Европската централна банка сака да ја прошири мрежата преку која странските централни банки можат брзо да добијат евра во периоди на финансиски стрес. Потегот е повеќе од техничка мерка за ликвидност — тој е дел од пошироката стратегија за зајакнување на меѓународната улога на еврото.

Европската централна банка подготвува поширока финансиска „безбедносна мрежа“ за странските централни банки, во обид истовремено да ја намали опасноста од недостиг на евро-ликвидност и да го зголеми глобалното значење на заедничката европска валута.

Претседателката на ЕЦБ, Кристин Лагард, на 28 септември потврди дека банката работи на подобрување и проширување на механизмите преку кои централните банки надвор од еврозоната можат да добијат евра кога финансиските пазари ќе се најдат под притисок.

Интересот веќе е значителен.

Според Reuters, речиси 30 централни банки поднеле барање за пристап до repo механизмот на ЕЦБ, што покажува дека побарувачката за сигурен извор на евро-ликвидност надвор од еврозоната е далеку од маргинална.

Што всушност нуди ЕЦБ?

ЕЦБ располага со два важни типа механизми преку кои може да обезбеди евра на други централни банки: swap линии и repo линии.

Кај swap аранжманите, ЕЦБ и странска централна банка привремено разменуваат валути. На тој начин другата централна банка може да обезбеди евра за својот финансиски систем во момент кога пристапот до европската валута на пазарот станува скап или ограничен.

Repo механизмот функционира поинаку. Странската централна банка добива евра како заем, но обезбедува висококвалитетни средства деноминирани во евра како колатерал.

ЕЦБ во февруари годинава одлучи значително да го прошири својот Eurosystem Repo Facility for Central Banks, или EUREP, правејќи го во принцип достапен за широк круг централни банки надвор од еврозоната.

Во јули почна и процесот на приклучување на заинтересираните централни банки, а користењето на проширениот механизам треба да биде возможно од четвртиот квартал на 2026 година.

До 50 милијарди евра по централна банка

Размерот на механизмот покажува дека не станува збор за симболичен инструмент.

Според правилата објавени од ЕЦБ, една странска централна банка може да добие линија од до 50 милијарди евра. Заемите првично можат да имаат рок од еден ден до една недела, со можност за продолжување.

Операциите ќе се спроведуваат преку пет национални централни банки од евросистемот — германската Bundesbank, Banque de France, Banco de España, Banca d’Italia и De Nederlandsche Bank — додека ЕЦБ ќе го координира целиот систем.

Целта е едноставна: ако финансиски институции во некоја земја имаат големи обврски во евра, а одеднаш не можат лесно да дојдат до европската валута, нивната централна банка ќе има механизам преку кој може да обезбеди ликвидност.

На тој начин финансиски проблем што започнал надвор од еврозоната потешко би можел да се врати како шок кон европските банки и пазари.

Но зад техничкиот механизам стои поголема амбиција

ЕЦБ отворено признава дека проширувањето на EUREP не е само инструмент за управување со кризи.

Во официјалното соопштение од јули централната банка наведува дека механизмот треба да го поддржи нормалното функционирање на монетарната политика, но и да ја зајакне меѓународната улога на еврото.

Тоа е важна промена во тонот.

Колку повеќе банки, компании, влади и централни банки користат одредена валута за меѓународна трговија, кредитирање и резерви, толку поважно станува прашањето дали во момент на криза ќе можат сигурно да дојдат до таа валута.

Американскиот долар со децении има огромна предност токму поради оваа инфраструктура.

Федералните резерви можат преку swap линии да обезбедат долари на други големи централни банки во моменти на глобален финансиски стрес. Тоа дополнително ја зацврстува позицијата на доларот како главна меѓународна валута.

ЕЦБ сега очигледно сака да изгради посилен европски еквивалент.

Зошто моментот е важен?

Планот доаѓа во период на растечка геополитичка и финансиска фрагментација.

Според Reuters, една од причините за поголемиот интерес за алтернативни механизми за ликвидност е и неизвесноста околу иднината на глобалниот доларски систем и улогата што американската централна банка ќе ја има во обезбедувањето доларска ликвидност во следните кризи.

Самата ЕЦБ во својот годишен извештај за меѓународната улога на еврото оценува дека геополитичките промени создаваат можност за поголемо глобално користење на европската валута, иако тоа зависи и од подлабоки европски пазари на капитал и посилна финансиска интеграција.

Во 2025 година меѓународната улога на еврото умерено се зголемила, но ЕЦБ предупредува дека глобалниот монетарен систем истовремено станува сè пофрагментиран.

Зошто ликвидноста е толку важна за една глобална валута?

За валутата да стане навистина меѓународна, не е доволно само да биде стабилна.

Странските инвеститори и банки треба да бидат уверени дека ќе можат да дојдат до неа и кога пазарите функционираат нормално, но и — уште поважно — кога ќе избие криза.

Токму затоа swap и repo линиите можат да изгледаат како техничка тема за централни банкари, но всушност се дел од инфраструктурата што определува кои валути можат да функционираат глобално.

Ако сè повеќе централни банки знаат дека во момент на стрес можат директно или индиректно да добијат пристап до евра, користењето на европската валута за резерви, финансиски договори и прекугранично кредитирање станува помалку ризично.

Доларот сепак останува далеку напред

Проширувањето на евро-ликвидносната мрежа не значи дека еврото наскоро ќе го замени доларот како доминантна светска валута.

Доларот и понатаму има значително подлабоки финансиски пазари, поголема улога во меѓународното кредитирање и трговија и огромен пазар на американски државни обврзници.

Но стратегијата на ЕЦБ покажува дека Европа сака да го намали тој јаз не само преку политички пораки, туку преку финансиската инфраструктура што ја прави една валута практична и сигурна за глобална употреба.

Фактот дека речиси 30 централни банки веќе покажале интерес за новиот repo механизам сугерира дека за таква инфраструктура постои реална побарувачка.

Во таа смисла, EUREP можеби изгледа како мал и технички дел од европската монетарна политика.

Но на долг рок може да стане дел од многу поголема приказна: обидот Европа да му даде на еврото поголема стратешка тежина во светскиот финансиски систем.

Извори: Reuters, European Central Bank

Комерцијална банка ја продолжува промоцијата за станбениот кредит, овозможувајќи им на клиентите до 31 декември 2026 година да аплицираат за кредит без трошоци за одобрување и процена на имотот.

Во рамки на промотивната понуда, станбениот кредит се одобрува со фиксна годишна каматна стапка од 3% за првите пет години, со рок на отплата до 30 години и можност за грејс-период до 12 месеци.

Кредитот може да се користи за купување, изградба, доградба или реконструкција на стан, куќа или деловен простор, како и за купување градежно земјиште или недвижен имот во странство.

За дополнителна финансиска сигурност, клиентите имаат можност да го комбинираат кредитот со животно осигурување од Триглав Осигурување Живот АД Скопје.

Со продолжувањето на промотивниот период, Комерцијална банка им овозможува на заинтересираните клиенти да ги намалат почетните трошоци поврзани со реализацијата на станбениот кредит и полесно да го реализираат планот за нов дом.

Повеќе информации за условите и начинот на аплицирање се достапни на веб-страницата на Комерцијална банка или во најблиската експозитура на Банката.

Купувањето енергетски ефикасен стан во Македонија веќе може да значи и поповолни услови за финансирање. Зелените станбени кредити, кои во Европа сè повеќе се користат за насочување капитал кон домови со мала потрошувачка на енергија, веќе се појавуваат и во понудата на домашните банки.

Најдиректен пример е НЛБ Банка, која во својата актуелна понуда има посебен „зелен станбен кредит“ наменет за купување енергетски ефикасен дом, односно станови со енергетска класа А или Б. Кредитот е достапен до 18 милиони денари, со рок на отплата до 30 години. Кај варијантата со животно осигурување, фиксната каматна стапка е 3,05 проценти за првите пет години или 3,5 проценти за првите десет години.

Според актуелната стандардна понуда на НЛБ, станбениот кредит има фиксна каматна стапка од 3,45 проценти за првите пет години или 3,9 проценти за првите десет години, додека кај „Станбен Плус“ стапките се 3,25 и 3,7 проценти. Тоа покажува дека, барем кај одредени модели, купувачот на енергетски ефикасен стан може да добие пониска почетна камата од онаа кај стандардниот станбен производ. Сепак, условите зависат и од видот на осигурување и профилот на клиентот, па споредбата треба да се прави според вкупниот трошок на кредитот, а не само според номиналната камата.

Трендот не се ограничува само на еден банкарски производ. Европската банка за обнова и развој преку програмата GEFF III REPower Residential годинава обезбеди нови линии за македонски банки, со цел парите да завршат токму во енергетски ефикасни домови, обновливи извори на енергија и станбени објекти со високи енергетски перформанси.

Во 2026 година ЕБОР одобри до четири милиони евра за НЛБ Банка за натамошно зелено кредитирање на станбениот сектор во Северна Македонија. Средствата се наменети за технологии со висока енергетска ефикасност, решенија за обновлива енергија и станбени згради со високи енергетски перформанси.

И Комерцијална банка добива нова кредитна линија од четири милиони евра во рамките на WB GEFF III. Според ЕБОР, парите ќе се користат за кредитирање зелени инвестиции во станбени згради и за технологии, материјали и решенија што ја зголемуваат енергетската ефикасност. Програмата е поддржана и од Европската Унија, која обезбедува инвестициски поттик за квалификуваните корисници и техничка помош.

Шпаркасе банка, исто така, има одобрена линија до четири милиони евра од ЕБОР во рамките на истата програма. Според проектната документација на ЕБОР, средствата се наменети и за изградба на станбени објекти со високи енергетски перформанси, покрај инвестициите во енергетска ефикасност и обновливи извори. Банката веќе нуди ЕКО кредити за домаќинствата, а за успешно реализирани и потврдени инвестиции наведува можност за инвестициски грант до 20 проценти од вредноста на инвестицијата.

Стопанска банка, пак, има „зелени кредити“ обезбедени со хипотека, но тие во моментов се претставени како кредити за инвестиции во енергетска ефикасност – изолација, енергетски ефикасни прозорци и врати, топлински пумпи, соларни колектори, фотоволтаици и друга опрема – а не како посебен станбен кредит за купување нов енергетски ефикасен стан.

Зад ваквите производи стои поширока европска политика на поврзување на домувањето со енергетската транзиција. Европската инвестициска банка веќе финансира модели за зелени хипотеки и енергетски ефикасно домување во повеќе земји. Во април 2026 година, на пример, ЕИБ и Европскиот инвестициски фонд учествуваа во финансиска операција во Шпанија и Португалија насочена кон хипотеки за енергетско реновирање и купување нови домови со речиси нулта потрошувачка на енергија.

ЕИБ има и посебни операции за финансирање на „зелени хипотеки“. Во Шпанија, преку проект со BBVA, финансирањето е целосно насочено кон одржливо домување и изградба на објекти што ги исполнуваат критериумите за речиси нулта потрошувачка на енергија или повисоки стандарди.

Тоа значи дека прашањето веќе не е дали „зелениот“ критериум ќе влезе во станбеното кредитирање во Македонија – тој веќе е присутен. Следната фаза ќе биде дали повеќе банки ќе почнат јасно да ја преточуваат енергетската класа на станот во подобри услови за купувачот: пониска камата, пониски трошоци, грант или комбинација од повеќе поволности.

За купувачите, енергетскиот сертификат на станот затоа постепено може да стане важен не само за идните сметки за струја и греење, туку и за цената по која ќе го финансираат сопствениот дом.