Европската централна банка (ЕЦБ) подготвува нова генерација евробанкноти, кои треба постепено да бидат пуштени во оптек во текот на следната деценија. Во процесот на избор на нивниот изглед се вклучени и европските граѓани, а досега повеќе од девет милиони луѓе учествувале во јавната анкета на ЕЦБ.

Членот на Извршниот одбор на ЕЦБ, Пјеро Чиполоне, во говор во Брисел истакна дека готовината останува важен дел од монетарната иднина на Европа и покрај сè поголемата употреба на дигиталните плаќања.

Во моментов во оптек има повеќе од 31 милијарда евробанкноти во вредност од над 1,6 билиони евра, а нивниот број годишно расте за околу три проценти. Во циркулација има и повеќе од 150 милијарди монети.

Според ЕЦБ, готовината има особено значење затоа што овозможува приватност и слобода на избор, но и функционира во ситуации кога електронските плаќања се недостапни поради прекини на електричната енергија и интернетот, кибернапади или други нарушувања.

Истовремено, ЕЦБ работи на модернизација на евробанкнотите. Новите банкноти треба да добијат современи безбедносни карактеристики, да се произведуваат од поодржливи материјали и да имаат дизајн со кој европските граѓани полесно ќе се идентификуваат.

За идниот изглед се разгледуваат две главни теми – „Европска култура“, која треба да го претстави богатството на заедничката европска историја и идентитет, и „Реки и птици“, посветена на природата што ги поврзува европските земји.

Управниот совет на ЕЦБ на 23 јули избрал десет предлози за дизајнот на идните банкноти. Граѓаните можат да ги оценуваат предлозите преку онлајн анкета отворена до 21 септември, а конечната одлука за изгледот се очекува околу крајот на годинава.

Од ЕЦБ нагласуваат дека развојот на дигиталното евро нема да значи исчезнување на готовината. Планот е физичкото евро и дигиталното евро да коегзистираат и да се надополнуваат, овозможувајќи им на граѓаните избор како ќе плаќаат.

Додека повисоките каматни стапки повторно стануваат една од главните економски теми во Европа, примерите од Србија и Црна Гора покажуваат дека постојат различни начини за ограничување на притисокот врз граѓаните и нивните кредити.

Во Србија, Народната банка уште во август 2025 година побара од банките да подготват поповолни кредитни понуди за вработените и пензионерите со редовни месечни примања до 100.000 динари. Мерките опфаќаат готовински и потрошувачки кредити, кредити за рефинансирање, како и одредени станбени кредити.

Според најновите официјални податоци на Народната банка на Србија, до крајот на јуни 2026 година банките одобриле повеќе од 440.000 кредити наменети за граѓани и пензионери со пониски примања, во вкупна вредност од над 350 милијарди динари. Поповолните услови овозможиле и рефинансирање на постојните кредити по пониски каматни стапки.

Официјалните податоци покажуваат и пад на просечните каматни стапки. Каматата на новите готовински кредити во Србија се намалила од 10,2 проценти во декември 2024 година на 8,4 проценти во јуни 2026 година, додека кај новите станбени кредити паднала од 6,5 проценти во септември 2023 на 4,5 проценти во јуни годинава.

Истовремено, примерот на Црна Гора покажува дека зголемувањето на каматите на Европската централна банка не мора автоматски и веднаш да доведе до значително поскапување на сите домашни кредити.

ЕЦБ на 10 септември ги зголеми трите клучни каматни стапки за 0,25 процентни поени. Депозитната стапка од 16 септември ќе изнесува 2,50 проценти, стапката за главните операции за рефинансирање 2,65 проценти, а маргиналната кредитна стапка 2,90 проценти.

Сепак, Централната банка на Црна Гора соопшти дека не очекува оваа одлука да има значително непосредно влијание врз домашните каматни стапки. Според нејзиниот Кредитен регистар, само 6,12 проценти од вкупните кредити во земјата се со варијабилна каматна стапка, што значи дека релативно мал дел од постојните задолжувања е директно изложен на промените на пазарните референтни стапки.

Дополнително, на крајот на јули депозитите на граѓаните и компаниите во црногорските банки изнесувале 6,21 милијарди евра и претставувале 88,55 проценти од нивните вкупни обврски без капиталот. Според Централната банка, тоа значи дека домашните банки доминантно се финансираат преку депозити и нивните трошоци не се непосредно врзани за промените на каматите на ЕЦБ.

Искуствата од Србија и Црна Гора повторно го отвораат прашањето дали и во Македонија би можеле да се разгледуваат механизми што би го олесниле товарот од кредитите за одредени категории граѓани.

Сепак, српскиот модел не може автоматски да се преслика во Македонија. Неговата евентуална примена би зависела од домашната регулатива, структурата на кредитите, политиките на Народната банка и деловните одлуки на банките.

Она што го покажува примерот од Србија е дека регулаторните и супервизорските мерки можат да бидат насочени кон создавање поповолни кредитни услови за граѓаните со пониски примања, додека примерот на Црна Гора покажува дека влијанието на одлуките на ЕЦБ во голема мера зависи и од структурата на домашниот банкарски систем.

Повеќето азиски берзи во понеделникот бележат пад, додека инвеститорите се внимателни поради продолжената криза на Блискиот Исток, растот на цените на нафтата и очекувањата за ново зголемување на каматните стапки од страна на водечките централни банки.

Индексот MSCI за азиско-пацифичкиот регион утрово беше во минус за околу 0,8 проценти.

Цените на акциите во Индија, Јапонија и Јужна Кореја се намалија меѓу 0,3 и 2,6 проценти, додека берзите во Австралија, Шангај и Хонгконг забележаа раст од 0,1 до 0,3 проценти.

Дополнителна неизвесност на пазарите создава состојбата на Блискиот Исток. Ормускиот теснец, кој е еден од клучните коридори за извоз на нафта од регионот, и натаму е практично затворен.

Како последица на тоа, цените на нафтата утрово пораснаа за речиси три проценти, откако минатата недела забележаа раст од околу девет проценти.

Повисоките цени на енергенсите ги засилуваат стравувањата дека инфлацијата би можела да остане висока и во следните месеци, што би можело да ги поттикне централните банки дополнително да ги зголемат каматните стапки.

Европската централна банка минатата недела ги зголеми клучните каматни стапки за 0,25 процентни поени, вторпат оваа година, а оваа недела се очекува сличен потег и од американската централна банка.

На пазарите во моментов се проценува дека има речиси 90 проценти веројатност Федералните резерви на состанокот во среда да ја зголемат каматната стапка за 0,25 процентни поени.

Очекувањата за зголемување на каматите се засилија откако последните податоци за потрошувачките и производителските цени покажаа дека инфлацијата во САД повторно расте.