Connect with us

Колумни

Фискален стимул за заздравување, забрзан економски раст и фискална консолидација

Објавено

на

Минатата недела се одржа првата заедничка научна конференција на Министерството за финансии и Македонската академија на науките и уметностите (МАНУ).

Конференцијата беше посветена на предизвиците за фискалната политика кои ги донесе Ковид-19 кризата и очекувањата за посткризниот период. На неа учествуваа над 30 еминентни економисти – академиците Фити, Беџети,Петрески и Зеќири, гувернерката Ангеловска-Бежоска, вицегувернерката Митреска и директорката на Дирекцијата за монетарна политика и истражување Давидовска-Стојанова, професорите и поранешни министри за финансии Поповски, Славески и Тевдовски како и низа други колеги кои ги сметам за исклучително квалитетни професори и научници како Бишев, Стојков, Узунов, Трпески, Мазлами, Абази-Халили, Филиповски, Мојсовска-Блажевски, Наќева-Ружин, Треновски, како и колегите од Министерство за финансии Ковачевски, Таст и Елези и многу други помлади професори кои имаа навистина интересни и корисни анализи. Истотака, обраќања имаа и претставници на Европската Комисија, Светска банка и ММФ.

Оваа конференција e од исклучително значење од две причини – првата е подготвеноста на Владата за инклузија на научната заедница во креирањето на идните стратегии и политики и втората – синергијата на добри решенија, која неминовно ќе произлезе од соработката со академската заедница.

На мое големо задоволство, оваа соработка со МАНУ помина исклучително добро. Привлековме успешни автори, со навистина детални анализи, кои набрзо ќе ги објавиме во зборник на трудови од конференцијата. Оваа колумна ја посветувам на заклучоците кои произлегоа од дискусијата, а воедно ќе изнесам и некои свои размислувања за идните чекори во фискалниот дел.

Генерални заклучоци од конференцијата беа дека:

  1. Фискалната политика мора да продолжи да го стимулира стопанството на неговиот пат за заздравување
  2. Средствата за финансирање на фискалниот стимул (во најголем дел)треба да се “увезат”
  3. Фискалната консолидација е императив на среден рок.

Понатаму ќе се надоврзам на секој од овие заклучоци.

Антикризни мерки – се’ додека економијата не „застане на здрави нозе“

Извесно е дека опоравувањето на економијата од ефектите од Ковид-19 кризата започна. Од почетокот на годината се забележуваат позитивни економски резултати и глобално и кај нас.

Неодамна, заврши и мисијата на ММФ во земјава, која констатираше дека нашата економија започна да заздравува. Тоа впрочем се гледа и од статистичките податоци од почетокот на годинава. Извозот во првото тримесечје забележува раст од 18%, додека увозот раст од 14,1%. Трговската размена во март во однос на лани забележува висок раст од 35,5%, додека извозот раст од 36,7%. Индуструското производство во март за првпат од почетокот на кризата забележува повисок раст, кој изнесува 7,6%, со раст на преработувачката индустрија од 6,2%. Подобрени се очекувањата на деловните субјекти во април во однос на зголемување на обемот на производство, обезбеденоста на произведеното со нарачки и намалување на постојните залихи. Искористеноста на производствениот капацитет, исто така расте, со 71,7% искористеност во април, што е на ниво од преткризниот период. Кредитирањето во април забележа раст од 5,7% на годишно ниво, со раст и кај домаќинствата и во корпоративниот сектор, додека депозитите имаат раст од 6,9%.

Опоравувањето на економијата се должи на постепеното суспендирање на здравствените мерки, глобално и кај нас, како и процесот на забрзана имунизација, што влијае кон нормализација на синџирите на добавување и раст на искористеноста на деловните капацитети. Исто така, тоа се должи и на мерките кои Владата ги донесе за поддршка на стопанството и граѓаните и олеснување на ефектите од кризата. Пресметките на Министерството за финансии, покажуваат дека благодарение на преземените мерки, падот во 2020 година е амортизиран за 4,2 процентни поени, односно без нив ќе достигнеше дури 8,7%. Истовремено, преземените мерки придонесоа кон задржување на голем број работни места (стапката на невработеност во 2020 година е намалена за скоро еден процентен поен во однос на 2019 година). Исто така, просечната плата продолжи во континуитет да расте и покрај кризата (годишен раст од 7,8% во 2020 година во однос на 2019).

Од почетокот на кризата донесени се шест пакети мерки во вредност од околу милијарда и двесте милиони евра. Тоа е околу 11% од БДП. Вкупниот фискален стимул ги опфаќа не само директните буџетски трошоци, туку и даночните олеснувања и ослободувања, расположливите гаранции и сл. За споредба, согласно податоците на ММФ, фискалниот стимул во земјите во регионот се движи од 2,4% од БДП во Бугарија, 3% Босна и Херцеговина, 3,3% во Албанија, 4% во Црна Гора, 5% Косово, 7% Хрватска, Србија со 13,6% и Грција и Словенија со околу 14% од БДП.

Согласно податоците на Меѓународниот монетарен фонд, најголем број од земјите, продолжуваат со фискалниот стимул и во 2021 година. Доколку се разгледуваат примерите на горенаведените земји од регионот: Словенија во февруари 2021 година го донесе осмиот пакет мерки во вредност од 320 милиони евра; Србија во април донесе нови мерки за субвенционирање на плати, финансиска поддршка на граѓани со над 18 години и пензионери, финансиска поддршка за невработените, поддршка за транспортерите и хотелиерите во вредност од 2,3% од БДП; Косово издвои нови 1,7% од БДП за трансфери кон фирмите и граѓаните; Црна Гора во јануари годинава го донесе четвртиот, додека во април петтиот пакет антикризни мерки; Република Северна Македонија во февруари и април ги донесе петтиот и шестиот пакет мерки.

И големите развиени економии продолжија да носат пакети економски мерки во 2021 година. Земјите од Г20 од почетокот на кризата досега имаат идзвоено сериозни суми за фискален стимул. Изразено како процент од БДП, Јапонија издвоиле 56%, Германија 39,3%, Италија 37,7%, Франција 23,8%, САД 22,5%, Австралија 19,5% Канада 18,6% итн.

Препораките на ММФ се во насока да се продолжи со поддршка на стопанството и граѓаните, се’ додека трае заздравувањето. Еден од аспектите е дека корпоративниот сектор има потреба од поддршка поради проблеми со ликвидноста и солветнтноста во време на криза, особено кај контакт-интензивните индустрии, како и кај микро и малите претпријатија. Вториот аспект е дополнителна заштита на финансискиот систем, односно дека без интервенција на фискалната политика, може да дојде до висок раст на нефункционални кредити од фирми кои ќе се задолжат за да ги надминат последиците од кризата, а нема да бидат потоа во можност истите да ги сервисираат.

Оттаму, стојалиштето до кое дојдовме е дека е неопходно да се продолжи со поддршката на фирмите, но и на граѓаните (од социјален аспект) за да може да продолжи заздравувањето на економијата. Настојувањата, секако, ќе бидат во насока новите мерки кои ќе се носат да имаат истовремено и развоен карактер, односно покрај поддршката која ќе ја даваат да поттикнуваат и нови инвестиции, проширување на капацитетите и нови вработувања.

Увоз на капитал за стимулирање на економски раст и релаксација на монетарната политика

Откако установивме дека финансиската поддршка мора да продолжи и понатаму, следно прашање е како истата ќе се финансира. Имено, од почетокот на кризата, поради падот на наплатата на приходите и истовремено високиот раст на расходите за потребите за финансирање на здравството и антикризните мерки, буџетските дефицити кај скоро сите земји растеа, што пак придонесе кон зголемување на државниот долг. Ако ги земеме предвид земјите од регионот, може да забележиме дека оние кои имаат дадено највисок фискален стимул имаат и најголем раст на долгот. На пример, во 2020 година, согласно податоците на ММФ, кај Словенија и Грција има значително зголемување на државниот долг за 15 процентни поени, односно за 24,3 п.п. респективно.

Новите мерки ќе создадат потреба за нови финансиски средства. Новите финансиски средства преку различни механизми, треба да се донесат до инвеститорите. На тој начин ќе се постигне повеќекратен позитивен ефект за економијата. Прво ќе се компензира падот на паричните дознаки од странство и намалените странски инвестиции (до моментот на нивно задоволително закрепнување). Второ, ќе се избегне ефектот на „истиснување“ на реалниот сектор, односно достапноста на капитал за стопанството од домашни извори на финансирање. По еврообврзниците во 2020 и 2021 дојде до релаксација на монетарната политика, односно забрзување на растот на паричната маса од 8% пред почетокот на кризата на 10,1%, како и намалување на каматните стапки на пазарот на пари на историско најниско ниво на 1,25% во март 2021 година. Може да се заклучи дека финансирањето на буџетските дефицити преку странски извори, од една страна ќе го стимулира економскиот раст, а од друга создава услови за релаксација на монетарната политика.

Истовремено и другите централни банки во светот ја релаксираат монетарната политика, вклучително и Европската централна банка. Тоа го прави странскиот капитал поевтин и подостапен. Така, во март ја издaдовме осмата еврообврзница, со историски најниска каматна стапка од 1,625%, која забележа огромен интерес кај инвеститорите 2,3 пати повисок од понудената сума. Споредбено гледано, просекот на каматите од сите претходно издадени еврвообврзници изнесува 5,05% и е за 3,1 пати повисок од каматата на последната еврообврзница.

При задолжувањето, секогаш треба да се има на ум дека трошокот треба да биде помал од бенефитот кој ќе го продуцира, односно идните стапки на раст на бруто-домашниот производ треба да бидат доволни за да го финансираат долгот (g>k). Конкретно, еврообврзницата која ја издадовме сега во 2021 година има економска оправданост, ако се земе предвид дека каматната стапка изнесува 1,625% додека проектираниот раст на БДП е најмалку 4,1% или 5,6% номинален раст, односно за 3,5 пати повисок во однос на каматната стапка на еврообврзницата.

“Златното правило” на економскиот раст и јавните финансии

„Златното правило” на економски раст, според теориите на раст, се смета нивото на кое соодносот на потрошувачката и заштедите, односно инвестициите, обезбедува ист фонд на капитал по ефективен вработен, имајќи ја предвид амортизацијата, растот на населението и технолошкиот развој и со тоа да обезбедат константни приноси на обем (економски раст). Сепак, ендогените модели на раст во оваа равенка ја додаваат и улогата на економските политики во генерирање на раст преку поттикнување на генераторите на раст – поддршка на човечки капитал, иновации и знаење со цел зголемување на продуктивноста на економијата. Оттука се надоврзува и прашањето за финансирање на растот, односно јавните финансии, буџетскиот дефицит и јавниот долг. И во однос на овие прашања дебатата е отворена во економската наука и истата продолжува и во однос т.н. „златно правило на јавните финансии“, односно задолжување само за јавни инвестиции (продуктивни цели). Но тоа, за што може да се каже дека има консензус во однос на јавните финансии е фактот дека фискалната консолидација на среден рок претставува важен фактор во обезбедување на одржлив раст. Со едноставни зборови кажано, доколку сакаме да финансираме раст, ако немаме доволна сопствена заштеда, тоа може да го направиме со задолжување, но тоа мора да е економски оправдано за да може да обезбеди одржлив раст. И ова, гледано интертемпорално, меѓугенерациски, ако се задолжуваме денес тоа значи дека треба утре да се врати, а тоа значи дека ако инвестираме денес, утре треба да се видат и бенефитите, или ако една генерација се задолжува, а друга треба да врати, секако дека тие треба да ги имаат и бенефитите од таквата одлука.

Консолидацијата и економскиот раст 

Растот на буџетскиот дефицит и на државниот долг во текот на минатата година, односно со почетокот на ковид-кризата, беше карактеристичен за скоро сите економии во светот. Во Европа, единствено кај Норвешка има негативна промена на државниот долг во 2020 година во споредба со претходната година за -1,3 процентни поени. Согласно податоците на Меѓународниот монетарен фонд, најголем раст на државниот долг во Европа за 2020 година во споредба со 2019 година има Шпанија со раст од 27,5 процентни поени или актуелен државен долг од 123% од БДП, понатаму Италија со раст на долгот од 27 процентни поени или државен долг од 161,8 % од БДП и Грција со раст од 24,3 процентни поени и државен долг од 205,2% од БДП. Во регионот, покрај Грција, Албанија има најголем раст на долгот од 15,6 процентни поени и државен долг од 83,3% од БДП, понатаму Словенија со раст од 14,9 процентни поени и долг од 81% од БДП и Хрватска со 14,5 процентни поени раст на долгот и државен долг од 87,7%. Од 38 земји, Република Северна Македонија има понизок државен долг од 24 земји и помал раст на државниот долг во 2020 година од 22 земји. Особено е важно долгот да биде на одржливо ниво, кое според проценките на ММФ во извештајот за земјава од април 2020 година за македонската економија, не надминува 70% од БДП.

Оттаму, важно е уште од сега да се има добар и прецизен план за фискална консолидација, односно постепено намалување на буџетскиот дефицит, без притоа да се делува на економскиот раст.

Фискалната консолидација планираме да ја постигнеме преку: I. подобрување на наплатата на буџетските приходи (преку зајакнување на капацитетите и подобрување на услугите на УЈП и Царина, преку мерки за намалување на сивата економија, мерки за спречување и сузбивање на корупцијата итн.), II. понатаму намалување и реструктурирање на буџетските расходи (преку кратење на неприоритетните и несуштински трошоци, намалување на тековните расходи поголема поддршка на приватниот сектор, иновациите и зајакнување на конкурентноста, изразена социјална компонента и ревидирање на методологиите за трансферите и субвенциите итн.) и III. промени на изворите за финансирање на буџетскиот дефицит (План за финансирање на заздравување и раст на економијата).

Мора да се истакне дека низ годините дошло до таква поставеност на буџетот, така да е мал процентот на дискрециони буџетски расходи и е ограничен просторот за фискалната политика.

Мора да се истакне дека низ годините дошло до таква поставеност на буџетот, така да е мал процентот на дискрециони буџетски расходи и е ограничен просторот за фискалната политика. Планирано е намалување и на тековните расходи преку рационализација на расходите на јавната администрација, оптимизација и зголемување на ефикасноста на јавната администрација, оптимизирање и реорганизација на јавниот сектор, дигитализација на добар дел од јавните услуги. Во насока на рационализација на расходите, се става акцент и на подобрување на реализацијата на капиталните расходи преку воспоставениот КАПЕФ механизам за „казнување и наградување“ на буџетските корисници преку прераспределба на буџетските средства во текот на буџетската година од оние со слаба кон оние со поголема реализација на капиталните расходи, понатаму методологија за оценка на ефектите од инвестициските проекти врз економскиот раст – ПИМА и методологија за оценка на реализацијата на капиталните инвестиции преку Smart Key Performance Indicators, како воведување на тела за следење на извршувањето на капиталните инвестиции.

Преку Планот за финансирање на заздравувањето и забрзаниот економски раст сакаме да ги зголемиме вкупните инвестиции во економијата, а притоа да останеме на зацртаниот курс за намалување на фискалниот дефицит на среден рок и со тоа задржување на долгот на стабилно ниво. Главната поента е преку креирање и користење нови механизми, инструменти, фондови и извори на финансирање да се создаде мултипликативен ефект, односно покрај планираните јавни инвестиции во износ од околу 4 милијарди евра за периодот 2021-2025 година, финансирани од Буџетот, ИПА фондовите и меѓународните финансиски институции, да се мобилизираат повеќе средства и инвестиции од приватниот сектор. Со тоа, ќе се зголемат вкупните инвестиции, ќе се забрза растот на бруто-домашниот производ и ќе се забрза отворањето нови работни места. Планот се состои од креирање развојни фондови, фондови за поддршка на иновации, гарантни фондови, еквити фондови, фондови за ризичен (venture) капитал и слични инструменти за поддршка на извозни компании, мали и средни претпријатија. Се планираат јавни приватни партнерства, концесии и други инструменти за финансирање јавни капитални проекти и проекти на приватниот сектор. Тоа ќе бидат проекти коишто се наведени во рамките на Националниот инвестициски комитет (НИК), како и нови проекти коишто кои ќе произлезат како иницијативи од јавниот или приватниот сектор.

Забрзувањето на економскиот раст на среден рок, исто така ќе делува во насока на стабилизирање на долгот поради зголемување на фискалниот простор за негово сервисирање. Преку редизајнирањето на буџетската политика и Стратегија за економско заздравување и забрзан раст (SmartER Growth) планирано е забрзување на економскиот раст во наредниот период, враќање на економијата на преткризната патека на раст во втората половина на 2022 година и обезбедување на побрза динамика на економски раст. Согласно индикативните проекции, економскиот раст во 2025 година се очекува да достигне 5,9%, а во периодот од 2026 до 2030 година се предвидува стабилизирање на просечната стапка на економски раст на 5,75% годишно. Истото е планирано да се постигне преку креирање на поконкурентна деловна клима, извозно ориентирана со силна поддршка на претприемништвото и иновациите, подобрување на пристапот до финансии и адаптацијата на технологиите, модернизација на секторите каде имаме компаративна предност, даночна реформа, сузбивање на сивата економија, дигитализација на економијата, развој на човечките ресурси преку инвестиции во образованието, науката и здравството, мерки за поголема активност на работоспособното население, ориентација кон “зелена економија“ итн.

На крајот би сакал да истакнам, дека ваквата форма на консултации со академската јавност ќе стане пракса, бидејќи сакаме науката, како и сите инволвирани општествени чинители, да бидат дел од носењето на добри решенија кои ќе ги дадат потребните резултати. Исто така, би сакал и да им се заблагодарам на сите учесници на конференцијата кои дадоа придонес со своите трудови, анализи и идеи.

Фатмир Бесими, министер за финансии

Колумни

Што се даночни раеви и како големите корпорации ги користат?

Објавено

на

Даночните приходи ја одржуваат цивилизацијата во живот. Но, не сите даночни обврзници играат според истиот пакет на правила. Со помош на адвокати, сметководители и разни професионалци, богатите и добро поврзани лица избегнуваат да плаќаат трилиони долари данок. Останатите ја покриваме разликата – вложувајќи ги нашите пари за изградба на патишта, училишта итн. Даночните раеви го овозможуваат сето тоа. Според некои проценки, околу 10 проценти од вкупното производство на сите економии во светот е сместено во офшор финансиски центри, кои ги држат “школки” компании кои постојат само на хартија. Трошоците за државите, во загубен приход, се проценува дека надминуваат 800 милијарди долари годишно. (more…)

Продолжи со читање

Колумни

Користење на технологијата за напредок

Објавено

на

Технологијата оди со огромни чекори напред. Постојано знаеме да кажеме или прочитаме дека истата ќе ни ги земе работните места. Да, вистина е технологијата можеби ќе замени голем дел од нашата физичкa работа, но тоа во иднина ќе ни овозможи да се фокусираме на работи кои што не можат да се автоматизираат. Тоа е начинот на размислување и визијата која што мора да не води напред. Ако немаме визија и ако не започнеме да вложуваме во себе промените ќе не водат нас, наместо ние да ги водиме нив. Затоа влогот во себе е влог во иднината. Доколку сакаме спремни да ја дочекаме иднината мораме да се посветиме на учење, а не само на генерално подобрување во одредени области. (more…)

Продолжи со читање

Колумни

Обуките на вработените се еден од најважниот сегмент за успешно функционирање на секој бизнис

Објавено

на

Она што е забележливо во работењето на поголем дел од македонските компании е тоа дека во трката за профит не се посветува доволно внимание на обука на вработените (тука се вклучуваат и новите вработени). Она што не може да се разбере е дека обучени вработени не може да донесат негативности во работењето. Во кој било бизнис, важно е да се осигурате дека вашите вработени се опремени со сите потребни знаења и вештини што им се потребни за ефикасно извршување на нивните секојдневни должности. Обуката на вработените е метод за да се направи ова на структуриран начин и им овозможува на работодавците да инвестираат во своите вработени со што се развиваат нивните способности да развиваат и да станат клучни фигури во бизнисот. (more…)

Продолжи со читање



Популарно