Connect with us

Интервјуа

Интервју КАДИЕВСКА ВОЈНОВИЌ: Македонија во изминатите 25 години “преживеа” 10 шокови, но ниту еднаш не го промени девизниот курс

Објавено

на

Маја Кадиевска Војновиќ е финансиски експерт и поранешен вицегувернер на Народната банка на Република Северна Македонија.

Својата професионална кариера ја започна во 2003 година во Народната банка на Република Македонија (НБРМ) во Дирекцијата за монетарна политика и истажување, кадешто држеше различни позиции, а во периодот од 2011-2018 година беше вицегувернер задолжен за Секторот на операции на финансиски пазари и платни системи. Во своето шеснаесет годишно искуство како централен банкар, на почетокот од својата кариера беше еден од основоположниците на макроекономските проекции на НБРМ. Како вицегувернер, активно беше вклучена во креирањето и спроведувањето на монетарна политика, во управувањето со девизните резерви и билансот на Централната банка. Учествуваше активно на годишните собранија на ММФ и Светска банка и при мисиите со меѓународните финансиски институции и кредит рејтинг агенции.

За влијанието на војната во Украина на размената на денари за странски валути, зголемената побарувачка на странски валути и нивниот недостаток во менувачниците, улогата на институциите во период на криза, влијанието на инфлацијата, како и за можната зголемена потреба од девизи поради енергетската криза и растот на цената на увозните производи разговаравме со г-ѓа Маја Кадиевска-Војновиќ.

Банкарство: Населението од почетокот на војната во Украина започна да разменува денари за странски валути во менувачниците. Како ја оценувате оваа состојба?

Маја Кадиевска Војновиќ: Од почетокот на војната во Украина во фокусот, покрај сигурноста за храна и енергетската сигурност, е и разнишаната доверба на населението за иднината. Зголемената побарувачка за девизи од страна на населението беше сосема очекувана во услови на зголемена неизвесност и нарушени очекувања на населението. Стравот за можна девалвација на домашната валута се зголеми, а населението побрза да купи девизи, односно да ги замени денарите за странска валута. Сепак, недостатокот на девизи во менувачниците треба да се испита, односно одговорните треба да утврдат дали менувачниците не продаваа девизи (шпекулативно со цел да го зголемат девизниот курс) или пак навистина имаше дебаланс на менувачкиот пазар. Последната одлука на НБРМ со којашто се дозволува менувачниците да дојдат до девизна ликвидност преку банките е добар потег за смирување на состојбата доколку навистина постоел дебаланс на менувачкиот пазар кај менувачниците. Состојбата на менувачкиот пазар кај банките е стабилна согласно укажувањата на банките.

Но, населението треба да знае дека при менувањето на денарите за странска валута губи на курсни разлики, а доколку пак ги разорочува денарските депозити и ги орочува како девизни депозити, во тој случај губи и на курсни разлики и на камати. Во минатото сме имале многу епизоди како сегашната, но на крајот не дошло до промена на вредноста на денарот во однос на еврото. Паниките и недовербата кај населението се смирувале, а девизениот курс на денарот во однос на еврото и понатаму останувал стабилен.

Банкарство: Тогаш зошто се плаши населението и ја зголемува побарувачката за девизи?

Маја Кадиевска Војновиќ: Причините за зголемена побарувачка на девизи (девизна готовина) и за девизни заштеди се многубројни. Во емириската литература и според домашната пракса може да се поделат во две главни групи: финансиските кризи од минатото, и тековните политики и институции. Финансиските кризи може да бидат во неколку облика и тоа: валутна криза кога режимот на фиксен девизен курс ќе пропадне (девалвира) или кога некоја валута оди во слободен пад (депрецира), потоа кога имаме криза во платниот биланс или надворешна должничка криза, или суверена должничка криза (на државата), или пак банкарска криза, корпоративна должничка криза и должничка криза на домаќинствата.

Доколку го анализираме минатото, на почетокот од осамостојувањето ние ги имавме речиси сите типа на финансиска криза. Сеќавањата од тој период сѐ уште се свежи за голем дел од населението. На почетокот на транзицијата имавме хиперинфлација, немавме девизни резерви, немавме можност за пазарно надворешно финансирање на државата, имавме распад на банкарскиот систем на поранешна СФРЈ и банкарска криза со замрзнати девизни заштеди на населението. Во 1997 година имавме платно билансна криза и девалвација на девнизниот курс на денарот, односно неговата вредност се намали од 27 денари за германска марка на 31 денари за германска марка. НО, од 1997 година или во ДВАЕСЕТ И ПЕТ ГОДИНИ, и покрај бројните шокови немаме промена на девизниот курс. Да ве посетам на вкупно ДЕСЕТ ГОЛЕМИ ШОКОВИ од економска и неекономска природа:

  1. Бегалската криза од Косово и бомбардирање на Србија март 1999 година.
  2. Внатрешен воен конфликт во текот на 2001 година.
  3. Висока инфлација и почеток на глобалната финансиска криза во последен квартал на 2008 година.
  4. Светска економска криза во 2009 година.
  5. Должничка криза во евро зоната во 2011-2012 година.
  6. Безбедносен конфликт во Куманово во мај 2015 година.
  7. Влијание од грчката должничка криза во јуни – август 2015 година.
  8. Шарена револуција во април- мај 2016 година.
  9. Политичка криза март – април 2017 година.
  10. Шок од пандемијата на КОВИД-19 од март 2020 година.

Сите овие шокови имаа негативно влијание врз довербата на населението како во однос на курсот на денарот, така и во однос на сигурноста на депозитите во банките. Но, и покрај тоа, во дваесет и пет години немавме промена на крусот на денарот во однос на еврото. Народната банка успешно се справи со сите кризи, а банкарскиот систем остана стабилен и столб на нашата економија.

Банкарство: Рековте дека покрај минатите кризи, улога имаат и тековните политики и институции. На кој начин?

Маја Кадиевска Војновиќ: Кредибилните политики и институции се сидро за стабилност. Но, доколку немаме добри економски политики, ако имаме постојано зголемување на јавниот долг и генерираме високи буџетски дефицити секоја година, ако инфлацијата расте и касно се превенира, ако населението антиципира дека респонзивноста на носителите на политиките на шоковите е ниска, тогаш населението може да ја менува својата перцепција и да станува се понесигурно. Креаторите на политиките треба да бидат навремени и превентивни, а не да реагираат по разгорување на ситуацијата. Исто како и кај нас така и на запад, на пр. во САД и во ЕУ, постојат мислења дека во оваа епизода на криза централните банки касно започнаа со превенирање на инфлацијата, којашто не е само резултат на зголемените трошоци за производство туку е резултат и на многуте пари кои циркулираат и ја поттикнуваат побарувачката. Воедно, фискалната политика насекаде беше преекспанзивна, и таму кај што има простор и таму кајшто нема. Кредибилноста на консолидацијата на јавните финансии, а со тоа и на носителите на јавните функции, е една од причините кои може да ги разгори инфлациските очекувања. Воедно, реакцијата на секоја централна банка е согласно спецификите на економијата, односно ако големите централни банки го имаат луксузот покасно да почнат со затегање на монетарната политика, малите држави кои се шок абсорбери го немаат тој луксуз.

Банкарство: Дали сметате дека инфлацијата е причина за последните состојби?

Маја Кадиевска Војновиќ: Послените случувања на менувачкиот пазар кај менувачниците се рефлексија на стравот од неизвесноста поврзана со војната во Украина. Но, притисоците од инфлацијата кои започнаа поинтензивно да се чуствуваат од јули претходната година надоврзани со енергетската криза и неизвесноста од истата, го натераа населението поинтензивно да штеди во девизи. Така, во 2021 година вкупното штедење т.е орочените депозити и депозитите по видување (без средства на трансакциски сметки) порасна за 208 милиони евра, што во целот се должи на растот на штедењето во странска валута од 315 милиони евра, додека денарското штедење беше намалено за 109 милиони евра. Оваа тенденција беше забележана и во 2020 година под влијание на Ковид-19 кризата, кога практично имаше промена на денарските со девизни штедни влогови и немаше ново штедење, односно беа зголемени само средствата на населението на трансакциските сметки.

Поинтензивната евроизација на депозитите во 2021 година има исти корени како и онаа во 2008 година, кога исто така имавме виска стапка на инфлација од 8,3%. Стравот од инфлација ги тера луѓето да размислуваат за девалвација на крусот, најверојатно заради сеќавањата од минатото. Тогаш, во 2008 година инфлацијата беше условена од растот на цените на храната (исто како и сега на цената на пченица и суровините за производство на храна), на нафтата на светските берзи, но и заради интензивната домашна побарувачка поттикната од повисокиот расположлив доход на населението (и растот на трошоците за труд) и интензивната кредитна поддршка на банките. Сега, инфлацијата е предизикана од растот на цените на храната, нафтата, електричната енергија и растот на трошоците на труд. Воедно, приватната побарувачка имаше опоравување во текот на 2021 година, а пак јавната потрошувачка беше значајно повисока од предкризното ниво. Тогаш, во 2008 година, Народна банка реагираше со затегање на монетарната политика при што ја зголеми каматната стапка на главниот инструмент три пати (од 5,08% на 7%), а уште едно зголемување имаше и во март 2009 година на 9%. Но, затегањето на монетарната политика имаше силна рефлексија брз билансите на банките, кои реагираа со зголемување на каматните стапки, што во услови на нарушена ликвидност на претпријатијата и на домаќинствата заради економската криза резултираше со пораст на нефункционалните пласмани. Истата реакција ја имаа повеќето централни банки во светот (исклучок ФЕД). Во 2020 година, поучени од таа епизода, централните банки во светот (ЕЦБ и др.) и кај нас дома (НБРМ) реагираа во обратен правец, односно покрај мораториумот на обврските се продолжи со релаксирана монетарна политика. Но, постпадемиската екстензивна поддршка на потрошувачката при започнат раст на инфлацијата има негативна рефлексија насекаде. Кај нас, во тековни услови на започната евроизација можеби требаше порано да се реагира во текот на 2021 година, зошто покрај инфлацијата и несигурноста, и ниските денарски каматни стапки се фактор кој не привлекува денарско штедење, особено сега кога реално се длабоко негативни.

Банкарство:  Сепак, што ако потрае ситуацијата и ако имаме потреба од девизи заради енергетската криза и растот на цените на увозните производи?

Маја Кадиевска Војновиќ: Енергетската криза до сега не чини 170 милиони евра пари од буџетот, што е девизен одлив за увоз на електрична енергија. Колку ќе не чини понатаму, зависи од менаџментот на енергетскиот сектор. Истото важи и за цените на храната. Ако ги зајакнеме домашните капацитети, односно ако го зголемиме домашното земјоделско производство особено на жита, ќе ја намалиме изложеноста кон идните ценовни шокови. Колку побргу и квалитетно реагираме, токлу повеќе сме заштитени.

Негативните состојби во платниот биланс коишто започнаа од последното тримесечје на 2021 година може да потраат. Увозот ќе биде скап (на храна, нафтени деривати, електрична енергија, гас), а извозот ќе се намалува заради преносот на кризата од Европа врз домашното индустриско и земјоделско производство. Покрај намалувањето на извозот, и прилагодувањето на домашната побарувачка кон новонастанатата ситуација ќе игра улога до кој степен ќе се намалат увозните притисоци. Дознаките од нашите иселеници ќе бидат погодени од кризата, како и странските директни инвестиции (СДИ).

Прашањето е што да направиме? Стратегијата за привлекување на СДИ на претходната влада беше излез во периодот по светската економска криза во 2009 година. СДИ го покриваа целосно дефицитот во тековна сметка, а нивните придобивки за платниот биланс се манифестираа во годините кога започнаа со работа во полн капацитет, при што придонесоа за стабилизирање и потоа за намалување на трговскиот дефицит. Оваа стратегија треба да се примени со полна пареа и сега, зошто во регионални рамки веќе значајно касниме. Треба да настојуваме да се консолидира јавната потрошувачка да не создава притисок врз увоз, а буџетските средства да се користат за инвестиции, (не како во претходните две години). Потоа, задолжувањето на државата треба да биде на меѓународниот пазар на капитал. Внесот на девизи од издавање на странски долг (во форма на заеми или еврообврзница) ќе биде значаен за економијата, како што беше впрочем и во текот на сите кризи. Последното што е поврзано со претходните прашања, треба да влијаеме да нема девизен одлив врз основа на валути и депозити, односно треба да дејствуваме за стабилизирање на очекувањата на населението и во јавноста транспарентно да ги обраложуваме состојбите. Се поминува со добри политики!

 

 

 

 

 

 

 

 

Интервјуа

Очекувања на менаџментот на ШПАРКАСЕ БАНКА АД СКОПЈЕ за случувањата во банкарскиот сектор во 2022 година

Објавено

на

На почетокот на тековната 2022 година, се обраќаме до банките во Република С.Македонија со цел објавување на очекувањата на водечките банкари во нашата земја од аспект на предизвиците со кои ќе се соочат Банките во периодот што следи. (more…)

Продолжи со читање

Интервјуа

Очекувања на менаџментот на СТОПАНСКА БАНКА АД-СКОПЈЕ за случувањата во банкарскиот сектор во 2022 година

Објавено

на

На почетокот на тековната 2022 година, се обраќаме до банките во Република С.Македонија со цел објавување на очекувањата на водечките банкари во нашата земја од аспект на предизвиците со кои ќе се соочат Банките во периодот што следи. (more…)

Продолжи со читање

Интервјуа

Очекувања на менаџментот на ТТК БАНКА АД СКОПЈЕ за случувањата во банкарскиот сектор во 2022 година

Објавено

на

На почетокот на тековната 2022 година, се обраќаме до банките во Република С.Македонија со цел објавување на очекувањата на водечките банкари во нашата земја од аспект на предизвиците со кои ќе се соочат Банките во периодот што следи. (more…)

Продолжи со читање


Популарно