред и содржина на полињата, со цел подобро усогласување со современите стандарди за обработка на платежни трансакции.

Кај плаќањата на банкарските шалтери ќе се користат новите хартиени обрасци.

За електронското банкарство, потребните технички измени ќе ги спроведуваат банките, со цел преминот кон новиот систем да биде што поедноставен за клиентите.

Нови шифри за плаќање – важна промена за граѓаните и фирмите

Покрај новите обрасци, се менуваат и ознаките што ја определуваат целта на плаќањето.

Наместо досегашните нумерички шифри, ќе се користат нови четиризнаковни алфанумерички ознаки, усогласени со стандардот ISO 20022.

Оваа промена е особено важна за компаниите, сметководителите и останатите корисници што секојдневно подготвуваат поголем број платни налози.

За налозите со датум на извршување од 9 ноември ќе треба да се користи соодветната нова шифра, согласно видот и намената на плаќањето.

Правилното означување на трансакциите е важно за нивна точна обработка и за избегнување можни грешки или одложувања.

Банките обезбедуваат упатства и споредбени прегледи на старите и новите ознаки, за корисниците полесно да се приспособат.

Компаниите треба да ги проверат сметководствените програми

За деловните субјекти што користат сопствени софтверски решенија, промените можат да бараат дополнителна подготовка.

Компаниите што генерираат платни налози преку ERP-системи, сметководствени програми или автоматизирани решенија треба да проверат дали нивниот софтвер ги поддржува новите шифри и формати.

Особено внимание треба да се посвети на претходно зачуваните шаблони за плаќање, автоматизираните налози и интеграциите со банкарските системи.

Навременото ажурирање на софтверот може да помогне да се избегнат технички проблеми при извршувањето на плаќањата по започнувањето на примената на новите стандарди.

Што треба да направат граѓаните?

За најголемиот дел од физичките лица, новините нема да значат суштинска промена во секојдневното користење на банкарските услуги.

Постојните платежни сметки продолжуваат да важат, а приспособувањето на електронското и мобилното банкарство ќе го спроведуваат банките.

Сепак, при пополнување платни налози, особено на шалтер, ќе биде потребно да се следат новите обрасци и упатствата за избор на соодветната ознака за плаќање.

Целта на новите правила е стандардизација на платежните податоци, попрецизно означување на трансакциите и поефикасна обработка на плаќањата во домашниот банкарски систем.

Почетокот на примената е најавен за 9 ноември 2026 година, а граѓаните и компаниите се советуваат да ги следат официјалните известувања на своите банки за конкретните начини на постапување.

Осум децении институционален развој, економски промени и монетарни предизвици се зачувани низ архивските фондови на Народната банка. По повод јубилејот „80 години централно банкарство“, институцијата потсетува на значењето на историските документи кои го сведочат развојот на централното банкарство во Македонија, од неговите институционални почетоци во 1946 година до современиот финансиски систем.

Преку објавата „Низ архивските фондови“, Народната банка го насочува вниманието кон историските записи што претставуваат сведоштво за развојот на една од најзначајните финансиски институции во земјата.

Архивската документација овозможува да се проследат институционалните промени, развојните процеси и историските околности во кои се обликувало централното банкарство во изминатите осум децении.

Од 1946 година до современа централна банка

Почетоците на институционализираното централно банкарство во Македонија се поврзуваат со 1946 година.

На 25 септември таа година, со Уредбата за спојување на кредитните претпријатија од државниот сектор, Македонската стопанска банка била определена како Централа на Народната банка на Федеративна Народна Република Југославија за Народна Република Македонија.

Институционалниот процес бил дополнително зацврстен на 19 октомври 1946 година, со фактичкото спојување со Народната банка на ФНРЈ.

Овие историски настани ги поставиле темелите на организираното централнобанкарско работење во Македонија.

Низ следните децении, централното банкарство поминувало низ различни фази на институционален развој, во согласност со промените во економскиот и општествениот систем.

Една од најзначајните пресвртници настапила во април 1992 година, со прогласувањето на монетарната самостојност на Македонија.

Со овој историски чекор, Народната банка ја презела улогата на самостојна централна банка, со надлежности за водење на монетарната политика и остварување на основните функции на современото централно банкарство.

Архивските фондови како сведоштво за монетарната историја

Архивските документи имаат значајна улога во зачувувањето на институционалната меморија.

Преку нив може да се проследи како се менувале организацијата, надлежностите и начините на функционирање на централнобанкарските институции во различни историски периоди.

Овие записи имаат вредност не само за институцијата, туку и за истражувачите, економистите, историчарите и пошироката јавност заинтересирана за економската историја на земјата.

Тие создаваат основа за подобро разбирање на процесите што го обликувале националниот монетарен и финансиски систем.

Зачувувањето и претставувањето на ваквите материјали придонесува за поголема достапност на историското знаење и за подобро разбирање на институционалниот континуитет.

Осум децении институционални промени

Од своите почетоци до денес, централното банкарство во Македонија поминало низ различни економски и општествени околности.

Особено значаен период претставува монетарното осамостојување, кога биле поставени основите на самостојната монетарна политика.

Во наредните децении, Народната банка ги развивала своите функции во областа на монетарната политика, банкарската супервизија, платните системи и финансиската статистика.

Денес, одржувањето на ценовната и финансиската стабилност останува во основата на нејзиниот институционален мандат.

Историската документација овозможува овие промени да се разгледуваат во поширок контекст и да се согледа развојот од првичните институционални структури до современата централна банка.

Јубилејот како потсетник на значењето на институционалната меморија

Одбележувањето на 80 години централно банкарство претставува можност да се потсетиме на историјата на институцијата, но и на значењето на континуитетот во развојот на финансискиот систем.

Со тематската објава „Низ архивските фондови“, Народната банка го истакнува значењето на сочуваните историски записи како извор на знаење за институционалните промени низ децениите.

Архивското наследство е сведоштво за патот што го поминало централното банкарство во Македонија – од институционалните темели поставени во 1946 година, преку монетарното осамостојување во 1992 година, до денешното функционирање на Народната банка како самостојна централна финансиска институција.

Во годината на големиот јубилеј, ваквите содржини придонесуваат за зачувување и доближување на монетарната историја до пошироката јавност.